Environment & Ecology (પર્યાવરણ અને પરિસ્થિતિવિજ્ઞાન) MCQ Question Banks
Showing 46 curated MCQ test series question papers with authentic offline exam formatting.
પર્યાવરણ અને પરિસ્થિતિકી (Ecology) ના મૂળભૂત સિદ્ધાંતો અને સ્તરો
ઇકોલોજી શબ્દ (અર્ન્સ્ટ હેકલ), સંગઠનના સ્તરો (વ્યક્તિ, વસ્તી, સમુદાય, ઇકોસિસ્ટમ, બાયોમ, બાયોસ્ફીયર), પરિસ્થિતિકીય સ્થાન (Ecological Niche) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
નિવસનતંત્ર (Ecosystem) – ઘટકો (જૈવિક-અજૈવિક), કાર્યો અને ઊર્જા પ્રવાહ
ઇકોસિસ્ટમ (એ.જી. ટેન્સલે ૧૯૩૫), જૈવિક ઘટકો (ઉત્પાદકો, ઉપભોક્તાઓ, વિઘટકો), લિન્ડેમેનનો ૧૦% ઊર્જા પ્રવાહનો નિયમ, પોષણ સ્તરો ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
આહાર શૃંખલા (Food Chain), આહાર જાળ (Food Web) અને ઇકોલોજીકલ પિરામિડ
ચરાઈ અને મૃતોપજીવી આહાર શૃંખલા, આહાર જાળની જટિલતા, પરિસ્થિતિકીય પિરામિડ (સંખ્યા, જૈવભાર Biomass, ઊર્જાનો પિરામિડ હંમેશા સીધો) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
પરિસ્થિતિકીય અનુક્રમણ (Ecological Succession) અને જૈવ-ભૂ-રાસાયણિક ચક્રો
પ્રાથમિક અને દ્વિતીય અનુક્રમણ (પાયોનિયર પ્રજાતિ, ક્લાઇમેક્સ સમુદાય); જળ ચક્ર, કાર્બન ચક્ર, નાઇટ્રોજન ચક્ર (નાઇટ્રોજન સ્થાપન, નાઇટ્રીફિકેશન, ડીનાઇટ્રીફિકેશન), ફોસ્ફરસ ચક્ર ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
જળચર નિવસનતંત્રો (Aquatic Ecosystems) – મીઠા પાણી, દરિયાઈ, સરોવર ઝોનેશન અને યુટ્રોફિકેશન
મીઠા પાણીના (લેન્ટિક/લોટિક), દરિયાઈ નિવસનતંત્રો, સરોવરના ઝોન (લિટોરલ, લિમ્નેટિક, પ્રોફન્ડલ), સુપોષણ (Eutrophication), આલ્ગલ બ્લૂમ, BOD અને COD ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
આર્દ્રભૂમિ (Wetlands), રામસર સંમેલન (Ramsar Convention 1971) અને ભારતીય સાઇટ્સ
આર્દ્રભૂમિનું મહત્વ ('પૃથ્વીના કિડની'), રામસર કન્વેન્શન ૧૯૭૧ ઈરાન (૨ ફેબ્રુઆરી વેટલેન્ડ ડે), મોન્ટ્રેક્સ રેકોર્ડ (લોકતક અને કેવલાદેવ), ભારતમાં ૮૫+ રામસર સાઇટ્સ, ગુજરાતની ૪ સાઇટ્સ (નળ સરોવર, થોળ, વઢવાણા, ખીજડીયા) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
મેન્ગ્રોવ્સ (કાંઠાના જંગલો) અને પરવાળાના ખડકો (Coral Reefs) – કોરલ બ્લીચિંગ
મેન્ગ્રોવ્સ અનુકૂલન (ન્યુમેટોફોર્સ શ્વસનમૂળ, વિવિપેરી), સુંદરવન, ભીતરકણિકા, ગુજરાત મેન્ગ્રોવ્સ; પરવાળાના ખડકો (સહજીવન ઝૂક્સેન્થેલી શૈવાલ), ગ્રેટ બેરિયર રીફ, કોરલ બ્લીચિંગના કારણો ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
જૈવવિવિધતા (Biodiversity) – વિભાવના, સ્તરો (જનીનિક, પ્રજાતિ, નિવસનતંત્ર) અને મૂલ્યો
જૈવવિવિધતા (વોલ્ટર રોઝન, ઇ.ઓ. વિલ્સન), સ્તરો: જનીનિક, પ્રજાતિગત અને નિવસનતંત્ર વિવિધતા; માપન: આલ્ફા, બીટા અને ગામા વિવિધતા, જૈવવિવિધતાના પ્રત્યક્ષ/પરોક્ષ મૂલ્યો ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
જૈવવિવિધતા હોટસ્પોટ્સ (Biodiversity Hotspots) અને ભારતના ૪ હોટસ્પોટ્સ
