Indian Economy (ભારતીય અર્થતંત્ર) MCQ Question Banks
Showing 44 curated MCQ test series question papers with authentic offline exam formatting.
અર્થશાસ્ત્રનો પરિચય, પ્રકારો (સુક્ષ્મ અને સમગ્રલક્ષી) અને આર્થિક પ્રણાલીઓ
અર્થશાસ્ત્રની વ્યાખ્યાઓ (એડમ સ્મિથ - 'વેલ્થ ઓફ નેશન્સ' ૧૭૭૬ સંપત્તિનું શાસ્ત્ર, આલ્ફ્રેડ માર્શલ - કલ્યાણલક્ષી, લાયોનેલ રોબિન્સ - અછતલક્ષી/પસંદગીનું શાસ્ત્ર, પોલ સેમ્યુઅલસન - વિકાસલક્ષી); સુક્ષ્મ અર્થશાસ્ત્ર (Microeconomics - માંગ, પુરવઠો, સીમાંત તુષ્ટિગુણ, ઉપભોક્તા સંતુલન) અને સમગ્રલક્ષી અર્થશાસ્ત્ર (Macroeconomics - રાષ્ટ્રીય આવક, ફુગાવો, રોજગારી - જ્હોન મેનાર્ડ કેઇન્સ 'જનરલ થિયરી' ૧૯૩૬); આર્થિક પ્રણાલીઓ: મૂડીવાદી અર્થતંત્ર (બજાર અર્થતંત્ર / મુક્ત બજાર, લેસેઝ ફેર Laissez-faire), સમાજવાદી અર્થતંત્ર (કેન્દ્રિય આયોજિત / રાજ્ય નિયંત્રિત), મિશ્ર અર્થતંત્ર (ભારતનું મોડેલ - જાહેર અને ખાનગી ક્ષેત્રનું સહઅસ્તિત્વ); આર્થિક પ્રવૃત્તિઓ: પ્રાથમિક (કૃષિ, પશુપાલન, ખનન), દ્વિતીય (ઉદ્યોગ, ઉત્પાદન, બાંધકામ) અને તૃતીય ક્ષેત્ર (સેવાઓ - બેંકિંગ, શિક્ષણ, પરિવહન) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
માંગ અને પુરવઠાનો નિયમ, મૂલ્યસાપેક્ષતા અને બજારના પ્રકારો
માંગનો નિયમ (કિંમત અને માંગ વચ્ચે વ્યસ્ત સંબંધ, માંગરેખાનો ઢાળ, અપવાદો - ગિફન વસ્તુઓ, પ્રતિષ્ઠા મૂલ્યવાળી વસ્તુઓ); પુરવઠાનો નિયમ (કિંમત અને પુરવઠા વચ્ચે સીધો સંબંધ); માંગની મૂલ્યસાપેક્ષતા (Price Elasticity of Demand - સંપૂર્ણ મૂલ્યસાપેક્ષ, સંપૂર્ણ મૂલ્યઅનપેક્ષ, એકમ મૂલ્યસાપેક્ષ, વધુ/ઓછી મૂલ્યસાપેક્ષ); માંગની આવક સાપેક્ષતા અને પ્રતિસાપેક્ષતા (Cross Elasticity); બજારના પ્રકારો: પૂર્ણ હરીફાઈ (Perfect Competition - અસંખ્ય ખરીદનાર/વેચનાર, સમાન ગુણી વસ્તુઓ), ઈજારો (Monopoly - એક જ વેચનાર, વિકલ્પનો અભાવ, કિંમત નિર્ધારક), ઈજારાયુક્ત હરીફાઈ (Monopolistic - વસ્તુ વિભિન્નતા, સેલિંગ કોસ્ટ), અલ્પહસ્તક ઈજારો (Oligopoly - જૂજ વેચનારા, કાર્ટેલ, કિંમત જડતા/Kinked Demand Curve) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
રાષ્ટ્રીય આવક (National Income) ની વિભાવનાઓ – GDP, GNP, NNP અને માથાદીઠ આવક
રાષ્ટ્રીય આવકની વિભાવનાઓ: GDP (કુલ આંતરિક ઉત્પાદન - દેશની ભૌગોલિક સીમામાં એક વર્ષમાં ઉત્પાદિત અંતિમ વસ્તુઓ અને સેવાઓનું નાણાકીય મૂલ્ય); GNP (કુલ રાષ્ટ્રીય ઉત્પાદન = GDP + NFIA વિદેશમાંથી ચોખ્ખી સાધન આવક); NDP (ચોખ્ખું આંતરિક ઉત્પાદન = GDP - ઘસારો/Depreciation); NNP (ચોખ્ખું રાષ્ટ્રીય ઉત્પાદન = GNP - ઘસારો); NNP at Factor Cost = સાચી રાષ્ટ્રીય આવક (National Income); વાસ્તવિક GDP (Real GDP - આધાર વર્ષ આધારિત) અને નોમિનલ GDP (Nominal GDP - વર્તમાન ભાવ આધારિત); GDP ડિફ્લેટર; માથાદીઠ આવક (Per Capita Income = કુલ રાષ્ટ્રીય આવક / કુલ વસ્તી); ભારતમાં રાષ્ટ્રીય આવકની ગણતરીનો ઇતિહાસ: દાદાભાઈ નવરોજી (૧૮૬૮ - પ્રથમ અંદાજ ₹૨૦, 'પોવર્ટી એન્ડ અન-બ્રિટિશ રૂલ ઇન ઇન્ડિયા'), વી.કે.આર.વી. રાવ (પ્રથમ વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિ ૧૯૩૧-૩૨); પી.સી. મહાલનોબિસ રાષ્ટ્રીય આવક સમિતિ ૧૯૪૯; NSO / CSO નવી દિલ્હી (આધાર વર્ષ ૨૦૧૧-૧૨) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
