Indian Constitution (ભારતનું બંધારણ) Test Series
ભારતીય બંધારણ – ન્યાયતંત્ર, બંધારણીય સુધારાઓ અને સ્વાયત્ત સંસ્થાઓ (ગ્રાન્ડ માસ્ટર મોક)
સંપૂર્ણ બંધારણના તમામ ૪૫ પાસાઓનું પુનરાવર્તન કરતો ગ્રાન્ડ માસ્ટર મોક ટેસ્ટ: રાષ્ટ્રપતિની સત્તાઓ, સંસદીય સમિતિઓ, કેન્દ્ર-રાજ્ય સંબંધો, બંધારણીય સુધારાઓ (૧૦૧ થી ૧૦૬), સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદાઓ, કટોકટી, ચૂંટણી પંચ અને અદ્યતન બંધારણીય પ્રવાહો પર આધારિત ૧૦૦ મલ્ટી-સ્ટેટમેન્ટ GPSC/CCE લેવલ પ્રશ્નો.
બંધારણનો ઐતિહાસિક વિકાસ – ૧૭૭૩ ના રેગ્યુલેટિંગ એક્ટથી ૧૯૪૭ ના સ્વાતંત્ર્ય ધારા સુધી
૧૭૭૩ નો નિયામક ધારો (Regulating Act), પિટ્સ ઇન્ડિયા એક્ટ ૧૭૮૪, ૧૮૧૩/૧૮૩૩/૧૮૫૩ ના ચાર્ટર એક્ટ્સ, ૧૮૫૮ નો ભારત સરકાર ધારો (તાજનો અમલ, વાઇસરોય પદ, ભારત સચિવ), ૧૮૬૧/૧૮૯૨/૧૯૦૯ (મોર્લે-મિન્ટો સુધારો - કોમી મતદારમંડળ), ૧૯૧૯ નો મોન્ટેગ્યુ-ચેમ્સફોર્ડ સુધારો (દ્વિમુખી શાસન પદ્ધતિ), ૧૯૩૫ નો ભારત શાસન અધિનિયમ (સંઘીય વ્યવસ્થા, પ્રાંતીય સ્વાયત્તતા, ફેડરલ કોર્ટ, આરબીઆઈ), ઓગસ્ટ પ્રસ્તાવ ૧૯૪૦, ક્રિપ્સ મિશન ૧૯૪૨, વેવેલ યોજના ૧૯૪૫, કેબિનેટ મિશન ૧૯૪૬, માઉન્ટબેટન યોજના અને ૧૯૪૭ નો ભારતીય સ્વતંત્રતા અધિનિયમના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
બંધારણ સભાની રચના, કામગીરી, મુખ્ય સમિતિઓ અને મહિલા સભ્યો
કેબિનેટ મિશન હેઠળ રચના (કુલ ૩૮૯ બેઠકો, વિભાજન બાદ ૨૯૯ બેઠકો), પ્રથમ બેઠક ૯ ડિસેમ્બર ૧૯૪૬ (અસ્થાયી અધ્યક્ષ ડૉ. સચ્ચિદાનંદ સિંહા), કાયમી અધ્યક્ષ ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ (૧૧ ડિસેમ્બર ૧૯૪૬), ઉપાધ્યક્ષ એચ.સી. મુખર્જી અને વી.ટી. કૃષ્ણમાચારી, બંધારણીય સલાહકાર બી.એન. રાવ; પ્રારૂપ સમિતિ (Drafting Committee - અધ્યક્ષ ડૉ. બી.આર. આંબેડકર અને ૬ સભ્યો), અન્ય મુખ્ય સમિતિઓ અને અધ્યક્ષો (સંઘ સમિતિ - નેહરુ, પ્રાંતીય સમિતિ અને મૂળભૂત અધિકાર સમિતિ - સરદાર પટેલ, સુકાન સમિતિ - મુનશી); ૧૫ મહિલા સભ્યો (સરોજિની નાયડુ, વિજયાલક્ષ્મી પંડિત, હંસાબેન મહેતા, સુચેતા કૃપલાની, દક્ષાણી વેલાયુધન); ૨ વર્ષ ૧૧ મહિના ૧૮ દિવસનો સમય, બંધારણ સ્વીકાર ૨૬ નવેમ્બર ૧૯૪૯ (બંધારણ દિવસ) અને અમલ ૨૬ જાન્યુઆરી ૧૯૫૦ ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભારતીય બંધારણના વિદેશી સ્ત્રોતો (Foreign Sources of the Constitution)
બ્રિટન પાસેથી (સંસદીય શાસન, કાયદાનું શાસન, એકલ નાગરિકતા, દ્વિગૃહી સંસદ, કાયદો બનાવવાની પ્રક્રિયા, સ્પીકર પદ, રિટ્સ); અમેરિકા પાસેથી (આમુખનો વિચાર, મૂળભૂત અધિકારો, ન્યાયતંત્રની સ્વતંત્રતા, ન્યાયિક પુનરાવલોકન Judicial Review, રાષ્ટ્રપતિ પર મહાભિયોગ, ઉપરાષ્ટ્રપતિ પદ, ન્યાયાધીશોને હટાવવાની પ્રક્રિયા); આયર્લેન્ડ પાસેથી (રાજ્યનીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો DPSP, રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી પદ્ધતિ, રાજ્યસભામાં ૧૨ સભ્યોનું નામાંકન); કેનેડા પાસેથી (મજબૂત કેન્દ્ર સાથેનું સંઘીય માળખું, શેષ સત્તાઓ કેન્દ્ર પાસે, રાજ્યપાલની કેન્દ્ર દ્વારા નિમણૂક, સુપ્રીમ કોર્ટનું સલાહકારી અધિકારક્ષેત્ર); ઓસ્ટ્રેલિયા (સમવર્તી સૂચિ Concurrent List, સંસદના બંને ગૃહોની સંયુક્ત બેઠક, વેપાર-વાણિજ્યની સ્વતંત્રતા); જર્મની (કટોકટી વખતે મૂળભૂત અધિકારોની મોકૂફી); દક્ષિણ આફ્રિકા (બંધારણીય સુધારાની પ્રક્રિયા, રાજ્યસભાના સભ્યોની ચૂંટણી); સોવિયેત સંઘ/રશિયા (મૂળભૂત ફરજો, આમુખમાં સામાજિક-આર્થિક-રાજકીય ન્યાય); ફ્રાન્સ (ગણતંત્ર, સ્વતંત્રતા, સમાનતા અને બંધુતા); જાપાન (કાયદા દ્વારા સ્થાપિત પ્રક્રિયા) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભારતીય બંધારણનું આમુખ – ફિલસૂફી, કીવર્ડ્સ, સુધારા અને અદાલતી ચુકાદાઓ (Preamble)
