Disaster Management (આપત્તિ વ્યવસ્થાપન) Test Series
આપત્તિ વ્યવસ્થાપન પરિચય – આપત્તિ (Disaster), સંકટ (Hazard), નબળાઈ (Vulnerability) અને જોખમ (Risk)
આપત્તિની વ્યાખ્યા (DM Act 2005), જોખમ સૂત્ર (Risk = Hazard x Vulnerability / Capacity), કુદરતી વિરુદ્ધ માનવસર્જિત આપત્તિઓ.
આપત્તિ વ્યવસ્થાપન ચક્ર (Disaster Management Cycle) – પૂર્વ, દરમિયાન અને પશ્ચાત તબક્કાઓ
આપત્તિ પૂર્વે: નિવારણ (Prevention), શમન (Mitigation), તૈયારી (Preparedness); આપત્તિ દરમિયાન: પ્રતિભાવ (Response) અને બચાવ; પશ્ચાત: પુનર્વસન (Recovery & Reconstruction).
ધરતીકંપ (Earthquakes) – કારણો, ફોલ્ટ લાઇન્સ, ભૂકંપ તરંગો (P, S, L Waves) અને માપન સ્કેલ
પ્લેટ ટેક્ટોનિક્સ, ફોકસ (Focus/Hypocenter) અને એપીસેન્ટર (Epicenter), સિસ્મિક તરંગો (P-પ્રાથમિક, S-દ્વિતીય, L-સપાટી), રિક્ટર સ્કેલ (મેગ્નિટ્યુડ) અને મર્કાલી સ્કેલ (તીવ્રતા).
ભારત અને ગુજરાતમાં ધરતીકંપનું જોખમ – સિસ્મિક ઝોન નકશો (Zone III, IV, V) અને ૨૦૦૧ ભુજ ભૂકંપ
ભારતના સિસ્મિક ઝોન (Zone II થી V), કચ્છ (Zone V - અતિ જોખમી), સૌરાષ્ટ્ર અને તળ ગુજરાત, ૨૬ જાન્યુઆરી ૨૦૦૧ ભુજ ભૂકંપ (૭.૭ તીવ્રતા), કતાર અને અંજાર હોનારત.
ચક્રવાત (Cyclones) – ઉત્પત્તિનું વિજ્ઞાન, વાવાઝોડાની આંખ (Eye of Cyclone) અને પ્રકારો
ઉષ્ણકટિબંધીય ચક્રવાત સર્જન શરતો (સમુદ્ર તાપમાન > ૨૭°C), કોરિઓલિસ બળ, ચક્રવાતની આંખ (શાંત વિસ્તાર), આંખની દીવાલ (તીવ્ર પવન-વરસાદ), નામકરણ પદ્ધતિ.
ગુજરાતનો દરિયાકાંઠો અને ચક્રવાત જોખમ – કંડલા ૧૯૯૮, વાયુ, તૌકતે (Tauktae) અને બિપરજોય (Biparjoy)
ગુજરાતનો ૧૬૦૦ કિમી દરિયાકાંઠો, અરબી સમુદ્રમાં વાવાઝોડાં, ૧૯૯૮ કંડલા વાવાઝોડું, ૨૦૨૧ તૌકતે, ૨૦૨૩ બિપરજોય (ઝીરો કેઝ્યુઅલ્ટી મોડેલ), ચક્રવાત આશ્રયસ્થાનો.
ભારતીય હવામાન વિભાગ (IMD) ચેતવણી પ્રણાલી – ચક્રવાત ૪-તબક્કા કલર કોડ ચેતવણી
IMD ના ૪ ચેતવણી તબક્કા: ૧. પ્રિ-સાયક્લોન વોચ (૭૨ કલાક પૂર્વે), ૨. સાયક્લોન એલર્ટ - યલો (૪૮ કલાક), ૩. સાયક્લોન વોર્નિંગ - ઓરેન્જ (૨૪ કલાક), ૪. પોસ્ટ-લેન્ડફોલ - રેડ.
સુનામી (Tsunami) – ઉત્પત્તિ, દરિયાઈ ભૂકંપ, તરંગ લંબાઈ અને ૨૦૦૪ હિંદ મહાસાગર સુનામી
સુનામી (જાપાનીઝ શબ્દ 'બંદરીય મોજાં'), દરિયાઈ પેટાળમાં ૭.૫+ તીવ્રતાનો ભૂકંપ/ભૂસ્ખલન, ખુલ્લા સમુદ્રમાં વધુ ઝડપ-ઓછી ઊંચાઈ, કિનારે વિનાશક ઊંચાઈ, ૨૬ ડિસેમ્બર ૨૦૦૪ સુનામી.
