Psychology (મનોવિજ્ઞાન) MCQ Question Banks
Showing 40 curated MCQ test series question papers with authentic offline exam formatting.
મનોવિજ્ઞાનનો ઉદ્ભવ અને વિકાસ – વિલ્હેમ વુન્ટ (૧૮૭૯ લીપઝિગ પ્રયોગશાળા) અને સંપ્રદાયો
મનોવિજ્ઞાનનો અર્થ (આત્માનું વિજ્ઞાન થી વર્તનનું વિજ્ઞાન), વિલ્હેમ વુન્ટ (પ્રથમ મનોવૈજ્ઞાનિક પ્રયોગશાળા ૧૮૭૯), રચનાવાદ (ટિચનર), કાર્યવાદ (વિલિયમ જેમ્સ).
મનોવિજ્ઞાનના સંપ્રદાયો – વર્તનવાદ (જે. બી. વોટ્સન) અને સમગ્રતાવાદ (ગેસ્ટાલ્ટવાદ)
જે. બી. વોટ્સનનો વર્તનવાદ (ઉદ્દીપક-પ્રતિચાર S-R મોડેલ, લિટલ આલ્બર્ટ પ્રયોગ); વર્ધાઈમર, કોફ્કા અને કોહલરનો ગેસ્ટાલ્ટવાદ (સમગ્રતાવાદ).
મનોવિજ્ઞાનના સંપ્રદાયો – મનોવિશ્લેષણવાદ (સિગ્મંડ ફ્રોઈડ) અને માનવતાવાદ (માસ્લો અને રોજર્સ)
સિગ્મંડ ફ્રોઈડનું મનોવિશ્લેષણ, અચેતન મનનો ખ્યાલ; અબ્રાહમ માસ્લો અને કાર્લ રોજર્સનો માનવતાવાદી અભિગમ (સ્વ-સાક્ષાત્કાર અને સંભાવનાઓ).
મનોવિજ્ઞાનની અભ્યાસ પદ્ધતિઓ – નિરીક્ષણ, દીર્ઘકાલીન અભ્યાસ અને સહસંબંધીય પદ્ધતિ
કુદરતી નિરીક્ષણ, સહભાગી નિરીક્ષણ, દીર્ઘકાલીન (Longitudinal) વિરુદ્ધ તુલનાત્મક વયજૂથ (Cross-sectional) પદ્ધતિ, સહસંબંધ પદ્ધતિ.
મનોવિજ્ઞાનમાં પ્રાયોગિક પદ્ધતિ – સ્વતંત્ર, પરતંત્ર અને નિયંત્રિત ચલો (Variables)
પ્રયોગ પદ્ધતિના લક્ષણો, સ્વતંત્ર ચલ (IV - ફેરફાર કરાતો ચલ), પરતંત્ર ચલ (DV - માપવામાં આવતી અસર), નિયંત્રિત ચલ, પ્રાયોગિક વિરુદ્ધ નિયંત્રિત જૂથ.
વર્તનના જૈવિક આધારો: ચેતાકોષ (Neuron) – રચના, ચેતા આવેગ અને ચેતોપાગમ (Synapse)
ચેતાકોષના ભાગો (કોષકાય, અક્ષતંતુ Axon, શિખાતંતુ Dendrite), ચેતા આવેગ (Action Potential), ચેતોપાગમ (Synapse), ન્યુરોટ્રાન્સમીટર્સ (ડોપામાઇન, સેરોટોનિન).
મધ્યવર્તી ચેતાતંત્ર (CNS) – મગજની રચના (અગ્ર, મધ્ય, પશ્ચ મગજ) અને મગજના ૪ ખંડો
મગજના ૪ ખંડો: લલાટ ખંડ (Frontal - નિર્ણય/વિચાર), મધ્ય ખંડ (Parietal - સ્પર્શ), પશ્ચ ખંડ (Occipital - દ્રષ્ટિ), શંખ ખંડ (Temporal - શ્રવણ/સ્મૃતિ).
અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિઓ (Endocrine Glands) – પિટ્યુટરી, થાઇરોઇડ, એડ્રિનલ અને વર્તન પર પ્રભાવ
પિટ્યુટરી ગ્રંથિ (માસ્ટર ગ્લેન્ડ - ગ્રોથ હોર્મોન), થાઇરોઇડ ગ્રંથિ (થાઇરોક્સિન - ચયાપચય), એડ્રિનલ ગ્રંથિ (એડ્રેનાલિન - ફાઇટ ઓર ફ્લાઇટ), પેન્ક્રિયાસ અને પ્રજનન ગ્રંથિઓ.
સંવેદન (Sensation) – દ્રષ્ટિ સંવેદન, શ્રવણ સંવેદન અને સંવેદનાત્મક સીમા (Threshold)
સંવેદનની વ્યાખ્યા, આંખની રચના (સળી અને શંકુ કોષો - દ્રષ્ટિ રસાયણો), કાનની રચના (અંતઃકર્ણ, કોક્લિયા), નિરપેક્ષ સીમા (Absolute Threshold) અને તફાવત સીમા.
ધ્યાન (Attention) – અર્થ, લક્ષણો, ધ્યાનના આંતરિક અને બાહ્ય નિર્ધારકો
ધ્યાનનો અર્થ અને પસંદગીયુક્ત સ્વરૂપ; બાહ્ય/વસ્તુલક્ષી નિર્ધારકો (તીવ્રતા, કદ, ગતિશીલતા, નવીનતા); આંતરિક/વ્યક્તિલક્ષી નિર્ધારકો (રસ, જરૂરિયાત, ટેવ, મનોવલણ).