નેહરુનો ઉદ્દેશ્ય પ્રસ્તાવ (Objective Resolution - ૧૩ ડિસેમ્બર ૧૯૪૬ રજૂ, ૨૨ જાન્યુઆરી ૧૯૪૭ સ્વીકાર); આમુખનું લખાણ ('અમે ભારતના લોકો...'), કીવર્ડ્સ: સાર્વભૌમ (Sovereign), સમાજવાદી (Socialist), બિનસાંપ્રદાયિક/ધર્મનિરપેક્ષ (Secular), લોકશાહી (Democratic), પ્રજાસત્તાક (Republic); ન્યાય (સામાજિક, આર્થિક, રાજકીય); સ્વતંત્રતા (વિચાર, અભિવ્યક્તિ, માન્યતા, ધર્મ અને ઉપાસના); સમાનતા (દરજ્જા અને તકની); બંધુતા અને રાષ્ટ્રની એકતા-અખંડિતતા; ૪૨મો બંધારણીય સુધારો ૧૯૭૬ (સમાજવાદી, બિનસાંપ્રદાયિક અને અખંડિતતા શબ્દો ઉમેરાયા); ચુકાદાઓ: બેરુબારી યુનિયન કેસ ૧૯૬૦ (આમુખ બંધારણનો ભાગ નથી), કેશવાનંદ ભારતી કેસ ૧૯૭૩ (આમુખ બંધારણનો અભિન્ન ભાગ છે અને મૂળભૂત માળખામાં સુધારો થઈ શકે નહીં), LIC ઓફ ઇન્ડિયા કેસ ૧૯૯૫ ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
બંધારણના ભાગો, અનુસૂચિઓ અને પરિશિષ્ટો (Parts, Schedules & Appendices)
મૂળ બંધારણમાં ૨૨ ભાગો, ૮ અનુસૂચિઓ, ૩૯૫ અનુચ્છેદો; હાલમાં ૨૫ ભાગો, ૧૨ અનુસૂચિઓ, ૪૭૦+ અનુચ્છેદો; ૧૨ અનુસૂચિઓની વિગત: ૧ (રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો), ૨ (પગાર, ભથ્થાં અને વિશેષાધિકારો), ૩ (શપથ અને પ્રતિજ્ઞાના નમૂના), ૪ (રાજ્યસભામાં બેઠકોની ફાળવણી), ૫ (અનુસૂચિત ક્ષેત્રો અને આદિજાતિઓનું વહીવટ), ૬ (આસામ, મેઘાલય, ત્રિપુરા, મિઝોરમ - AMTM ના આદિજાતિ વિસ્તારો), ૭ (ત્રણ સૂચિઓ: સંઘ, રાજ્ય અને સમવર્તી સૂચિ), ૮ (૨૨ માન્ય ભાષાઓ), ૯ (જમીન સુધારણા કાયદા - ૧લો સુધારો ૧૯૫૧), ૧૦ (પક્ષપલટા વિરોધી ધારો - ૫૨મો સુધારો ૧૯૮૫), ૧૧ (પંચાયતોની ૨૯ સત્તાઓ - ૭૩મો સુધારો ૧૯૯૨), ૧૨ (નગરપાલિકાઓના ૧૮ કાર્યો - ૭૪મો સુધારો ૧૯૯૨) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભાગ-૧: સંઘ અને તેનું રાજ્યક્ષેત્ર – અનુચ્છેદ ૧ થી ૪ અને રાજ્યોનું પુનર્ગઠન
અનુચ્છેદ ૧ (ભારત એટલે કે ઇન્ડિયા રાજ્યોનો સંઘ Union of States રહેશે), અનુચ્છેદ ૨ (નવા રાજ્યોનો પ્રવેશ કે સ્થાપના), અનુચ્છેદ ૩ (નવા રાજ્યોની રચના, સીમાઓ, નામો અને વિસ્તારમાં ફેરફાર - રાષ્ટ્રપતિની પૂર્વમંજૂરી અને સાદી બહુમતી), અનુચ્છેદ ૪ (અનુચ્છેદ ૨ અને ૩ હેઠળના કાયદા બંધારણીય સુધારો ગણાશે નહીં); ધર પંચ (SK Dhar Commission ૧૯૪૮), JVP સમિતિ (જવાહરલાલ, વલ્લભભાઈ, પટ્ટાભી સીતારામૈયા), પોટ્ટી શ્રીરામુલુનું અનશન અને ૧૯૫૩ માં ભાષાવાર પ્રથમ રાજ્ય આંધ્રપ્રદેશની રચના; ફઝલ અલી પંચ (રાજ્ય પુનર્ગઠન આયોગ ૧૯૫૩ - કે.એમ. પન્નિક્કર, એચ.એન. કુંઝરુ) અને ૭મો બંધારણીય સુધારો ૧૯૫૬ (૧૪ રાજ્યો અને ૬ કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો); ગુજરાત-મહારાષ્ટ્ર વિભાજન (૧ મે ૧૯૬૦ - ૧૫મું રાજ્ય ગુજરાત) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભાગ-૨: નાગરિકતા – અનુચ્છેદ ૫ થી ૧૧, નાગરિકતા અધિનિયમ ૧૯૫૫ અને CAA