સુનામી પૂર્વ ચેતવણી પ્રણાલી – INCOIS (હૈદરાબાદ) અને DART બોય્સ નેટવર્ક
ઇન્ડિયન નેશનલ સેન્ટર ફોર ઓશન ઇન્ફર્મેશન સર્વિસીસ (INCOIS હૈદરાબાદ), બોટમ પ્રેશર રેકોર્ડર્સ (BPR), DART સિસ્ટમ, રિયલ-ટાઇમ સુનામી બુલેટિન્સ.
પૂર (Floods) – કારણો, નદી તટપ્રદેશ, ડેમ ઓવરફ્લો અને તાપી પૂર (સુરત ૧૯૬૮/૨૦૦૬)
અતિવૃષ્ટિ, કેચમેન્ટ એરિયામાં ભારે વરસાદ, ડેમમાંથી પાણી છોડવું, સુરત તાપી પૂર (૨૦૦૬ - ઉકાઈ ડેમ ડિસ્ચાર્જ), મોરબી મચ્છુ ડેમ દુર્ઘટના (૧૧ ઓગસ્ટ ૧૯૭૯).
શહેરી પૂર (Urban Flooding) – સ્ટ્રોમ વોટર ડ્રેનેજ, કોંક્રિટીકરણ અને સ્માર્ટ સિટી ડિઝાઈન
શહેરી પૂરના કારણો: કુદરતી તળાવો/કાંસ પર દબાણ, જમીનનું કોંક્રિટીકરણ (પાણી શોષાતું નથી), અમદાવાદ, વડોદરા (વિશ્વામિત્રી), મુંબઈ ૨૦૦૫ પૂર, સ્પોન્જ સિટી કન્સેપ્ટ.
દુષ્કાળ (Drought) – પ્રકારો (હવામાનશાસ્ત્રીય, જળવિષયક, કૃષિ) અને દુષ્કાળ વ્યવસ્થાપન
દુષ્કાળના પ્રકારો: ૧. હવામાનશાસ્ત્રીય (વરસાદની ઘટ), ૨. હાઇડ્રોલોજિકલ (જળાશયો સુકાવા), ૩. કૃષિ દુષ્કાળ (જમીન ભેજ ઘટ); ઘાસચારા ડેપો, કેશડોલ્સ, અછત રાહત.
ભૂસ્ખલન (Landslides) – કારણો, ઢોળાવ અસ્થિરતા, હિમાલય/પશ્ચિમ ઘાટ અને વાયનાડ દુર્ઘટના
ભારે વરસાદ, વનનાબૂદી, પર્વતીય બાંધકામ, હિમાલય અને પશ્ચિમ ઘાટના સંવેદનશીલ વિસ્તારો, વાયનાડ ભૂસ્ખલન (૨૦૨૪), માટી-પથ્થરોનું સરકવું, રક્ષણાત્મક દિવાલો.
દાવાનળ (Forest Fires) – જંગલની આગના કારણો, શમન પદ્ધતિઓ અને વન્યજીવ સંરક્ષણ
દાવાનળના કારણો (ઉનાળુ સૂકું ઘાસ, માનવીય બેદરકારી), કાઉન્ટર-ફાયર પદ્ધતિ, ફોરેસ્ટ ફાયર લાઇન બનાવવી, ફોરેસ્ટ સર્વે ઓફ ઇન્ડિયા (FSI) નું સેટેલાઇટ મોનિટરિંગ.
હીટવેવ (Heatwave) અને શીતલહેર (Cold Wave) – IMD માપદંડો અને હીટ એક્શન પ્લાન (HAP)
હીટવેવના માપદંડો (મેદાની વિસ્તારમાં તાપમાન ૪૦°C+ અને સામાન્યથી ૪.૫°C વધુ), લૂ લાગવી, અમદાવાદ હીટ એક્શન પ્લાન (દક્ષિણ એશિયાનો પ્રથમ HAP), કૂલ રૂફ પ્રોગ્રામ.
માનવસર્જિત અને ઔદ્યોગિક આપત્તિઓ – ભોપાલ ગેસ દુર્ઘટના (૧૯૮૪) અને રાસાયણિક સલામતી
ભોપાલ ગેસ દુર્ઘટના (૨-૩ ડિસેમ્બર ૧૯૮૪ - યુનિયન કાર્બાઇડ, મિથાઇલ આઇસોસાયનાઇટ MIC વાયુ ગળતર), પબ્લિક લાયબિલિટી ઇન્સ્યોરન્સ એક્ટ ૧૯૯૧, કેમિકલ એક્સિડન્ટ રૂલ્સ ૧૯૯૬.