આર્થિક વૃદ્ધિ (Economic Growth) અને આર્થિક વિકાસ (Economic Development) ના સૂચકાંકો
આર્થિક વૃદ્ધિ (પરિમાણાત્મક ખ્યાલ - GDP/માથાદીઠ આવકમાં વધારો) વિરુદ્ધ આર્થિક વિકાસ (ગુણાત્મક ખ્યાલ - સામાજિક-આર્થિક માળખામાં પરિવર્તન, ગરીબી-અસમાનતામાં ઘટાડો); માનવ વિકાસ સૂચકાંક (HDI - Human Development Index: મહબૂબ-ઉલ-હક અને અમર્ત્ય સેન ૧૯૯૦, UNDP દ્વારા વાર્ષિક અહેવાલ; ૩ પરિમાણો: દીર્ઘાયુષ્ય/જીવન પ્રત્યાશા, શિક્ષણ/શાળાકીય વર્ષો, જીવનધોરણ/માથાદીઠ GNI); અસમાનતા-સમાયોજિત માનવ વિકાસ સૂચકાંક (IHDI); જાતિ વિકાસ સૂચકાંક (GDI) અને જાતિ અસમાનતા સૂચકાંક (GII); બહુઆયામી ગરીબી સૂચકાંક (MPI - NITI Aayog રાષ્ટ્રીય MPI); ગ્લોબલ જેન્ડર ગેપ ઇન્ડેક્સ (WEF); વર્લ્ડ હેપીનેસ ઇન્ડેક્સ (UN-SDSN); ગ્રીન જીડીપી (Green GDP); ટકાઉ વિકાસ લક્ષ્યાંકો (SDGs - ૧૭ લક્ષ્યો, ૨૦૧૫-૨૦૩૦) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ગરીબી (Poverty) – પ્રકારો, ગરીબી રેખા, સમિતિઓ અને ગરીબી નિવારણ કાર્યક્રમો
ગરીબીના પ્રકારો: નિરપેક્ષ ગરીબી (Absolute Poverty - મૂળભૂત લઘુત્તમ જરૂરિયાતોનો અભાવ, વિકાસશીલ દેશો) અને સાપેક્ષ ગરીબી (Relative Poverty - આવકની વિષમતા/અસમાનતા, વિકસિત દેશો); ગરીબી રેખા (Poverty Line - કેલરી માપદંડ: ગ્રામીણ ૨૪૦૦ કેલરી, શહેરી ૨૧૦૦ કેલરી - દાંડેકર અને રથ ૧૯૭૧); ગરીબી માપન સમિતિઓ: અલગ સમિતિ (૧૯૭૯), લકડવાલા સમિતિ (૧૯૯૩), સુરેશ તેંડુલકર સમિતિ (૨૦૦૯ - દૈનિક માથાદીઠ વપરાશી ખર્ચ: ગ્રામીણ ₹૨૭.૨૦, શહેરી ₹૩૩.૩૦; ૨૧.૯% ગરીબી), સી. રંગરાજન સમિતિ (૨૦૧૪ - ગ્રામીણ ₹૩૨, શહેરી ₹૪૭; ૨૯.૫% ગરીબી); ગરીબીના સૂચકાંકો: હેડ કાઉન્ટ રેશિયો (HCR), સેન ઇન્ડેક્સ; ગરીબી નિવારણ કાર્યક્રમો: IRDP, NREP, TRYSEM, PM-KISAN, MGNREGA, અંત્યોદય અન્ન યોજના, પ્રધાનમંત્રી ગરીબ કલ્યાણ અન્ન યોજના (PMGKAY) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
બેરોજગારી (Unemployment) – પ્રકારો, માપન પદ્ધતિઓ (NSSO/PLFS) અને રોજગાર યોજનાઓ
બેરોજગારીના પ્રકારો: ૧. પ્રચ્છન્ન/છૂપી બેરોજગારી (Disguised Unemployment - કૃષિ ક્ષેત્રે, સીમાંત ઉત્પાદકતા શૂન્ય); ૨. મોસમી બેરોજગારી (Seasonal); ૩. માળખાકીય બેરોજગારી (Structural - કૌશલ્ય અને નોકરીની જરૂરિયાત વચ્ચે અસંતુલન); ૪. ઘર્ષણજન્ય બેરોજગારી (Frictional - નોકરી બદલવા વચ્ચેનો ગાળો); ૫. ચક્રીય બેરોજગારી (Cyclical - મંદીને કારણે); ૬. શિક્ષિત બેરોજગારી; બેરોજગારી