Sociology (સમાજશાસ્ત્ર) MCQ Question Banks
Showing 40 curated MCQ test series question papers with authentic offline exam formatting.
સમાજશાસ્ત્રનો ઉદ્ભવ અને વિકાસ – ઓગસ્ટ કોમ્ત (સમાજશાસ્ત્રના પિતા) અને પ્રત્યક્ષવાદ
સમાજશાસ્ત્રનો ઉદ્ભવ (૧૮૩૮), ઓગસ્ટ કોમ્ત ('સમાજશાસ્ત્રના પિતા'), પ્રત્યક્ષવાદ (Positivism), ત્રણ તબક્કાનો નિયમ (ધાર્મિક, તાત્વિક, વૈજ્ઞાનિક).
શાસ્ત્રીય સમાજશાસ્ત્રીઓ – એમિલ ડર્ખાઇમ (સામાજિક તથ્ય, આત્મહત્યા સિદ્ધાંત અને શ્રમવિભાજન)
સામાજિક તથ્ય (Social Facts), આત્મહત્યાનો સિદ્ધાંત (૪ પ્રકાર: અહંકારી, પરમાર્થી, અનોમી, ભાગ્યવાદી), યાંત્રિક અને સાવયવી ઐક્ય (Solidarity).
શાસ્ત્રીય સમાજશાસ્ત્રીઓ – કાર્લ માર્ક્સ (દ્વંદ્વાત્મક ભૌતિકવાદ, વર્ગ સંઘર્ષ અને પરાયાપણું)
ઐતિહાસિક ભૌતિકવાદ, વર્ગ સંઘર્ષ સિદ્ધાંત (બૂર્ઝુઆ વિરુદ્ધ પ્રોલેતારિયાત), પાયો અને અધિમાળખું (Base & Superstructure), પરાયાપણું (Alienation).
શાસ્ત્રીય સમાજશાસ્ત્રીઓ – મેક્સ વેબર (સામાજિક ક્રિયા, અમલદારશાહી અને પ્રોટેસ્ટન્ટ નીતિશાસ્ત્ર)
સામાજિક ક્રિયા (Social Action - ૪ પ્રકાર), આદર્શ પ્રરૂપ (Ideal Types), અમલદારશાહી (Bureaucracy) ના લક્ષણો, પ્રોટેસ્ટન્ટ એથિક અને મૂડીવાદ.
શાસ્ત્રીય સમાજશાસ્ત્રીઓ – હર્બર્ટ સ્પેન્સર (સામાજિક ડાર્વિનવાદ અને સાવયવી સામ્યતા)
સમાજની જીવંત શરીર સાથે તુલના (Organic Analogy), ઉત્ક્રાંતિ સિદ્ધાંત, સામાજિક ડાર્વિનવાદ ('સક્ષમની જીવંતતા' Survival of the fittest).
સમાજશાસ્ત્રના મૂળભૂત ખ્યાલો – સમાજ (Society), સમુદાય (Community) અને સંસ્થા (Institution)
સમાજનો અર્થ અને લક્ષણો, સમુદાય (ભૌગોલિક વિસ્તાર અને 'અમે' ની ભાવના), મંડળ (Association), સામાજિક સંસ્થાઓની વિભાવના.
સામાજિક જૂથો (Social Groups) – પ્રાથમિક જૂથ (કૂલી) અને દ્વિતીયક જૂથો
ચાર્લ્સ કૂલીનું પ્રાથમિક જૂથ (ફેસ-ટુ-ફેસ સંબંધો - કુટુંબ, મિત્રજૂથ), દ્વિતીયક જૂથો; સમનરનું સ્વ-જૂથ (In-group) અને પર-જૂથ (Out-group), સંદર્ભ જૂથ (મર્ટન).
સામાજિક સંસ્થાઓ: કુટુંબ (Family) – અર્થ, પ્રકારો (સંયુક્ત અને વિભક્ત) અને આધુનિક પરિવર્તનો
કુટુંબના કાર્યો, માતૃસત્તાક અને પિતૃસત્તાક કુટુંબ, પરંપરાગત હિન્દુ સંયુક્ત કુટુંબના લક્ષણો, વિભક્ત કુટુંબમાં રૂપાંતરણના કારણો.
સામાજિક સંસ્થાઓ: લગ્ન (Marriage) – હિન્દુ લગ્નના ઉદ્દેશ્યો, સ્વરૂપો અને કાયદાકીય જોગવાઈઓ
લગ્નની વિભાવના, એકપત્નીત્વ (Monogamy) અને બહુપત્નીત્વ/બહુપતિત્વ, અનુલોમ અને પ્રતિલોમ લગ્ન, ગોત્ર અને પિંડ બહિર્લગ્ન, હિન્દુ મેરેજ એક્ટ ૧૯૫૫.
સામાજિક સંસ્થાઓ: સગપણ વ્યવસ્થા (Kinship) – સગપણના પ્રકારો, શ્રેણીઓ અને રૂઢિઓ
રક્ત સંબંધિત (Consanguineal) અને વૈવાહિક (Affinal) સગપણ, સગપણની શ્રેણીઓ (પ્રાથમિક-૮, દ્વિતીયક-૩૩, તૃતીયક-૧૫૧), પરિહાર અને મજાકના સંબંધો.
જ્ઞાતિ સંસ્થા (Caste System) – જી. એસ. ઘુર્યેનું વર્ગીકરણ, લક્ષણો અને ઉત્પત્તિના સિદ્ધાંતો
જી. એસ. ઘુર્યે ('ભારતીય સમાજશાસ્ત્રના પિતા') મુજબ જ્ઞાતિના ૬ લક્ષણો (ખંડાત્મક વિભાજન, કોટિક્રમ, ભોજન પ્રતિબંધ, પવિત્રતા-અપવિત્રતા, વ્યવસાયની પસંદગી).