પરમાણુ અને કિરણોત્સર્ગી હોનારતો – ચેર્નોબિલ, ફુકુશિમા અને ભારતીય સુરક્ષા માળખું
ચેર્નોબિલ હોનારત (૧૯૮૬ યુક્રેન), ફુકુશિમા (૨૦૧૧ જાપાન), ભારતમાં એટોમિક એનર્જી રેગ્યુલેટરી બોર્ડ (AERB), કાકરાપાર પરમાણુ મથકની સલામતી કટોકટી કવાયતો.
જૈવિક આપત્તિઓ અને રોગચાળો – COVID-19, એપેડેમિક ડિસીઝ એક્ટ ૧૮૯૭ અને લોકડાઉન
એપેડેમિક ડિસીઝ એક્ટ ૧૮૯૭, ડિઝાસ્ટર મેનેજમેન્ટ એક્ટ ૨૦૦૫ હેઠળ લોકડાઉન ઘોષણા, ક્વોરેન્ટાઇન, કોન્ટેક્ટ ટ્રેસિંગ, રસીકરણ પ્રોટોકોલ, નેશનલ સેન્ટર ફોર ડિસીઝ કંટ્રોલ (NCDC).
CBRN આપત્તિઓ – કેમિકલ, બાયોલોજિકલ, રેડિયોલોજિકલ અને ન્યુક્લિયર પ્રોટોકોલ
CBRN જોખમો, જૈવિક શસ્ત્રો (એન્થ્રેક્સ, પ્લેગ), રેડિયોલોજિકલ 'ડર્ટી બોમ્બ', NDRF ની વિશિષ્ટ CBRN બટાલિયનો, હેઝમેટ (HAZMAT) સૂટ્સ અને ડીકોન્ટામિનેશન.
આગ અને અગ્નિશામક સલામતી – બિલ્ડિંગ બાયલોઝ, NBC કોડ અને મોક ડ્રિલ્સ
નેશનલ બિલ્ડિંગ કોડ (NBC) અગ્નિ સલામતી જોગવાઈઓ, ફાયર એનઓસી (NOC), ઇમરજન્સી એક્ઝિટ, ફાયર એક્સટિંગ્વિશરના પ્રકારો (Class A, B, C, D), હોસ્પિટલ-શાળા ફાયર ઓડિટ.
પરિવહન અકસ્માતો – રેલવે અકસ્માત (કવચ સિસ્ટમ), વિમાન દુર્ઘટના અને રોડ સેફ્ટી
રેલવે સલામતી: 'કવચ' (ઓટોમેટિક ટ્રેન પ્રોટેક્શન સિસ્ટમ), વિમાન દુર્ઘટના: બ્લેક બોક્સ (FDR અને CVR), ગોલ્ડન અવર (Golden Hour) ખ્યાલ અને ગુડ સમરિટન કાયદો.
ડેમ તૂટવા અને પાણી હોનારતો – ડેમ સેફ્ટી એક્ટ ૨૦૨૧ અને જળાશય સલામતી
ડેમ સેફ્ટી એક્ટ ૨૦૨૧, નેશનલ કમિટી ઓન ડેમ સેફ્ટી (NCDS), ડેમ બ્રેક એનાલિસિસ, ઇમરજન્સી એક્શન પ્લાન (EAP), ઇન્ફ્લો-આઉટફ્લો મોનિટરિંગ, રુલ લેવલ નિયંત્રણ.
ડિઝાસ્ટર મેનેજમેન્ટ એક્ટ, ૨૦૦૫ – માળખું, ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ અને મહત્વની કલમો
DM Act ૨૦૦૫ (૨૬ ડિસેમ્બર ૨૦૦૫ અમલ, ૭૯ કલમો, ૧૧ પ્રકરણો), કટોકટી સમયે કાયદાકીય સત્તાઓ, ગુનાઓ અને દંડની જોગવાઈઓ (કલમ ૫૧ થી ૬૦), ભંડોળની ફાળવણી.
NDMA – નેશનલ ડિઝાસ્ટર મેનેજમેન્ટ ઓથોરિટી (રચના, અધ્યક્ષ: વડાપ્રધાન અને સત્તાઓ)
NDMA (કલમ ૩), હોદ્દાની રૂએ અધ્યક્ષ: ભારતના વડાપ્રધાન, ઉપાધ્યક્ષ અને સભ્યો, રાષ્ટ્રીય આપત્તિ યોજનાની મંજૂરી, વિષયવાર માર્ગદર્શિકાઓ (Guidelines) બહાર પાડવી.