માપન પદ્ધતિઓ (NSSO/NSS): સામાન્ય સ્થિતિ (Usual Status - ૩૬૫ દિવસ), ચાલુ સાપ્તાહિક સ્થિતિ (Current Weekly Status - ૭ દિવસમાં ૧ કલાક કામ), ચાલુ દૈનિક સ્થિતિ (Current Daily Status - ૧ દિવસમાં ૪ કલાક કામ); લેબર ફોર્સ પાર્ટિસિપેશન રેટ (LFPR) અને પીરિયોડિક લેબર ફોર્સ સર્વે (PLFS); રોજગાર પહેલ: MGNREGA (૨૦૦૫ - ૧૦૦ દિવસની કાનૂની રોજગારી ગેરંટી), PMKVY (કૌશલ વિકાસ), PM સ્વનિધિ, સ્ટાર્ટઅપ ઇન્ડિયા, સ્ટેન્ડઅપ ઇન્ડિયા ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
નાણાંનું અર્થશાસ્ત્ર (Money) – ઉત્ક્રાંતિ, કાર્યો, નાણાંનો પુરવઠો (M1, M2, M3, M4) અને ડિજિટલ કરન્સી
નાણાંનો ઉદ્ભવ અને ઉત્ક્રાંતિ (સાટા પદ્ધતિ/વસ્તુ વિનિમય પ્રથા Barter System ની મર્યાદાઓ, ધાતુ નાણું, કાગદી નાણું, પ્લાસ્ટિક મની, ડિજિટલ મની); નાણાંના કાર્યો (વિનિમયનું માધ્યમ, મૂલ્યનું માપદંડ, ભવિષ્યના ચૂકવણાનું સાધન, મૂલ્ય સંગ્રહક); લીગલ ટેન્ડર (કાનૂની નાણું) અને ફિયાટ મની (Fiat Money); હાઇ-પાવર્ડ મની (Reserve Money / M0 - કરન્સી + બેંકોની RBI પાસે થાપણો); નાણાંના પુરવઠાના માપો (RBI ૧૯૭૭): M1 (સાંકડું નાણું Narrow Money = ચલણી નોટો/સિક્કા + બેંકોની માંગ થાપણો DD + RBI પાસે અન્ય થાપણો), M2 (M1 + પોસ્ટ ઓફિસ બચત થાપણો), M3 (વિશાળ નાણું Broad Money = M1 + બેંકોની મુદતી/ફિક્સ થાપણો TD - સૌથી વધુ વપરાતું માપ), M4 (M3 + પોસ્ટ ઓફિસની કુલ થાપણો NSC સિવાય); સેન્ટ્રલ બેંક ડિજિટલ કરન્સી (CBDC - e₹ ડિજિટલ રૂપિયો), UPI (NPCI ૨૦૧૬) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભારતીય બેંકિંગ વ્યવસ્થા – ઇતિહાસ, રાષ્ટ્રીયકરણ, માળખું (શેડ્યુલ્ડ, વાણિજ્યિક, સહકારી, RRBs, SFBs)
ભારતમાં બેંકિંગનો ઇતિહાસ: બેંક ઓફ હિન્દુસ્તાન (૧૭૭૦ - પ્રથમ બેંક), અવધ કોમર્શિયલ બેંક (૧૮૮૧), પંજાબ નેશનલ બેંક (૧૮૯૪ - પ્રથમ સંપૂર્ણ ભારતીય બેંક); પ્રેસિડેન્સી બેંકો (બંગાળ ૧૮૦૬, બોમ્બે ૧૮૪૦, મદ્રાસ ૧૮૪૩) નું વિલીનીકરણ કરી ઇમ્પિરિયલ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (૧૯૨૧) અને ૧ જુલાઈ ૧૯૫૫ના રોજ SBI (ગોરવાલા સમિતિ); બેંકોનું રાષ્ટ્રીયકરણ: ૧૯ જુલાઈ ૧૯૬૯ (૧૪ મોટી બેંકો - થાપણ ₹૫૦ કરોડ+) અને ૧૫ એપ્રિલ ૧૯૮૦ (૬ બેંકો - થાપણ ₹૨૦૦ કરોડ+ - ઇન્દિરા ગાંધી); બેંકિંગ માળખું: શેડ્યુલ્ડ કોમર્શિયલ બેંકો (RBI એક્ટ ૧૯૩૪ બીજી અનુસૂચિ); પ્રાદેશિક ગ્રામીણ બેંકો (RRB એક્ટ ૧૯૭૬ - ૨ ઓક્ટોબર ૧૯૭૫ પ્રથમા બેંક મુરાદાબાદ, નરસિંહમ સમિતિ); સહકારી બેંકો (Cooperative Banks - અર્બન અને રૂરલ); સ્મોલ ફાઇનાન્સ બેંકો (SFB - ઉષા થોરાટ સમિતિ) અને પેમેન્ટ્સ બેંકો (નચિકેત મોર સમિતિ - એરટેલ, પેટીએમ, ઇન્ડિયા પોસ્ટ પેમેન્ટ્સ બેંક IPPB) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (RBI) – સ્થાપના, બંધારણ, કાર્યો અને ગવર્નરો