સામાજિક સ્તરીકરણ (Social Stratification) – વર્ગ, વર્ણ, જ્ઞાતિ અને સામાજિક ગતિશીલતા
સામાજિક સ્તરીકરણનો અર્થ, વર્ણ વ્યવસ્થા વિરુદ્ધ જ્ઞાતિ, સામાજિક વર્ગ (આર્થિક આધાર), પિટીરીમ સોરોકિનની સામાજિક ગતિશીલતા (ક્ષિતિજ સમાંતર અને ઉર્ધ્વગામી).
સામાજિક પરિવર્તન: સંસ્કૃતિકરણ (Sanskritization) – એમ. એન. શ્રીનિવાસનો સિદ્ધાંત
એમ. એન. શ્રીનિવાસ (રામપુરા ગામ અભ્યાસ), સંસ્કૃતિકરણની વિભાવના (નિમ્ન જ્ઞાતિ દ્વારા ઉચ્ચ દ્વિજ જ્ઞાતિના રીતરિવાજો-શાકાહાર અપનાવવા), પ્રભાવી જ્ઞાતિ (Dominant Caste).
સામાજિક પરિવર્તન: પશ્ચિમીકરણ (Westernization) અને બિનસાંપ્રદાયિકીકરણ (Secularization)
બ્રિટિશ શાસનની અસરથી આવેલ પશ્ચિમીકરણ, ટેકનોલોજી અને મૂલ્યોનો સ્વીકાર, ધાર્મિક બંધનો ઢીલાં પડવા, પ્રો. યોગેન્દ્ર સિંહનું 'Modernization of Indian Tradition'.
સામાજિકીકરણ (Socialization) – અર્થ, એજન્સીઓ અને સિદ્ધાંતો (કૂલીનો દર્પણ આત્મ અને મીડ)
સામાજિકીકરણની પ્રક્રિયા, પ્રાથમિક એજન્સીઓ (કુટુંબ, શાળા, મિત્રજૂથ, માધ્યમો), ચાર્લ્સ કૂલીનો 'દર્પણ આત્મ સિદ્ધાંત' (Looking Glass Self), જ્યોર્જ હર્બર્ટ મીડનો 'I & Me' સિદ્ધાંત.
સામાજિક નિયંત્રણ (Social Control) – ઔપચારિક (કાયદો/રાજ્ય) અને અનૌપચારિક સાધનો
ઇ. એ. રોસનું પુસ્તક 'Social Control', ઔપચારિક નિયંત્રણ (કાયદો, અદાલત, પોલીસ, જેલ), અનૌપચારિક નિયંત્રણ (પરંપરાઓ, લોકરીતિઓ-Folkways, રૂઢિઓ-Mores, ધર્મ).
સામાજિક વિચલન અને અનોમી (Social Deviance & Anomie) – રોબર્ટ કે. મર્ટનનો સિદ્ધાંત
વિચલનનો અર્થ (સામાજિક ધોરણોનો ભંગ), મર્ટનનો સ્ટ્રેઇન સિદ્ધાંત (Strain Theory), ૫ અનુકૂલનો: અનુરૂપતા (Conformity), નવસર્જન (Innovation), કર્મકાંડવાદ, પલાયનવાદ, બળવો.
ભારતીય સામાજિક વિચારકો – મહાત્મા જ્યોતિરાવ ફૂલે, ડૉ. બી. આર. આંબેડકર અને દલિત મુક્તિ
જ્યોતિરાવ ફૂલે (સત્યશોધક સમાજ ૧૮૭૩, ગુલામગીરી પુસ્તક); ડૉ. આંબેડકર (અનહિલેશન ઓફ કાસ્ટ, મહાડ સત્યાગ્રહ, બહિષ્કૃત હિતકારિણી સભા, બંધારણીય સામાજિક ન્યાય).
ભારતીય સમાજશાસ્ત્રીઓ – ઇરાવતી કાર્વે (ભારતમાં નાતેદારી વ્યવસ્થા) અને એ. આર. દેસાઈ
ઇરાવતી કાર્વેનું પુસ્તક 'Kinship Organization in India' (૪ પ્રાદેશિક ઝોન); એ. આર. દેસાઈ (માર્ક્સવાદી પરિપ્રેક્ષ્ય, 'Social Background of Indian Nationalism').
ભારતીય સામાજિક સમસ્યાઓ: ગરીબી (Poverty) – વિભાવના, પ્રકારો, સમિતિઓ અને કારણો
નિરપેક્ષ ગરીબી (Absolute) વિરુદ્ધ સાપેક્ષ ગરીબી (Relative), ગરીબી રેખા (BPL), તેંડુલકર અને રંગરાજન સમિતિ, નીતિ આયોગનો બહુપરિમાણીય ગરીબી સૂચકાંક (MPI).
Answer Key & Guide
How to Solve & UnlockWhat You Get in MCQ Series:
- Complete syllabus question papers with clean layout.
- Zero answer hints for authentic offline exam practice.
- Unique serial paper code stamped on every paper.
Answer Key & Guide
How to Solve & UnlockWhat You Get in MCQ Series:
- Complete syllabus question papers with clean layout.
- Zero answer hints for authentic offline exam practice.
- Unique serial paper code stamped on every paper.
Frequently Asked Questions (FAQ)
Official guidance for Sociology (સમાજશાસ્ત્ર) MCQ Practice Series