હોટસ્પોટ વિભાવના (નોર્મન માયર્સ ૧૯૮૮ - ૧,૫૦૦ એન્ડેમિક વનસ્પતિ અને ૭૦% વસવાટ ગુમાવ્યો હોવો જોઈએ); વિશ્વમાં ૩૬ હોટસ્પોટ્સ; ભારતના ૪ હોટસ્પોટ્સ: પશ્ચિમ ઘાટ, હિમાલય, ઇન્ડો-બર્મા અને સુંડાલેન્ડ (નિકોબાર) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
જૈવવિવિધતા સામેના જોખમો – HIPPO મોડેલ, આક્રમક પ્રજાતિઓ અને લુપ્તતા
HIPPO ફ્રેમવર્ક (Habitat destruction, Invasive species, Pollution, Population, Overexploitation), વિદેશી આક્રમક પ્રજાતિઓ (ગાંડો બાવળ Prosopis, જળકુંભી/વોટર હાયસિન્થ, લેન્ટાના), છઠ્ઠી સામૂહિક લુપ્તતા (Anthropocene Extinction) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
IUCN રેડ લિસ્ટ (Red List) – સંકટગ્રસ્ત શ્રેણીઓ અને ભારતના ભયગ્રસ્ત વન્યજીવો
IUCN સ્થાપના ૧૯૪૮ ગ્લેન્ડ સ્વિટ્ઝર્લૅન્ડ; રેડ ડેટા બુક શ્રેણીઓ: Extinct, CR (ગંભીર સંકટગ્રસ્ત - ઘોરાડ/ગ્રેટ ઇન્ડિયન બસ્ટર્ડ, ઘડિયાળ, પિગ્મી હોગ), EN (સંકટગ્રસ્ત - એશિયાટિક સિંહ, ગંગા ડોલ્ફિન, નીલગિરી તહર), VU (અસુરક્ષિત); રેડ લિસ્ટ માપદંડો ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
જૈવવિવિધતા સંરક્ષણ પદ્ધતિઓ – સ્વ-સ્થાન (In-situ) અને પર-સ્થાન (Ex-situ) સંરક્ષણ
In-situ સંરક્ષણ (રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો, અભયારણ્યો, બાયોસ્ફીયર રિઝર્વ, કન્ઝર્વેશન રિઝર્વ, પવિત્ર ઉપવનો Sacred Groves); Ex-situ સંરક્ષણ (પ્રાણીસંગ્રહાલયો, બોટનિકલ ગાર્ડન્સ, જનીન/બીજ બેંકો Seed Banks, ક્રાયોપ્રિઝર્વેશન) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભારતમાં વન્યજીવ સંરક્ષણ પરિયોજનાઓ (પ્રોજેક્ટ ટાઇગર, એલિફન્ટ, સ્નો લેપર્ડ, ચિત્તા)
પ્રોજેક્ટ ટાઇગર (૧૯૭૩ NTCA), પ્રોજેક્ટ એલિફન્ટ (૧૯૯૨ - માઇક MIKE કાર્યક્રમ, એલિફન્ટ કોરિડોર), પ્રોજેક્ટ સ્નો લેપર્ડ (૨૦૦૯), પ્રોજેક્ટ ડૉલ્ફિન (૨૦૨૦), પ્રોજેક્ટ ચિત્તા (૨૦૨૨ કુનો નેશનલ પાર્ક એમપી), ઇન્ડિયન રાઇનો વિઝન ૨૦૨૦ ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
વાયુ પ્રદૂષણ (Air Pollution) – પ્રદૂષકો (PM 2.5, PM 10, SOx, NOx, CO), સ્મોગ અને AQI
પ્રાથમિક અને દ્વિતીય વાયુ પ્રદૂષકો (ઓઝોન, PAN); પાર્ટિક્યુલેટ મેટર (PM 2.5, PM 10); સ્મોગ (ક્લાસિકલ/લંડન સ્મોગ વિરુદ્ધ ફોટોકેમિકલ/લોસ એન્જલસ સ્મોગ); એર ક્વોલિટી ઇન્ડેક્સ (AQI - ૮ પ્રદૂષકો); નેશનલ ક્લીન એર પ્રોગ્રામ (NCAP); ઇલેક્ટ્રોસ્ટેટિક પ્રેસિપિટેટર અને સ્ક્રબર ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
જળ પ્રદૂષણ (Water Pollution) – સ્ત્રોતો, ભારે ધાતુઓ (મિનામાટા, ઇટાઈ-ઇટાઈ), ઉપચાર
જળ પ્રદૂષકો (સેપ્ટિક, ઔદ્યોગિક કચરો, કૃષિ ખાતરો); ભારે ધાતુઓની ઝેરી અસરો: પારો/મર્ક્યુરી (મિનામાટા રોગ), કેડમિયમ (ઇટાઈ-ઇટાઈ રોગ), આર્સેનિક (બ્લેક ફૂટ રોગ), નાઇટ્રેટ (બ્લુ બેબી સિન્ડ્રોમ / મેથેમોગ્લોબિનેમિયા), ફ્લોરાઇડ (ફ્લોરોસિસ); વેસ્ટવોટર ટ્રીટમેન્ટ (STP/ETP) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
જમીન પ્રદૂષણ, પ્લાસ્ટિક પ્રદૂષણ અને ઘન કચરો વ્યવસ્થાપન (Solid Waste Management)