અનુચ્છેદ ૫ (બંધારણના પ્રારંભે નાગરિકતા), અનુચ્છેદ ૬ (પાકિસ્તાનથી ભારતમાં સ્થળાંતર કરનાર વ્યક્તિઓની નાગરિકતા), અનુચ્છેદ ૭ (ભારતથી પાકિસ્તાન ગયેલા અને પરત આવેલા લોકોની નાગરિકતા), અનુચ્છેદ ૮ (ભારત બહાર વસતા ભારતીય મૂળના લોકોની નાગરિકતા), અનુચ્છેદ ૯ (વિદેશી નાગરિકતા સ્વેચ્છાએ સ્વીકારવાથી ભારતીય નાગરિકતાનો અંત - એકલ નાગરિકતા), અનુચ્છેદ ૧૦ (નાગરિકતા અધિકારોની સાતત્યતા), અનુચ્છેદ ૧૧ (સંસદને નાગરિકતા સંબંધી કાયદો બનાવવાની સત્તા); નાગરિકતા અધિનિયમ ૧૯૫૫: નાગરિકતા મેળવવાની ૫ રીતો (જન્મથી, વંશપરંપરાગત, નોંધણી દ્વારા, દેશીયકરણ Naturalisation દ્વારા, પ્રદેશના સમાવેશ દ્વારા); નાગરિકતા ગુમાવવાની ૩ રીતો (ત્યાગ, સમાપ્તિ, વંચિતતા); નાગરિકતા સુધારા અધિનિયમ ૨૦૧૯ (CAA), NRC, OCI (Overseas Citizen of India), NRI (Non-Resident Indian), પ્રવાસી ભારતીય દિવસ (૯ જાન્યુઆરી) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભાગ-૩: મૂળભૂત અધિકારો – સામાન્ય જોગવાઈઓ અને સમાનતાનો અધિકાર (અનુચ્છેદ ૧૨ થી ૧૮)
મૂળભૂત અધિકારોની વિભાવના (ભારતનો મેગ્નાકાર્ટા Magna Carta); અનુચ્છેદ ૧૨ ('રાજ્ય'ની વ્યાખ્યા); અનુચ્છેદ ૧૩ (મૂળભૂત અધિકારો સાથે અસંગત કે તેનું ઉલ્લંઘન કરતા કાયદા શૂન્ય - Doctrine of Eclipse, Severability, Judicial Review); સમાનતાનો અધિકાર (અનુચ્છેદ ૧૪-૧૮): અનુચ્છેદ ૧૪ (કાયદા સમક્ષ સમાનતા અને કાયદાનું સમાન રક્ષણ); અનુચ્છેદ ૧૫ (ધર્મ, જાતિ, જ્ઞાતિ, લિંગ કે જન્મસ્થળના આધારે ભેદભાવ પર પ્રતિબંધ, મહિલા-બાળકો અને EWS/OBC માટે વિશેષ જોગવાઈઓ); અનુચ્છેદ ૧૬ (જાહેર રોજગારીની બાબતોમાં તકની સમાનતા, અનામત જોગવાઈઓ ૧૬(૪), ૧૬(૬) EWS); અનુચ્છેદ ૧૭ (અસ્પૃશ્યતા નાબૂદી - Protection of Civil Rights Act ૧૯૫૫); અનુચ્છેદ ૧૮ (ખિતાબોની નાબૂદી - લશ્કરી અને શૈક્ષણિક સિવાયના ખિતાબો પર પ્રતિબંધ, ભારત રત્ન/પદ્મ એવોર્ડ્સ માન્યતા) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભાગ-૩: સ્વતંત્રતાનો અધિકાર અને પ્રતિબંધિત અટકાયત (અનુચ્છેદ ૧૯ થી ૨૨)
અનુચ્છેદ ૧૯: ૬ મૂળભૂત સ્વતંત્રતાઓ - ૧૯(૧)(a) વાણી અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા (પ્રેસની સ્વતંત્રતા, માહિતીનો અધિકાર RTI, રાષ્ટ્રધ્વજ ફરકાવવાનો અધિકાર), ૧૯(૧)(b) શાંતિપૂર્વક અને શસ્ત્રો વિના ભેગા થવાની સ્વતંત્રતા, ૧૯(૧)(c) મંડળો, સંઘો કે સહકારી મંડળીઓ રચવાની સ્વતંત્રતા (૯૭મો સુધારો), ૧૯(૧)(d) ભારતના સમગ્ર રાજ્યક્ષેત્રમાં મુક્તપણે હરવા-ફરવાની સ્વતંત્રતા, ૧૯(૧)(e) ભારતમાં ગમે ત્યાં રહેવાની અને સ્થાયી થવાની સ્વતંત્રતા, ૧૯(૧)(g) કોઈપણ વ્યવસાય, વેપાર કે રોજગાર કરવાની સ્વતંત્રતા અને તેના પરના વ્યાજબી નિયંત્રણો (Reasonable Restrictions); અનુચ્છેદ ૨૦ (ગુનાઓ માટે દોષસિદ્ધિ સામે રક્ષણ - Ex-post facto law, Double Jeopardy બેવડી સજા પર પ્રતિબંધ, Self-incrimination પોતાની વિરુદ્ધ સાક્ષી બનવા સામે રક્ષણ); અનુચ્છેદ ૨૧ (જીવન અને વ્યક્તિગત સ્વાતંત્ર્યનું રક્ષણ - Right to Life & Personal Liberty, માનેકા ગાંધી કેસ, પુટ્ટસ્વામી કેસ - રાઈટ ટુ પ્રાઈવસી Right to Privacy); અનુચ્છેદ ૨૧(A) (૬ થી ૧૪ વર્ષના બાળકો માટે મફત અને ફરજિયાત શિક્ષણનો અધિકાર - ૮૬મો સુધારો ૨૦૦૨, RTE Act ૨૦૦૯); અનુચ્છેદ ૨૨ (ધરપકડ અને અટકાયત સામે રક્ષણ, પ્રતિબંધિત અટકાયત Preventive Detention) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભાગ-૩: શોષણ સામેનો અધિકાર અને ધાર્મિક સ્વતંત્રતાનો અધિકાર (અનુચ્છેદ ૨૩ થી ૨૮)