SDMA અને DDMA – સ્ટેટ અને ડિસ્ટ્રિક્ટ ડિઝાસ્ટર મેનેજમેન્ટ ઓથોરિટી (કલેક્ટર ભૂમિકા)
SDMA (અધ્યક્ષ: મુખ્યમંત્રી); DDMA (કલમ ૨૫ - અધ્યક્ષ: જિલ્લા કલેક્ટર/ડીએમ, સહ-અધ્યક્ષ: જિલ્લા પંચાયત પ્રમુખ), જિલ્લા આપત્તિ યોજના (DDMP) નિર્માણ.
GSDMA – ગુજરાત સ્ટેટ ડિઝાસ્ટર મેનેજમેન્ટ ઓથોરિટી (સ્થાપના ૨૦૦૧ અને કાયદો ૨૦૦૩)
૨૦૦૧ના કચ્છ ભૂકંપ પછી ફેબ્રુઆરી ૨૦૦૧માં GSDMA ની સ્થાપના, ગુજરાત આપત્તિ વ્યવસ્થાપન અધિનિયમ ૨૦૦૩ (દેશમાં પ્રથમ આવો કાયદો બનાવનાર રાજ્ય ગુજરાત), UN સાસાકાવા એવોર્ડ.
NDRF – નેશનલ ડિઝાસ્ટર રિસ્પોન્સ ફોર્સ (બટાલિયનો, તાલીમ અને કટોકટી ઓપરેશન્સ)
NDRF ની સ્થાપના (કલમ ૪૪), CAPF (BSF, CISF, CRPF, ITBP) માંથી ડેપ્યુટેશન, ૧૬+ બટાલિયનો, મોટો: 'આપદા સેવા સદૈવ સર્વત્ર', ઓપરેશન દોસ્ત (તુર્કી ભૂકંપ).
SDRF અને આપદા મિત્ર યોજના – રાજ્ય દળ અને સમુદાય સ્વયંસેવકોનું સશક્તિકરણ
SDRF ની રચના, આપદા મિત્ર યોજના (NDMA પ્રાયોજિત - પૂર સંભવિત જિલ્લાઓમાં સામુદાયિક સ્વયંસેવકોને બચાવ અને પ્રાથમિક સારવારની તાલીમ, ઇમરજન્સી કીટ).
રાષ્ટ્રીય અને રાજ્ય આપત્તિ ભંડોળ – NDRF (ફંડ), SDRF અને ૧૫મું નાણાં પંચ ભલામણો
નેશનલ ડિઝાસ્ટર રિસ્પોન્સ ફંડ (NDRF) અને નેશનલ ડિઝાસ્ટર મિટિગેશન ફંડ (NDMF), SDRF માં કેન્દ્ર-રાજ્ય ફાળો (સામાન્ય રાજ્યો 75:25, હિમાલયન/પૂર્વોત્તર 90:10).
સેન્ડાઈ ફ્રેમવર્ક (Sendai Framework 2015-2030) – ૪ પ્રાથમિકતાઓ અને ૭ વૈશ્વિક લક્ષ્યો
યુએન વર્લ્ડ કોન્ફરન્સ સેન્ડાઈ (જાપાન), હ્યોગો ફ્રેમવર્ક (HFA 2005-2015) નું અનુગામી, ૪ પ્રાથમિકતાઓ: જોખમની સમજ, ગવર્નન્સ, રોકાણ, Build Back Better.
વડાપ્રધાનનો આપત્તિ જોખમ ઘટાડા માટે ૧૦-સૂત્રી એજન્ડા (PM's 10-Point Agenda on DRR)
૨૦૧૬ માં રજૂ થયેલ ૧૦-મુદ્દાનો એજન્ડા: તમામ વિકાસ ક્ષેત્રોમાં DRR નું એકીકરણ, મહિલા નેતૃત્વ, વૈશ્વિક જોખમ નેટવર્ક, ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ, સંગઠિત આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિસાદ.
CDRI – કોઅલિશન ફોર ડિઝાસ્ટર રેઝિલિએન્ટ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર (ભારતની વૈશ્વિક પહેલ)
વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી દ્વારા યુએન ક્લાઇમેટ એક્શન સમિટ ૨૦૧૯ માં CDRI ની શરૂઆત (મુખ્ય મથક: નવી દિલ્હી), આપત્તિ-પ્રતિરોધક માળખાકીય સુવિધાઓનો વિકાસ.