RBI ની સ્થાપના: હિલ્ટન યંગ કમિશન (રોયલ કમિશન ઓન ઇન્ડિયન કરન્સી એન્ડ ફાઇનાન્સ ૧૯૨૬) ની ભલામણથી RBI એક્ટ ૧૯૩૪ હેઠળ ૧ એપ્રિલ ૧૯૩૫ના રોજ ₹૫ કરોડની મૂડીથી કોલકાતા ખાતે સ્થાપના (૧૯૩૭માં મુંબઈ હેડક્વાર્ટર ખસેડાયું); ૧ જાન્યુઆરી ૧૯૪૯ના રોજ RBI નું રાષ્ટ્રીયકરણ; RBI નું માળખું: સેન્ટ્રલ બોર્ડ ઓફ ડિરેક્ટર્સ (૧ ગવર્નર, મહત્તમ ૪ ડેપ્યુટી ગવર્નર્સ, ૪ લોકલ બોર્ડ પ્રતિનિધિઓ); પ્રથમ ગવર્નર: સર ઓસ્બોર્ન સ્મિથ (૧૯૩૫-૩૭); પ્રથમ ભારતીય ગવર્નર: સી.ડી. દેશમુખ (૧૯૪૩-૪૯); RBI ના મુખ્ય કાર્યો: ચલણી નોટો બહાર પાડવાનો એકાધિકાર (₹૧ ની નોટ અને સિક્કા સિવાય - જે નાણા મંત્રાલય બહાર પાડે છે અને નાણા સચિવની સહી હોય છે, ₹૨ થી ₹૧૦,૦૦૦ સુધીની નોટો પર RBI ગવર્નરની સહી, મિનિમમ રિઝર્વ સિસ્ટમ MRS ૧૯૫૬ - ₹૨૦૦ કરોડ અનામત: ₹૧૧૫ કરોડ સોનું + ₹૮૫ કરોડ વિદેશી હૂંડિયામણ); સરકારની બેંક; બેંકોની બેંક અને છેલ્લી ઘડીનું આશ્રયસ્થાન (Lender of the Last Resort); વિદેશી હૂંડિયામણનું રક્ષક ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
મોનેટરી પોલિસી (નાણાકીય નીતિ) – પરિમાણાત્મક સાધનો (Repo, Reverse Repo, CRR, SLR, Bank Rate, MSF, OMO)
નાણાકીય નીતિ સમિતિ (MPC - Monetary Policy Committee: ઉર્જિત પટેલ સમિતિની ભલામણ, RBI એક્ટ કલમ ૪૫ZB હેઠળ ૨૦૧૬માં રચના, ૬ સભ્યો: ૩ RBI તરફથી ગવર્નર અધ્યક્ષ સહિત + ૩ કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા નિયુક્ત, વર્ષમાં ઓછામાં ઓછી ૪ બેઠકો, કાસ્ટિંગ વોટ ગવર્નર પાસે); નાણાકીય નીતિના પરિમાણાત્મક/સામાન્ય સાધનો (Quantitative Instruments): ૧. બેંક રેટ (Bank Rate - લાંબા ગાળાના ધિરાણ માટે ડિસ્કાઉન્ટ રેટ); ૨. રેપો રેટ (Repo Rate - Policy Rate: બેંકો સરકારી જામીનગીરીઓ ગીરો મૂકી RBI પાસેથી ટૂંકા ગાળા માટે ઉધાર લે છે); ૩. રિવર્સ રેપો રેટ (Reverse Repo Rate - બેંકો પોતાની વધારાની રકમ RBI પાસે જમા મૂકે છે); ૪. સ્ટેન્ડિંગ ડિપોઝિટ ફેસિલિટી (SDF - કોલેટરલ વિના તરલતા શોષવા); ૫. કેશ રિઝર્વ રેશિયો (CRR - બેંકોએ પોતાની NDTL ના અમુક % રોકડ RBI પાસે અનામત રાખવા પડે છે, વ્યાજ મળતું નથી); ૬. સ્ટેચ્યુટરી લિક્વિડિટી રેશિયો (SLR - NDTL ના અમુક % રોકડ/સોનું/માન્ય જામીનગીરી સ્વરૂપે પોતાની પાસે રાખવા પડે છે); ૭. માર્જિનલ સ્ટેન્ડિંગ ફેસિલિટી (MSF - ઇમરજન્સી રાતોરાત ધિરાણ); ૮. ઓપન માર્કેટ ઓપરેશન્સ (OMO - ખુલ્લા બજારમાં સરકારી સિક્યોરિટીઝની ખરીદ-વેચાણ) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
નાણાકીય નીતિના ગુણાત્મક સાધનો, ફુગાવાનું લક્ષ્યાંક (Inflation Targeting) અને લિક્વિડિટી મેનેજમેન્ટ