શોષણ સામેનો અધિકાર (અનુચ્છેદ ૨૩-૨૪): અનુચ્છેદ ૨૩ (માનવ વેપાર, વેઠપ્રથા અને બળજબરીપૂર્વકની મજૂરી પર પ્રતિબંધ - Prohibition of Traffic in Human Beings & Forced Labour); અનુચ્છેદ ૨૪ (૧૪ વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકોને કારખાનાઓ, ખાણો કે જોખમી કામોમાં કામે રાખવા પર પ્રતિબંધ - Child Labour Act); ધાર્મિક સ્વતંત્રતાનો અધિકાર (અનુચ્છેદ ૨૫-૨૮): અનુચ્છેદ ૨૫ (અંતઃકરણની સ્વતંત્રતા અને ધર્મનું મુક્તપણે પાલન, આચરણ અને પ્રચાર કરવાની સ્વતંત્રતા - શીખોને કૃપાણ રાખવાનો અધિકાર); અનુચ્છેદ ૨૬ (ધાર્મિક બાબતોના વહીવટની સ્વતંત્રતા); અનુચ્છેદ ૨૭ (કોઈપણ ચોક્કસ ધર્મના વિકાસ માટે કર ચૂકવવામાંથી મુક્તિ); અનુચ્છેદ ૨૮ (ચોક્કસ શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં ધાર્મિક શિક્ષણ કે ઉપાસનામાં હાજરી આપવા અંગેની સ્વતંત્રતા) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભાગ-૩: સંસ્કૃતિ, શિક્ષણનો અધિકાર અને મિલકતનો અધિકાર (અનુચ્છેદ ૨૯ થી ૩૧)
સાંસ્કૃતિક અને શૈક્ષણિક અધિકારો (અનુચ્છેદ ૨૯-૩૦): અનુચ્છેદ ૨૯ (લઘુમતીઓના હિતોનું રક્ષણ - ભાષા, લિપિ અને સંસ્કૃતિ જાળવવાનો અધિકાર); અનુચ્છેદ ૩૦ (શૈક્ષણિક સંસ્થાઓની સ્થાપના અને વહીવટ કરવાનો લઘુમતીઓનો અધિકાર - ધાર્મિક અને ભાષાકીય લઘુમતીઓ); અનુચ્છેદ ૩૧ (મિલકતનો મૂળભૂત અધિકાર - ૪૪મા બંધારણીય સુધારા ૧૯૭૮ દ્વારા મૂળભૂત અધિકારોમાંથી રદ કરી અનુચ્છેદ ૩૦૦(A) હેઠળ કાનૂની/બંધારણીય અધિકાર બનાવવામાં આવ્યો); અનુચ્છેદ ૩૧(A), ૩૧(B) (૯મી અનુસૂચિ સંરક્ષણ) અને ૩૧(C) (DPSP ૩૯(b) અને ૩૯(c) ના અમલ માટે કાયદાને રક્ષણ) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભાગ-૩: બંધારણીય ઉપચારોનો અધિકાર અને ૫ રિટ્સ (અનુચ્છેદ ૩૨ થી ૩૫)
અનુચ્છેદ ૩૨ (બંધારણીય ઉપચારોનો અધિકાર - ડૉ. આંબેડકર દ્વારા 'બંધારણનો આત્મા અને હૃદય' ગણાવાયો); સુપ્રીમ કોર્ટ (અનુચ્છેદ ૩૨) અને હાઈકોર્ટ (અનુચ્છેદ ૨૨૬) ની રિટ સત્તાઓની સરખામણી; ૫ મુખ્ય રિટ્સ: ૧. બંદી પ્રત્યક્ષીકરણ (Habeas Corpus - શરીરને હાજર કરો, ગેરકાયદેસર અટકાયત સામે), ૨. પરમાદેશ (Mandamus - અમે આદેશ આપીએ છીએ, જાહેર અધિકારીને ફરજ પાલનનો આદેશ), ૩. પ્રતિષેધ (Prohibition - મનાઈ હુકમ, નીચલી અદાલતને અધિકારક્ષેત્ર બહાર જતા રોકવા), ૪. ઉત્પ્રેષણ (Certiorari - પ્રમાણિત કરવું, નીચલી અદાલતના કેસ ઉપલી અદાલતમાં મંગાવવા), ૫. અધિકાર પૃચ્છા (Quo-Warranto - ક્યા અધિકારથી, ગેરકાયદેસર જાહેર હોદ્દો ધારણ કરવા સામે); અનુચ્છેદ ૩૩ (સશસ્ત્ર દળો, ગુપ્તચર સંસ્થાઓ માટે મૂળભૂત અધિકારો પર સંસદીય નિયંત્રણ); અનુચ્છેદ ૩૪ (માર્શલ લો / લશ્કરી શાસન વખતે મૂળભૂત અધિકારો પર નિયંત્રણ); અનુચ્છેદ ૩૫ (મૂળભૂત અધિકારોના અમલ માટે કાયદા બનાવવાની સંસદની વિશિષ્ટ સત્તા) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભાગ-૪: રાજ્યનીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો – DPSP (અનુચ્છેદ ૩૬ થી ૫૧)