સંચાર અને પૂર્વ ચેતવણી ટેકનોલોજી – સેટેલાઇટ સંચાર, હામ રેડિયો અને ઇમરજન્સી સાયરન્સ
આપત્તિ સમયે મોબાઇલ ટાવર તૂટી પડતાં વૈકલ્પિક સંચાર: સેટેલાઇટ ફોન, એમેચ્યોર/હામ રેડિયો (HAM Radio), કોસ્ટલ સાયરન સિસ્ટમ, કેપ્ટિવ કમ્યુનિકેશન.
ઇન્સિડન્ટ રિસ્પોન્સ સિસ્ટમ (IRS) – માળખું, ઇન્સિડન્ટ કમાન્ડર અને કામગીરી વિભાજન
NDMA દ્વારા સ્વીકૃત IRS મોડેલ: ઇન્સિડન્ટ કમાન્ડર (IC), સેફ્ટી ઓફિસર, લાઇઝન ઓફિસર, ઓપરેશન્સ સેક્શન, પ્લાનિંગ સેક્શન અને લોજિસ્ટિક્સ સેક્શન.
સમુદાય આધારિત આપત્તિ વ્યવસ્થાપન (CBDRM) – ગામ અને શાળા આપત્તિ વ્યવસ્થાપન યોજના
પ્રથમ પ્રતિભાવક તરીકે સ્થાનિક સમુદાય, ગ્રામ્ય આપત્તિ વ્યવસ્થાપન યોજના (VDMP), શાળા સલામતી સપ્તાહ, મોક ડ્રીલ, નકશા નિર્માણ (સંસાધન અને જોખમ નકશા).
પ્રાથમિક સારવાર અને ટ્રાયેજ (Triage) સિસ્ટમ – કટોકટીમાં દર્દીઓનું વર્ગીકરણ
માસ કેઝ્યુઅલ્ટી મેનેજમેન્ટ, ટ્રાયેજ કલર કોડિંગ: લાલ (તાત્કાલિક જીવન રક્ષક), પીળો (મધ્યમ તાકીદ), લીલો (સામાન્ય ઇજા/ચાલતા દર્દી), કાળો (મૃત્યુ).
આપત્તિ પશ્ચાત પુનર્વસન અને Build Back Better – મનોસામાજિક સહાય અને આવાસ નિર્માણ
આજીવિકા પુનઃસ્થાપના, ભૂકંપ-પ્રતિરોધક આવાસ બાંધકામ, વિસ્થાપિતો માટે મનોસામાજિક કાઉન્સેલિંગ (PTSD - પોસ્ટ ટ્રોમેટિક સ્ટ્રેસ ડિસઓર્ડર), સામાજિક ઓડિટ.
જળવાયુ પરિવર્તન (Climate Change) અને આત્યંતિક હવામાન ઘટનાઓ (Extreme Weather Events)
ગ્લોબલ વોર્મિંગ, ગ્લેશિયર પીગળવા (GLOF - ગ્લેશિયલ લેક આઉટબર્સ્ટ ફ્લડ), સમુદ્ર સપાટી વધારો, IPCC રિપોર્ટ્સ, ક્લાઇમેટ એડેપ્ટેશન અને મિટિગેશન.
ગુજરાત ઈમરજન્સી ઓપરેશન સેન્ટર્સ (SEOC / DEOC) અને હેલ્પલાઇન નંબર્સ (1070 / 1077)
ગાંધીનગર ખાતે સ્ટેટ ઇમરજન્સી ઓપરેશન સેન્ટર (SEOC), ડિસ્ટ્રિક્ટ ઇમરજન્સી ઓપરેશન સેન્ટર્સ (DEOC), કટોકટી હેલ્પલાઇન: રાજ્ય કક્ષાએ 1070, જિલ્લા કક્ષાએ 1077.
આપત્તિ વ્યવસ્થાપન ગ્રાન્ડ મોક ટેસ્ટ – ૧૦૦ પ્રશ્નો સંપૂર્ણ અભ્યાસક્રમ સર્વગ્રાહી ટેસ્ટ
તમામ કુદરતી, માનવસર્જિત આપત્તિઓ, કાયદાઓ, સંસ્થાઓ અને આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રોટોકોલના ૧૦૦ ઉત્કૃષ્ટ GPSC કક્ષાના પ્રશ્નો.
Test Configuration
Practice Rules & Customizer
Test Configuration
Practice Rules & CustomizerFrequently Asked Questions (FAQ)
Official guidance for Disaster Management (આપત્તિ વ્યવસ્થાપન)