નાણાકીય નીતિના ગુણાત્મક/પસંદગીયુક્ત સાધનો (Qualitative Instruments): ૧. માર્જિન જરૂરિયાતોમાં ફેરફાર (Margin Requirements - લોન અને ગીરો મૂકેલી મિલકતના મૂલ્ય વચ્ચેનો તફાવત); ૨. શાખનું રેશનિંગ (Credit Rationing - ક્ષેત્રવાર લોન મર્યાદા); ૩. પ્રત્યક્ષ પગલાં (Direct Action); ૪. નૈતિક સમજાવટ (Moral Suasion); ફુગાવાનું લક્ષ્યાંક માળખું (Flexible Inflation Targeting Framework - FIT): ગ્રાહક ભાવ સૂચકાંક (CPI) આધારિત હેડલાઇન ફુગાવાનું લક્ષ્ય ૪% (+/- ૨% એટલે કે ૨% થી ૬% ની બેન્ડવિડ્થ - કેન્દ્ર સરકાર અને RBI વચ્ચે કરાર); તરલતા વ્યવસ્થાપન: લિક્વિડિટી એડજસ્ટમેન્ટ ફેસિલિટી (LAF), લોંગ ટર્મ રેપો ઓપરેશન્સ (LTRO), ઓપરેશન ટ્વિસ્ટ (ટૂંકા ગાળાના બોન્ડનું વેચાણ અને લાંબા ગાળાના બોન્ડની ખરીદી) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
બેંકિંગ ક્ષેત્રના સુધારાઓ – નરસિંહમ સમિતિ (૧ અને ૨), બેસલ ધોરણો (Basel I, II, III), NPA અને IBC ૨૦૧૬
બેંકિંગ સુધારા સમિતિઓ: નરસિંહમ સમિતિ પહેલી (૧૯૯૧ - SLR/CRR ઘટાડવો, વ્યાજદર મુક્ત કરવા, ૪-સ્તરીય બેંકિંગ માળખું, અસ્કયામત પુનર્નિર્માણ ફંડ), નરસિંહમ સમિતિ બીજી (૧૯૯૮ - બેંક મર્જર, NPA ઘટાડો, મૂડી પર્યાપ્તતા); બેસલ એકોર્ડ્સ (Basel Norms - બેંક ફોર ઇન્ટરનેશનલ સેટલમેન્ટ્સ BIS સ્વિટ્ઝર્લૅન્ડ: Basel I ૧૯૮૮, Basel II ૨૦૦૪, Basel III ૨૦૧૦ - કેપિટલ એડેક્વસી રેશિયો CAR / CRAR ૯% ભારત માટે, ટાયર ૧ અને ટાયર ૨ મૂડી, લિક્વિડિટી કવરેજ રેશિયો LCR); નોન-પરફોર્મિંગ એસેટ્સ (NPA - ૯૦ દિવસ સુધી મુદ્દલ કે વ્યાજ ન ચૂકવાય: સબ-સ્ટાન્ડર્ડ ૧૨ મહિના સુધી, ડાઉટફુલ >૧૨ મહિના, લોસ એસેટ); સરફેસી એક્ટ (SARFAESI Act ૨૦૦૨); ઇન્સોલ્વન્સી એન્ડ બેન્કરપ્સી કોડ (IBC ૨૦૧૬ - NCLT કંપનીઓ માટે, DRT વ્યક્તિઓ માટે, IBBI સંસ્થા); નેશનલ એસેટ રિકન્સ્ટ્રક્શન કંપની લિ. (NARCL - બેડ બેંક); પ્રોમ્પ્ટ કરેક્ટિવ એક્શન (PCA Framework) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
નાણાકીય સમાવેશ (Financial Inclusion), અગ્રતા ધિરાણ (PSL) અને ડેવલપમેન્ટ ફાઇનાન્શિયલ ઇન્સ્ટિટ્યૂશન્સ (DFIs)
નાણાકીય સમાવેશ (Financial Inclusion - વંચિત વર્ગો સુધી વાજબી ખર્ચે બેંકિંગ સેવાઓ પહોંચાડવી): પ્રધાનમંત્રી જન ધન યોજના (PMJDY - ૨૮ ઓગસ્ટ ૨૦૧૪ 'મેરા ખાતા ભાગ્ય વિધાતા', ઝીરો બેલેન્સ, રુપે ડેબિટ કાર્ડ, અકસ્માત વીમો, ઓવરડ્રાફ્ટ સુવિધા ₹૧૦,૦૦૦); પ્રધાનમંત્રી મુદ્રા યોજના (PMMY - ૮ એપ્રિલ ૨૦૧૫: શિશુ ₹૫૦,૦૦૦ સુધી, કિશોર ₹૫૦,૦૦૦ થી ₹૫ લાખ, તરુણ ₹૫ લાખ થી ₹૧૦ લાખ); અગ્રતા ક્ષેત્ર ધિરાણ (Priority Sector Lending - PSL: કુલ ધિરાણના ૪૦% સ્થાનિક વાણિજ્યિક બેંકો માટે - કૃષિ ૧૮%, MSME, શિક્ષણ, આવાસ, સામાજિક ઇન્ફ્રા, પુનઃપ્રાપ્ય ઊર્જા, નબળા વર્ગો); નાણાકીય વિકાસ સંસ્થાઓ (DFIs): NABARD (૧૨ જુલાઈ ૧૯૮૨ - શિવરામન સમિતિ, કૃષિ અને ગ્રામીણ વિકાસ); SIDBI (૧૯૯૦ - લખનૌ, MSME ધિરાણ); NHB (૧૯૮૮ - આવાસ ફાઇનાન્સ); EXIM બેંક (૧૯૮૨ - આયાત-નિકાસ); NaBFID (૨૦૨૧ - ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ધિરાણ) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ફુગાવો (Inflation) – અર્થ, પ્રકારો (માંગ-પ્રેરિત, ખર્ચ-પ્રેરિત), ફિલિપ્સ કર્વ અને ફુગાવાની અસરો