વિભાવના (આયર્લેન્ડ પાસેથી, કલ્યાણકારી રાજ્ય Welfare State ની સ્થાપના, બિન-ન્યાયિક Non-justiciable); અનુચ્છેદ ૩૬ ('રાજ્ય'ની વ્યાખ્યા); અનુચ્છેદ ૩૭ (ન્યાયાલય દ્વારા અમલ કરાવી શકાશે નહીં પરંતુ શાસનમાં પાયારૂપ); વર્ગીકરણ: ૧. સમાજવાદી સિદ્ધાંતો: અનુચ્છેદ ૩૮ (સામાજિક, આર્થિક, રાજકીય ન્યાય દ્વારા લોકકલ્યાણ), અનુચ્છેદ ૩૯ (આજીવિકાના પૂરતા સાધનો, સંપત્તિનું સમાન વિતરણ, સમાન કામ માટે સમાન વેતન), અનુચ્છેદ ૩૯(A) (મફત કાનૂની સહાય અને સમાન ન્યાય - ૪૨મો સુધારો, NALSA), અનુચ્છેદ ૪૧ (કામ, શિક્ષણ અને જાહેર સહાય મેળવવાનો અધિકાર), અનુચ્છેદ ૪૨ (પ્રસૂતિ સહાય અને ન્યાયી કાર્યસ્થળ), અનુચ્છેદ ૪૩ (જીવનનિર્વાહ વેતન), અનુચ્છેદ ૪૩(A) (ઉદ્યોગોના સંચાલનમાં કામદારોની ભાગીદારી); ૨. ગાંધીવાદી સિદ્ધાંતો: અનુચ્છેદ ૪૦ (ગ્રામ પંચાયતોની સ્થાપના), અનુચ્છેદ ૪૩ (કુટીર ઉદ્યોગોને પ્રોત્સાહન), અનુચ્છેદ ૪૩(B) (સહકારી મંડળીઓ - ૯૭મો સુધારો), અનુચ્છેદ ૪૬ (SC, ST અને નબળા વર્ગોના શૈક્ષણિક-આર્થિક હિતોનું રક્ષણ), અનુચ્છેદ ૪૭ (માદક દ્રવ્યો/દારૂબંધી અને જાહેર આરોગ્ય સુધારણા), અનુચ્છેદ ૪૮ (કૃષિ, પશુપાલન અને ગૌવંશ હત્યા પર પ્રતિબંધ); ૩. ઉદારમતવાદી/બૌદ્ધિક સિદ્ધાંતો: અનુચ્છેદ ૪૪ (સમાન નાગરિક સંહિતા - Uniform Civil Code UCC), અનુચ્છેદ ૪૫ (૬ વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકોની સંભાળ), અનુચ્છેદ ૪૮(A) (પર્યાવરણ, વન અને વન્યજીવોનું રક્ષણ - ૪૨મો સુધારો), અનુચ્છેદ ૪૯ (રાષ્ટ્રીય સ્મારકો અને ઐતિહાસિક સ્થળોનું રક્ષણ), અનુચ્છેદ ૫૦ (કારોબારીથી ન્યાયતંત્રનું અલગિકરણ), અનુચ્છેદ ૫૧ (આંતરરાષ્ટ્રીય શાંતિ અને સલામતીની અભિવૃદ્ધિ); મૂળભૂત અધિકારો અને DPSP વચ્ચેનો વિવાદ (ચંપકમ દોરાઈરાજન, ગોલકનાથ, કેશવાનંદ ભારતી, મિનર્વા મિલ્સ કેસ) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભાગ-૪(A): મૂળભૂત ફરજો – અનુચ્છેદ ૫૧(A), સ્વર્ણસિંહ સમિતિ અને સુધારાઓ
મૂળ બંધારણમાં ફરજો ન હતી; સોવિયેત સંઘ (USSR) પ્રેરિત; સરદાર સ્વર્ણસિંહ સમિતિની ભલામણો; ૪૨મો બંધારણીય સુધારો ૧૯૭૬ દ્વારા ભાગ-૪(A) અને અનુચ્છેદ ૫૧(A) હેઠળ ૧૦ મૂળભૂત ફરજો ઉમેરાઈ; ૮૬મો બંધારણીય સુધારો ૨૦૦૨ દ્વારા ૧૧મી ફરજ (૬ થી ૧૪ વર્ષના બાળકને શિક્ષણની તક પૂરી પાડવી માતા-પિતા/વાલીની ફરજ) ઉમેરાઈ; ૧૧ મૂળભૂત ફરજોની વિગતો: ૧. બંધારણ, રાષ્ટ્રધ્વજ અને રાષ્ટ્રગીતનું સન્માન, ૨. સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામના ઉમદા આદર્શોને હૃદયમાં સ્થાન, ૩. ભારતનું સાર્વભૌમત્વ, એકતા અને અખંડિતતા જાળવવી, ૪. દેશનું રક્ષણ અને રાષ્ટ્રસેવા, ૫. સદ્ભાવના અને સ્ત્રીઓના ગૌરવને હાનિ પહોંચાડતા વ્યવહારોનો ત્યાગ, ૬. સમૃદ્ધ સાંસ્કૃતિક વારસાનું જતન, ૭. જંગલો, સરોવરો, નદીઓ અને વન્યજીવો સહિત કુદરતી પર્યાવરણનું રક્ષણ, ૮. વૈજ્ઞાનિક અભિગમ, માનવતાવાદ અને સુધારણાની ભાવના, ૯. જાહેર મિલકતોનું રક્ષણ અને હિંસાનો ત્યાગ, ૧૦. વ્યક્તિગત અને સામૂહિક પ્રવૃત્તિમાં ઉત્કૃષ્ટતા, ૧૧. બાળ શિક્ષણની તક; જે.એસ. વર્મા સમિતિ (૧૯૯૯) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભાગ-૫: ભારતના રાષ્ટ્રપતિ – ચૂંટણી પદ્ધતિ, લાયકાતો અને શપથ (અનુચ્છેદ ૫૨ થી ૬૧)