જમીન ક્ષારતા અને પ્રદૂષણ; પ્લાસ્ટિક કચરો (સિંગલ યુઝ પ્લાસ્ટિક પ્રતિબંધ ૨૦૨૨, માઇક્રોપ્લાસ્ટિક્સ); પ્લાસ્ટિક વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ રૂલ્સ (EPR વિસ્તૃત ઉત્પાદક જવાબદારી); ઘન કચરા વ્યવસ્થાપન: લેન્ડફિલ, ઇન્સિનરેશન, પાયરોલિસિસ, કમ્પોસ્ટિંગ, વર્મીકમ્પોસ્ટિંગ; 5R સિદ્ધાંત (Refuse, Reduce, Reuse, Repurpose, Recycle) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ઈ-કચરો (E-Waste), બાયોમેડિકલ કચરો અને જોખમી રસાયણો વ્યવસ્થાપન
ઈ-વેસ્ટ (ઇલેક્ટ્રોનિક કચરો - સીસું, પારો, બેરિલિયમ, કેડમિયમ મુક્તિ); ઈ-વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ રૂલ્સ ૨૦૨૨; બાયોમેડિકલ વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ (કલર કોડેડ બેગ્સ: પીળી, લાલ, વાદળી, સફેદ); જોખમી કચરાના સીમાપાર વહન પર બેસલ કન્વેન્શન (Basel Convention); રોટરડેમ અને સ્ટોકહોમ કન્વેન્શન (POPs) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ધ્વનિ પ્રદૂષણ (Noise Pollution) અને રેડિયેશન પ્રદૂષણ (Nuclear Disasters)
ધ્વનિ તીવ્રતા માપન (ડેસિબલ dB), CPCB દ્વારા નિર્ધારિત દિવસ/રાત્રિ ધ્વનિ મર્યાદા (ઔદ્યોગિક, વાણિજ્યિક, રહેણાંક, શાંત ઝોન Silence Zone); રેડિયેશન પ્રદૂષણ: ન્યુક્લિયર અકસ્માતો (ચેર્નોબિલ યુક્રેન ૧૯૮૬, ફુકુશિમા જાપાન ૨૦૧૧, થ્રી માઈલ આઇલેન્ડ યુએસએ ૧૯૭૯), રેડિયોએક્ટિવ કચરાનો નિકાલ ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ગ્રીનહાઉસ અસર (Greenhouse Effect) અને ગ્લોબલ વોર્મિંગ (Global Warming)
ગ્રીનહાઉસ અસરની શોધ (જોસેફ ફોરિયર ૧૮૨૪), કુદરતી વિરુદ્ધ માનવસર્જિત ગ્રીનહાઉસ અસર; ૬ મુખ્ય ગ્રીનહાઉસ વાયુઓ: CO2 (સૌથી મોટો હિસ્સો), મિથેન CH4 (GWP ૨૮-૩૬ ગણું), નાઇટ્રસ ઓક્સાઇડ N2O (GWP ૨૯૮ ગણું), HFCs, PFCs, SF6 (સૌથી વધુ GWP ૨૩,૫૦૦ ગણું), NF3; ગ્લોબલ વોર્મિંગ પોટેન્શિયલ (GWP); વૈશ્વિક સરેરાશ તાપમાન વૃદ્ધિ અને ગ્લેશિયર્સનું પીગળવું ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ઓઝોન સ્તર ક્ષયન (Ozone Depletion) – મોન્ટ્રીયલ પ્રોટોકોલ અને કિગાલી સુધારો
ઓઝોન સ્તર (સમતાપ આવરણ Stratosphere, ૧૫-૩૫ કિમી ઊંચાઈ, અલ્ટ્રાવાયોલેટ UV-B કિરણોનું શોષણ); માપન એકમ ડોબસન (Dobson Unit DU); ઓઝોન ક્ષયનકારી પદાર્થો (ODS: CFCs, હેલોન્સ, કાર્બન ટેટ્રાક્લોરાઇડ, મિથાઇલ બ્રોમાઇડ); ઓઝોન છિદ્ર (એન્ટાર્કટિકા - ૧૯૮૫ ફારમેન); વિયેના કન્વેન્શન ૧૯૮૫; મોન્ટ્રીયલ પ્રોટોકોલ (૧૬ સપ્ટેમ્બર ૧૯૮૭ - વિશ્વ ઓઝોન દિવસ); કિગાલી સુધારો ૨૦૧૬ (HFCs તબક્કાવાર ઘટાડો) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
Answer Key & Guide
How to Solve & UnlockWhat You Get in MCQ Series:
- Complete syllabus question papers with clean layout.
- Zero answer hints for authentic offline exam practice.
- Unique serial paper code stamped on every paper.
Answer Key & Guide
How to Solve & UnlockWhat You Get in MCQ Series:
- Complete syllabus question papers with clean layout.
- Zero answer hints for authentic offline exam practice.
- Unique serial paper code stamped on every paper.
Frequently Asked Questions (FAQ)
Official guidance for Environment & Ecology (પર્યાવરણ અને પરિસ્થિતિવિજ્ઞાન) MCQ Practice Series