ફુગાવો (ભાવવધારો / Inflation - સામાન્ય ભાવ સપાટીમાં સતત અને લાંબા ગાળાનો વધારો, નાણાંની ખરીદશક્તિમાં ઘટાડો); ફુગાવાના પ્રકારો: દર આધારિત (ક્રીપિંગ/રિંગતો ફુગાવો <૩%, વોકિંગ/ચાલતો ૩-૧૦%, રનિંગ/દોડતો ૧૦-૨૦%, ગેલોપિંગ/કૂદતો, હાઇપરઇન્ફ્લેશન/અતિફુગાવો >૫૦% માસિક); કારણ આધારિત: માંગ-પ્રેરિત ફુગાવો (Demand-Pull - નાણાં પુરવઠો વધવો, સરકારી ખર્ચ વધવો, માંગ > પુરવઠો) અને ખર્ચ-પ્રેરિત ફુગાવો (Cost-Push - કાચો માલ, વેતન, પરિવહન ખર્ચ વધવો); સ્ટેગફ્લેશન (Stagflation - ઊંચો ફુગાવો + ઊંચી બેરોજગારી + આર્થિક મંદી/સ્થગિતતા); ડિફ્લેશન (Deflation - મંદી/ભાવઘટાડો) અને ડિસઇન્ફ્લેશન (Disinflation - ફુગાવાના દરમાં ઘટાડો); રિફ્લેશન; સ્કૂફ્લેશન (Skewflation); બોટલનેક ઇન્ફ્લેશન; ફિલિપ્સ કર્વ (Phillips Curve - ફુગાવો અને બેરોજગારી વચ્ચે ટૂંકા ગાળાનો વ્યસ્ત સંબંધ); ફુગાવાની સમાજ પર અસરો (દેવાદારને ફાયદો, લેણદારને નુકસાન, નિશ્ચિત આવકવાળા વર્ગને નુકસાન, રોકાણકારોને ફાયદો) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ફુગાવાનું માપન – WPI (જથ્થાબંધ ભાવ સૂચકાંક), CPI (ગ્રાહક ભાવ સૂચકાંક) અને PPI
WPI (Wholesale Price Index - જથ્થાબંધ ભાવ સૂચકાંક: DPIIT વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ મંત્રાલય દ્વારા માસિક પ્રકાશિત, આધાર વર્ષ ૨૦૧૧-૧૨, કુલ ૬૯૭ વસ્તુઓ: પ્રાથમિક વસ્તુઓ ૨૨.૬૨%, ઈંધણ અને પાવર ૧૩.૧૫%, ઉત્પાદિત વસ્તુઓ ૬૪.૨૩%; માત્ર વસ્તુઓનો સમાવેશ - સેવાઓનો સમાવેશ થતો નથી); CPI (Consumer Price Index - ગ્રાહક ભાવ સૂચકાંક: NSO આંકડા અને કાર્યક્રમ અમલીકરણ મંત્રાલય MoSPI દ્વારા માસિક પ્રકાશિત, આધાર વર્ષ ૨૦૧૨, વસ્તુઓ અને સેવાઓ બંનેનો સમાવેશ; ૪ પ્રકારો: CPI-IW ઔદ્યોગિક કામદારો માટે લેબર બ્યુરો શિમલા, CPI-AL ખેતમજૂરો, CPI-RL ગ્રામીણ મજૂરો, CPI-Combined ગ્રામીણ+શહેરી - RBI દ્વારા મોનેટરી પોલિસી માટે અધિકૃત માપ); હેડલાઇન ઇન્ફ્લેશન (તમામ વસ્તુઓ સહિતનો કુલ ફુગાવો) અને કોર ઇન્ફ્લેશન (Core Inflation = હેડલાઇન ફુગાવો માઇનસ અસ્થિર ખાદ્યપદાર્થો અને ઈંધણના ભાવો); પ્રોડ્યુસર પ્રાઇસ ઇન્ડેક્સ (PPI) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
જાહેર અર્થવિધાન અને કેન્દ્રીય બજેટ (Union Budget) – બંધારણીય જોગવાઈઓ, માળખું અને બજેટ નિર્માણ પ્રક્રિયા
બજેટની બંધારણીય જોગવાઈ: અનુચ્છેદ ૧૧૨ (વાર્ષિક નાણાકીય પત્રક - Annual Financial Statement, બંધારણમાં 'બજેટ' શબ્દ નથી); બજેટનું વિભાજન અને મર્જર: ૧૯૨૪ એકવર્થ સમિતિની ભલામણથી રેલવે બજેટ સામાન્ય બજેટથી અલગ કરાયું, ૨૦૧૭માં બિબેક દેબરોય સમિતિની ભલામણથી ૯૨ વર્ષ બાદ રેલવે બજેટ સામાન્ય બજેટમાં મર્જ થયું અને ૧ ફેબ્રુઆરીએ રજૂ કરવાની શરૂઆત થઈ; બજેટનું માળખું: ૧. મહેસૂલી બજેટ (Revenue Budget: મહેસૂલી આવક - કર અને બિન-કર; મહેસૂલી ખર્ચ - વ્યાજ ચૂકવણી, સંરક્ષણ, પગાર-પેન્શન, સબસિડી); ૨. મૂડી બજેટ (Capital Budget: મૂડી આવક - લોન વસૂલાત, ડિસઇન્વેસ્ટમેન્ટ, ઉધાર; મૂડી ખર્ચ - રસ્તા, પુલ, મશીનરી નિર્માણ, લોન આપવી); બજેટના તબક્કા: રજૂઆત, સામાન્ય ચર્ચા, વિભાગીય સમિતિઓ દ્વારા ચકાસણી, ગ્રાન્ટની માંગણીઓ પર મતદાન (કાપ દરખાસ્તો: નીતિ કાપ, કરકસર કાપ, ટોકન કાપ), વિનિયોગ વિધેયક (અનુચ્છેદ ૧૧૪), નાણા વિધેયક (અનુચ્છેદ ૧૧૦); સંચિત નિધિ (અનુચ્છેદ ૨૬૬(૧)), જાહેર હિસાબ (અનુચ્છેદ ૨૬૬(૨)), આકસ્મિક નિધિ (અનુચ્છેદ ૨૬૭ - રાષ્ટ્રપતિ હસ્તક ₹૩૦,૦૦૦ કરોડ) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
રાજકોષીય ખાધ (Fiscal Deficit) ના પ્રકારો અને FRBM એક્ટ ૨૦૦૩ (એન.કે. સિંહ સમિતિ)
ખાધના પ્રકારો: ૧. મહેસૂલી ખાધ (Revenue Deficit = મહેસૂલી ખર્ચ - મહેસૂલી આવક); ૨. અસરકારક મહેસૂલી ખાધ (Effective Revenue Deficit = મહેસૂલી ખાધ માઇનસ મૂડી સંપત્તિ સર્જન માટે રાજ્યોને અપાતી ગ્રાન્ટ); ૩. રાજકોષીય ખાધ (Fiscal Deficit = કુલ ખર્ચ - [કુલ આવક સિવાય ઉધાર] = બજેટ ખાધ + ઉધાર અને અન્ય જવાબદારીઓ - સરકારની કુલ ઉધાર જરૂરિયાત દર્શાવે છે); ૪. પ્રાથમિક ખાધ (Primary Deficit = રાજકોષીય ખાધ માઇનસ વ્યાજ ચૂકવણી); મોનેટાઇઝ્ડ ખાધ (Deficit Financing - RBI પાસેથી નોટો છપાવી ઉધાર લેવું); FRBM એક્ટ ૨૦૦૩ (ફિસ્કલ રિસ્પોન્સિબિલિટી એન્ડ બજેટ મેનેજમેન્ટ એક્ટ - રાજકોષીય શિસ્ત લાવવા); એન.કે. સિંહ સમિતિ ૨૦૧૬ (FRBM રિવ્યુ કમિટી: રાજકોષીય ખાધ GDP ના ૩% સુધી લાવવી, ડેટ-ટુ-જીડીપી રેશિયો કેન્દ્ર માટે ૪૦% અને સંયુક્ત ૬૦% કરવો, એસ્કેપ ક્લોઝ Escape Clause - યુદ્ધ, આપત્તિ, કૃષિ પતનના સમયે ૦.૫% સુધી છૂટછાટ) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભારતીય કર પ્રણાલી (Taxation System) – પ્રત્યક્ષ કર (Direct Taxes) અને સુધારાઓ
કરના સિદ્ધાંતો (એડમ સ્મિથના ૪ સિદ્ધાંતો: સમાનતા/ક્ષમતા, નિશ્ચિતતા, અનુકૂળતા, કરકસર); પ્રગતિશીલ કર (Progressive Tax - આવક વધે તેમ કર દર વધે), પ્રમાણસર કર (Proportional), પશ્ચાતગામી કર (Regressive); પ્રત્યક્ષ કર (Direct Tax - જે વ્યક્તિ પર કર લાદવામાં આવે તે જ ચૂકવે, કરભાર ટાળી શકાતો નથી: ઇનકમ ટેક્સ Income Tax, કોર્પોરેટ ટેક્સ Corporate Tax કંપની વેરો, સિક્યોરિટીઝ ટ્રાન્ઝેક્શન ટેક્સ STT, કેપિટલ ગેઇન્સ ટેક્સ CGT, ગિફ્ટ ટેક્સ, ડિવિડન્ડ ડિસ્ટ્રિબ્યુશન ટેક્સ DDT); પ્રત્યક્ષ કર સુધારા: કેન્દ્રીય પ્રત્યક્ષ કર બોર્ડ (CBDT), નવી ટેક્સ રિઝીમ (કલમ 115BAC), ફેસલેસ એસેસમેન્ટ સ્કીમ, વિવાદ સે વિશ્વાસ યોજના, વિવાદાસ્પદ એન્જલ ટેક્સ નાબૂદી, ગૂગલ ટેક્સ / ઇક્વલાઇઝેશન લેવી (ડિજિટલ સેવાઓ પર) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
પરોક્ષ કર (Indirect Taxes) અને ગુડ્સ એન્ડ સર્વિસીસ ટેક્સ (GST) – માળખું, સ્લેબ અને GST કાઉન્સિલ