અનુચ્છેદ ૫૨ (ભારતના એક રાષ્ટ્રપતિ રહેશે - દેશના પ્રથમ નાગરિક, રાજ્યના વડા); અનુચ્છેદ ૫૩ (સંઘની કારોબારી સત્તા રાષ્ટ્રપતિમાં નિહિત); અનુચ્છેદ ૫૪ (રાષ્ટ્રપતિનું મતદારમંડળ Electoral College - સંસદના બંને ગૃહોના ચૂંટાયેલા સભ્યો, રાજ્યોની વિધાનસભાઓના ચૂંટાયેલા સભ્યો, દિલ્હી-પુડુચેરી અને J&K ના ચૂંટાયેલા ધારાસભ્યો, વિધાનપરિષદ અને નામાંકિત સભ્યો ભાગ લેતા નથી); અનુચ્છેદ ૫૫ (રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી પદ્ધતિ - પ્રમાણસર પ્રતિનિધિત્વની એકલ સંક્રમણીય મત પદ્ધતિ Single Transferable Vote, ધારાસભ્ય અને સાંસદના મત મૂલ્યની ગણતરી); અનુચ્છેદ ૫૬ (કાર્યકાળ ૫ વર્ષ); અનુચ્છેદ ૫૭ (પુનઃચૂંટણી માટે પાત્રતા); અનુચ્છેદ ૫૮ (લાયકાતો: ભારતના નાગરિક, ૩૫ વર્ષની ઉંમર, લોકસભાના સભ્ય બનવાની પાત્રતા, લાભનું પદ ન હોવું જોઈએ, ૫૦ પ્રસ્તાવક અને ૫૦ સમર્થક, ૧૫,૦૦૦ ડિપોઝિટ RBI માં); અનુચ્છેદ ૬૦ (મુખ્ય ન્યાયાધીશ CJI સમક્ષ શપથ); અનુચ્છેદ ૬૧ (મહાભિયોગ Impeachment પ્રક્રિયા - બંધારણના ઉલ્લંઘન બદલ, સંસદના કોઈપણ ગૃહમાં ૧/૪ સભ્યોની સહીવાળી ૧૪ દિવસની નોટિસ, બંને ગૃહોમાં ૨/૩ કુલ સભ્યસંખ્યાની વિશેષ બહુમતી) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભાગ-૫: રાષ્ટ્રપતિની સત્તાઓ – કારોબારી, ધારાકીય, વીટો, વટહુકમ અને ક્ષમાદાન
કારોબારી સત્તાઓ (વડાપ્રધાન, મંત્રીઓ, એટર્ની જનરલ, CAG, CEC, UPSC અધ્યક્ષ, રાજ્યપાલો, સુપ્રીમ/હાઈકોર્ટ જજની નિમણૂક); લશ્કરી સત્તાઓ (ત્રણેય પાંખોના સર્વોચ્ચ સેનાપતિ); રાજદ્વારી સત્તાઓ (રાજદૂતોની નિમણૂક, આંતરરાષ્ટ્રીય સંધિઓ); ધારાકીય સત્તાઓ (સંસદ બોલાવવી, સત્રાવસાન, લોકસભાનું વિસર્જન, રાજ્યસભામાં ૧૨ સભ્યોનું નામાંકન); વીટો સત્તાઓ (Veto Powers - Absolute Veto આત્યંતિક વીટો, Suspensive Veto નિલંબનકારી વીટો, Pocket Veto પોકેટ વીટો - જ્ઞાની ઝેલસિંહ ૧૯૮૬ પોસ્ટલ બિલ); અનુચ્છેદ ૧૨૩ (વટહુકમ બહાર પાડવાની સત્તા Ordinance Making Power - સંસદ શરૂ થયેથી ૬ અઠવાડિયા સુધી માન્ય); અનુચ્છેદ ૭૨ (ક્ષમાદાનની સત્તા Pardoning Power - માફી Pardon, લઘુકરણ Commutation, હળવી કરવી Remission, મોકૂફી Respite, વિલંબ Reprieve); અનુચ્છેદ ૧૪૩ (સુપ્રીમ કોર્ટ પાસેથી કાનૂની સલાહ મેળવવાની સત્તા) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભાગ-૫: ભારતના ઉપરાષ્ટ્રપતિ અને કેન્દ્રીય મંત્રીપરિષદ (અનુચ્છેદ ૬૩ થી ૭૫)
ભારતના ઉપરાષ્ટ્રપતિ (અનુચ્છેદ ૬૩-૭૧): અનુચ્છેદ ૬૩ (ઉપરાષ્ટ્રપતિ પદ); અનુચ્છેદ ૬૪ (રાજ્યસભાના હોદ્દાની રૂએ સભાપતિ Ex-officio Chairman); અનુચ્છેદ ૬૫ (રાષ્ટ્રપતિ તરીકે કાર્યભાર સંભાળવો - મહત્તમ ૬ મહિના); અનુચ્છેદ ૬૬ (ચૂંટણી - સંસદના બંને ગૃહોના તમામ ચૂંટાયેલા + નામાંકિત સભ્યો, ૨૦ પ્રસ્તાવક અને ૨૦ સમર્થક, લાયકાત ૩૫ વર્ષ, રાજ્યસભાના સભ્ય બનવાની પાત્રતા); અનુચ્છેદ ૬૭ (કાર્યકાળ ૫ વર્ષ, રાજ્યસભાની પ્રભાવી બહુમતી અને લોકસભાની સંમતિથી હટાવવા); કેન્દ્રીય મંત્રીપરિષદ (અનુચ્છેદ ૭૪-૭૫): અનુચ્છેદ ૭૪ (રાષ્ટ્રપતિને સહાય અને સલાહ આપવા મંત્રીપરિષદ, જેની સલાહ રાષ્ટ્રપતિ માટે બંધનકર્તા - ૪૨મો અને ૪૪મો સુધારો); અનુચ્છેદ ૭૫ (વડાપ્રધાનની નિમણૂક રાષ્ટ્રપતિ કરશે અને અન્ય મંત્રીઓની નિમણૂક વડાપ્રધાનની સલાહથી થશે, મંત્રીપરિષદ લોકસભાને સામૂહિક રીતે જવાબદાર Collective Responsibility, વ્યક્તિગત રીતે રાષ્ટ્રપતિને જવાબદાર, ૯૧મો સુધારો ૨૦૦૩ - મંત્રીઓની સંખ્યા લોકસભાની કુલ સભ્યસંખ્યાના મહત્તમ ૧૫% રહેશે) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભાગ-૫: વડાપ્રધાન, કેબિનેટ પ્રણાલી અને એટર્ની જનરલ ઓફ ઈન્ડિયા (અનુચ્છેદ ૭૬ થી ૭૮)