ધ્યાન વિચલન અને ધ્યાનની મર્યાદાઓ – ધ્યાન વિસ્તાર (Span of Attention) અને ટચિસ્ટોસ્કોપ
ધ્યાન વિસ્તાર (૭±૨ એકમો), ટચિસ્ટોસ્કોપ સાધન, ધ્યાન વિચલન (Distraction), ધ્યાનની દોલાયમાનતા/અસ્થિરતા (Fluctuation of attention - રિંગન પ્રયોગ).
પ્રત્યક્ષીકરણ (Perception) – અર્થ, ગેસ્ટાલ્ટના સંગઠનના નિયમો (સમીપતા, સમાનતા)
પ્રત્યક્ષીકરણનો અર્થ (સંવેદન + અર્થઘટન), ગેસ્ટાલ્ટ સંગઠનના નિયમો: સમીપતા (Proximity), સમાનતા (Similarity), પૂરકતા (Closure), સાતત્ય (Good Continuation).
ઊંડાણ અને અંતરનું પ્રત્યક્ષીકરણ – એકનેત્રીય અને દ્વિનેત્રીય સંકેતો (Monocular & Binocular Cues)
ઊંડાણ પ્રત્યક્ષીકરણ, એકનેત્રીય સંકેતો (રેખીય દ્રષ્ટિબિંદુ, આચ્છાદન, સાપેક્ષ કદ), દ્વિનેત્રીય સંકેતો (નેત્રપટલીય વિષમતા Retinal Disparity, અભિસારીતા).
પ્રત્યક્ષીકરણની ભૂલો – ભ્રમ (Illusion) અને વિભ્રમ (Hallucination) વચ્ચેનો ભેદ
ભ્રમનો અર્થ (ઉદ્દીપક હાજર હોય પણ ખોટું અર્થઘટન), મુલર-લાયર ભ્રમ, હોરિઝોન્ટલ-વર્ટિકલ ભ્રમ; વિભ્રમ (કોઈપણ બાહ્ય ઉદ્દીપક વગરનો આભાસ - સ્કિઝોફ્રેનિયા).
શિક્ષણ અને અધ્યયન પ્રક્રિયા – અધ્યયનની વ્યાખ્યા, પરિપક્વતા અને વર્તન પરિવર્તન
અધ્યયન એટલે અનુભવ અને મહાવરાથી વર્તનમાં થતો સાપેક્ષ કાયમી ફેરફાર; પરિપક્વતા અને થાક/દવાઓથી થતા ફેરફારો અધ્યયન નથી.
અભિસંધાન અને પ્રબલન – પ્રશિષ્ટ અને કારક અભિસંધાનનો તુલનાત્મક મનોવૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ
વિલોપન (Extinction), આપમેળે પુનઃપ્રાપ્તિ (Spontaneous Recovery), ઉદ્દીપક સામાન્યીકરણ અને ભેદબોધન (Discrimination), શાબ્દિક અધ્યયન.
જ્ઞાનાત્મક અધ્યયન અને સંજ્ઞાનાત્મક નકશો – એડવર્ડ ટોલમેન અને ગુપ્ત અધ્યયન (Latent Learning)
ટોલમેનનો ઉંદરો પર ભૂલભૂલામણી (Maze) પ્રયોગ, ગુપ્ત અધ્યયન (Latent Learning - પ્રબલન વગર થતું અધ્યયન), સંજ્ઞાનાત્મક નકશો (Cognitive Map).
સ્મૃતિ પ્રક્રિયા (Memory) – એટકિન્સન-શિફ્રીનનું માહિતી પ્રક્રિયા મોડેલ (Store Model)
એટકિન્સન-શિફ્રીન મોડેલ: સંવેદી રજિસ્ટર (૧ સેકન્ડ), ટૂંકા ગાળાની સ્મૃતિ (STM - ૨૦ થી ૩૦ સેકન્ડ, ૭ એકમ), પુનરાવર્તન (Rehearsal), લાંબા ગાળાની સ્મૃતિ (LTM).
લાંબા ગાળાની સ્મૃતિ (LTM) ના પ્રકારો – પ્રાથમિક, એપિસોડિક, સિમેન્ટિક અને પ્રક્રિયાત્મક સ્મૃતિ
એન્ડેલ તુલ્વિંગનું વર્ગીકરણ: ઘટનાત્મક સ્મૃતિ (Episodic - અંગત પ્રસંગો), અર્થલક્ષી સ્મૃતિ (Semantic - સામાન્ય જ્ઞાન/તથ્યો), પ્રક્રિયાત્મક સ્મૃતિ (સાયકલ ચલાવવી).
વિસ્મૃતિ અને સ્મરણ સુધારણા – વિસ્મૃતિના સિદ્ધાંતો અને સ્મૃતિવર્ધક પ્રયુક્તિઓ (Mnemonics)
વિસ્મૃતિ ચિહ્ન ઘસારો (Trace Decay), વ્યતિકરણ (ઇન્ટરફિરન્સ), સ્મૃતિ સુધારણા પ્રયુક્તિઓ: લોકાઈ પદ્ધતિ (Method of Loci), પેગ વર્ડ સિસ્ટમ, ચંકિંગ.
Answer Key & Guide
How to Solve & UnlockWhat You Get in MCQ Series:
- Complete syllabus question papers with clean layout.
- Zero answer hints for authentic offline exam practice.
- Unique serial paper code stamped on every paper.
Answer Key & Guide
How to Solve & UnlockWhat You Get in MCQ Series:
- Complete syllabus question papers with clean layout.
- Zero answer hints for authentic offline exam practice.
- Unique serial paper code stamped on every paper.
Frequently Asked Questions (FAQ)
Official guidance for Psychology (મનોવિજ્ઞાન) MCQ Practice Series