પરોક્ષ કર (Indirect Tax - કર લાદનાર અને ચૂકવનાર અલગ હોય, કરભાર ગ્રાહક પર તબદીલ થાય: કસ્ટમ ડ્યુટી, એક્સાઇઝ, વેટ, સર્વિસ ટેક્સ); કેસ્કેડિંગ ઇફેક્ટ (કર પર કર); જીએસટી (GST - Goods and Services Tax: 'એક દેશ, એક કર, એક બજાર', ૧૦૧મો બંધારણીય સુધારો અધિનિયમ ૨૦૧૬, ૧ જુલાઈ ૨૦૧૭થી અમલી, કેનેડાનું ડ્યુઅલ મોડેલ); ૪ સ્લેબ: ૫%, ૧૨%, ૧૮%, ૨૮% (સોનું ૩%, કિંમતી પથ્થરો ૦.૨૫%, આવશ્યક ચીજો ૦%); ઘટકો: CGST (કેન્દ્ર), SGST/UTGST (રાજ્ય/UT), IGST (આંતરરાજ્ય વેપાર - કેન્દ્ર દ્વારા ઉઘરાવાય અને વહેંચાય); GST બહારની વસ્તુઓ: પેટ્રોલિયમ ક્રૂડ, ડીઝલ, પેટ્રોલ, એટીએફ, કુદરતી ગેસ અને માનવ વપરાશનો દારૂ; GST કાઉન્સિલ (અનુચ્છેદ ૨૭૯A - અધ્યક્ષ: કેન્દ્રીય નાણા મંત્રી, સભ્યો: રાજ્યોના નાણા મંત્રીઓ; કેન્દ્રનો વોટિંગ હિસ્સો ૧/૩, રાજ્યોનો ૨/૩, નિર્ણય માટે ૩/૪ બહુમતી); GST નેટવર્ક (GSTN), ઈ-વે બિલ (E-Way Bill - ₹૫૦,૦૦૦+ માલ પરિવહન) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
નાણા પંચ (Finance Commission) – અનુચ્છેદ ૨૮૦, કેન્દ્ર-રાજ્ય નાણાકીય સંબંધો અને ૧૫મું-૧૬મું નાણા પંચ
નાણા પંચની બંધારણીય જોગવાઈ: અનુચ્છેદ ૨૮૦ (રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા દર ૫ વર્ષે અથવા જરૂર જણાયે અર્ધ-ન્યાયિક સંસ્થા તરીકે રચના; ૧ અધ્યક્ષ + ૪ સભ્યો); મુખ્ય કાર્યો: કેન્દ્ર અને રાજ્યો વચ્ચે કર આવકની ચોખ્ખી વહેંચણી (Veritical Devolution) અને રાજ્યો વચ્ચે ફાળવણી (Horizontal Devolution), સંચિત નિધિમાંથી રાજ્યોને સહાયક અનુદાન (Grants-in-aid) ના સિદ્ધાંતો, પંચાયતો અને નગરપાલિકાઓના સંસાધનો વધારવા રાજ્ય સંચિત નિધિ સુધારણા પગલાં; પ્રથમ નાણા પંચ (૧૯૫૧ - કે.સી. નિયોગી); ૧૪મું નાણા પંચ (વાય.વી. રેડ્ડી - રાજ્યોનો હિસ્સો ૩૨% થી વધારી ૪૨% કર્યો); ૧૫મું નાણા પંચ (એન.કે. સિંહ - ૨૦૨૧-૨૬: રાજ્યોનો હિસ્સો ૪૧% [૧% J&K અને લદ્દાખ UT માટે અલગ], માપદંડો: આવક અંતર ૪૫%, વસ્તી ૨૦૧૧ મુજબ ૧૫%, ક્ષેત્રફળ ૧૫%, જંગલ અને ઇકોલોજી ૧૦%, વસ્તી વિષયક કામગીરી ૧૨.૫%, કર પ્રયાસ ૨.૫%); ૧૬મું નાણા પંચ (અરવિંદ પનાગરિયા - ૨૦૨૬-૩૧ માટે) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
Answer Key & Guide
How to Solve & UnlockWhat You Get in MCQ Series:
- Complete syllabus question papers with clean layout.
- Zero answer hints for authentic offline exam practice.
- Unique serial paper code stamped on every paper.
Answer Key & Guide
How to Solve & UnlockWhat You Get in MCQ Series:
- Complete syllabus question papers with clean layout.
- Zero answer hints for authentic offline exam practice.
- Unique serial paper code stamped on every paper.
Frequently Asked Questions (FAQ)
Official guidance for Indian Economy (ભારતીય અર્થતંત્ર) MCQ Practice Series