વડાપ્રધાન (દેશના વાસ્તવિક વડા De Facto Head, કેબિનેટના વડા, નીતિ આયોગ, NDC, રાષ્ટ્રીય એકતા પરિષદ, આંતર-રાજ્ય પરિષદ અને રાષ્ટ્રીય જળ સંસાધન પરિષદના અધ્યક્ષ); અનુચ્છેદ ૭૮ (રાષ્ટ્રપતિને વહીવટી નિર્ણયો અને ધારાકીય બાબતોની માહિતી આપવાની વડાપ્રધાનની ફરજ); કેબિનેટના પ્રકારો (કેબિનેટ મંત્રી, રાજ્ય કક્ષાના મંત્રી સ્વતંત્ર હવાલો, રાજ્ય કક્ષાના મંત્રી, નાયબ મંત્રી, કિચન કેબિનેટ/શેડો કેબિનેટ); અનુચ્છેદ ૭૬: એટર્ની જનરલ ઓફ ઈન્ડિયા (ભારતના સર્વોચ્ચ કાયદાકીય અધિકારી, સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયાધીશ બનવાની લાયકાત, રાષ્ટ્રપતિની મરજી સુધી હોદ્દો ધારણ કરે, સંસદના બંને ગૃહોમાં બોલવાનો અને કાર્યવાહીમાં ભાગ લેવાનો અધિકાર પરંતુ મતદાનનો અધિકાર નથી - અનુચ્છેદ ૮૮), સોલિસિટર જનરલ ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભાગ-૫: ભારતીય સંસદનું માળખું – લોકસભા અને રાજ્યસભા (અનુચ્છેદ ૭૯ થી ૮૮)
અનુચ્છેદ ૭૯ (સંસદની રચના: રાષ્ટ્રપતિ, રાજ્યસભા અને લોકસભા); અનુચ્છેદ ૮૦: રાજ્યસભા (ઉપલું ગૃહ, કાયમી ગૃહ, મહત્તમ ૨૫૦ બેઠકો - ૨૩૮ ચૂંટાયેલા + ૧૨ રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા સાહિત્ય, વિજ્ઞાન, કલા, સમાજસેવામાંથી નામાંકિત, હાલમાં ૨૪૫ બેઠકો, ગુજરાતની ૧૧ બેઠકો, લાયકાત ૩૦ વર્ષ, સભ્યોનો કાર્યકાળ ૬ વર્ષ, દર ૨ વર્ષે ૧/૩ સભ્યો નિવૃત્ત); અનુચ્છેદ ૮૧: લોકસભા (નીચલું ગૃહ, લોકોનું ગૃહ, મહત્તમ ૫૫૨ બેઠકો - હાલમાં ૫૪૩ ચૂંટાયેલા, ૧૦૪મો સુધારો ૨૦૧૯ દ્વારા એંગ્લો-ઇન્ડિયન બેઠકો રદ, ગુજરાતની ૨૬ બેઠકો, લાયકાત ૨૫ વર્ષ, સામાન્ય કાર્યકાળ ૫ વર્ષ, કટોકટી વખતે ૧ વર્ષ વધારી શકાય); અનુચ્છેદ ૮૨ (દરેક વસ્તી ગણતરી પછી પુનર્ગઠન - ૮૪મો સુધારો ૨૦૦૧ દ્વારા ૨૦૨૬ સુધી બેઠકો ફ્રીઝ); અનુચ્છેદ ૮૩-૮૫ (સંસદના સત્રો: બજેટ સત્ર, ચોમાસુ સત્ર, શિયાળુ સત્ર, બે સત્રો વચ્ચે મહત્તમ ૬ મહિનાથી વધુ અંતર ન હોવું જોઈએ) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભાગ-૫: સંસદના અધિકારીઓ – સ્પીકર, ડેપ્યુટી સ્પીકર અને પ્રોટેમ સ્પીકર (અનુચ્છેદ ૮૯ થી ૯૮)
રાજ્યસભાના સભાપતિ (ઉપરાષ્ટ્રપતિ) અને ઉપસભાપતિ (અનુચ્છેદ ૮૯-૯૨); લોકસભા અધ્યક્ષ (સ્પીકર) અને ઉપાધ્યક્ષ (અનુચ્છેદ ૯૩-૯૭): સ્પીકરની ચૂંટણી લોકસભાના સભ્યોમાંથી સાદી બહુમતીથી, શપથ સામાન્ય સાંસદ તરીકે લે છે (અલગ શપથ નહીં), રાજીનામું ડેપ્યુટી સ્પીકરને આપે છે, સદનની કાર્યવાહીનું સંચાલન, નિર્ણાયક મત (Casting Vote - અનુચ્છેદ ૧૦૦) આપવાની સત્તા, કોઈ ખરડો નાણાં ખરડો છે કે નહીં તે નક્કી કરવાની આખરી સત્તા (અનુચ્છેદ ૧૧૦), બંને ગૃહોની સંયુક્ત બેઠકની અધ્યક્ષતા (અનુચ્છેદ ૧૧૮), પક્ષપલટા વિરોધી ધારા હેઠળ ગેરલાયકાતનો નિર્ણય (૧૦મી અનુસૂચિ); પ્રથમ લોકસભા સ્પીકર (જી.વી. માવળંકર - ગુજરાતના), પ્રથમ મહિલા સ્પીકર (મીરા કુમાર); પ્રોટેમ સ્પીકર (Pro-tem Speaker - વરિષ્ઠ સભ્યની રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા નિમણૂક, નવા સાંસદોને શપથ લેવડાવવા) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભાગ-૫: સંસદીય કાર્યવાહી – કોરમ, પ્રશ્નકાળ, શૂન્યકાળ અને પ્રસ્તાવો (Parliamentary Rules)
કોરમ (Quorum - ગૃહની કુલ સભ્યસંખ્યાના ૧/૧૦ સભ્યોની હાજરી અનિવાર્ય, લોકસભામાં ૫૫ અને રાજ્યસભામાં ૨૫); પ્રશ્નકાળ (Question Hour - સત્રનો પ્રથમ કલાક ૧૧ થી ૧૨): તારાંકિત પ્રશ્નો (Starred Questions - મૌખિક જવાબ અને પૂરક પ્રશ્નો પૂછી શકાય), અતારાંકિત પ્રશ્નો (Unstarred Questions - લેખિત જવાબ, પૂરક પ્રશ્નો નહીં), અલ્પસૂચના પ્રશ્નો (Short Notice Questions); શૂન્યકાળ (Zero Hour - ૧૨ થી ૧ વાગ્યાનો સમય, ભારતીય સંસદીય શોધ ૧૯૬૨); સંસદીય પ્રસ્તાવો: અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવ (No-Confidence Motion - માત્ર લોકસભામાં, ૫૦ સભ્યોનું સમર્થન, સરકાર બહુમતી ગુમાવે તો રાજીનામું), વિશ્વાસ પ્રસ્તાવ (Confidence Motion), સ્થગન પ્રસ્તાવ (Adjournment Motion), નિંદા પ્રસ્તાવ (Censure Motion), ધ્યાન આકર્ષક પ્રસ્તાવ (Calling Attention Motion), આભાર પ્રસ્તાવ (Motion of Thanks - રાષ્ટ્રપતિના અભિભાષણ પર) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભાગ-૫: સંસદીય ખરડાઓ, સંયુક્ત બેઠક અને બજેટ પ્રક્રિયા (અનુચ્છેદ ૧૦૭ થી ૧૧૭)
ખરડાઓના પ્રકારો: ૧. સામાન્ય ખરડો (Ordinary Bill - અનુચ્છેદ ૧૦૭-૧૦૮, કોઈપણ ગૃહમાં રજૂ થઈ શકે, સાદી બહુમતી, ૬ મહિનાનો ગતિરોધ થાય તો રાષ્ટ્રપતિ અનુચ્છેદ ૧૦૮ હેઠળ સંયુક્ત બેઠક Joint Sitting બોલાવે, અધ્યક્ષતા લોકસભા સ્પીકર કરે); ૨. નાણાં ખરડો (Money Bill - અનુચ્છેદ ૧૧૦, માત્ર લોકસભામાં રાષ્ટ્રપતિની પૂર્વમંજૂરીથી રજૂ થાય, સ્પીકરનું પ્રમાણપત્ર જરૂરી, રાજ્યસભા માત્ર ૧૪ દિવસ રોકી શકે સુધારો કરી શકે નહીં, સંયુક્ત બેઠકની જોગવાઈ નથી); ૩. નાણાકીય ખરડો (Financial Bill I & II - અનુચ્છેદ ૧૧૭); ૪. બંધારણીય સુધારા ખરડો (અનુચ્છેદ ૩૬૮); કેન્દ્રીય બજેટ (વાર્ષિક નાણાકીય પત્રક Annual Financial Statement - અનુચ્છેદ ૧૧૨): બજેટ રજૂઆત, સામાન્ય ચર્ચા, ખાતાવાર સમિતિઓ દ્વારા ચકાસણી, અનુદાનની માંગણીઓ પર મતદાન (Demands for Grants), કાપ પ્રસ્તાવ (Cut Motions - નીતિ કાપ Policy Cut, કરકસર કાપ Economy Cut, ટોકન કાપ Token Cut), વિનિયોગ ખરડો (Appropriation Bill - અનુચ્છેદ ૧૧૪), લેખાનુંદાન (Vote on Account - અનુચ્છેદ ૧૧૬), નાણા ખરડો (Finance Bill); સંચિત નિધિ (Consolidated Fund of India - અનુચ્છેદ ૨૬૬), આકસ્મિક નિધિ (Contingency Fund of India - અનુચ્છેદ ૨૬૭) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભાગ-૫: સંસદીય સમિતિઓ – PAC, અંદાજ સમિતિ અને જાહેર સાહસો સમિતિ
સંસદીય સમિતિઓનું મહત્વ અને પ્રકારો (સ્થાયી સમિતિઓ Standing Committees અને એડહોક સમિતિઓ Ad-hoc Committees); જાહેર હિસાબ સમિતિ (Public Accounts Committee - PAC: રચના ૧૯૨૧, કુલ ૨૨ સભ્યો - ૧૫ લોકસભા + ૭ રાજ્યસભા, કાર્યકાળ ૧ વર્ષ, અધ્યક્ષ વિરોધ પક્ષના નેતા, CAG ના અહેવાલની ચકાસણી કરે છે, 'સંસદની ત્રીજી આંખ' અને CAG ની મિત્ર/માર્ગદર્શક); અંદાજ સમિતિ (Estimates Committee: રચના ૧૯૫૦ જોન મથાઈ ભલામણ, સૌથી મોટી સમિતિ - કુલ ૩૦ સભ્યો તમામ માત્ર લોકસભામાંથી, સરકારી ખર્ચમાં કરકસર અને સુધારા સૂચવે છે, 'સતત કરકસર સમિતિ'); જાહેર સાહસ સમિતિ (Committee on Public Undertakings - COPU: રચના ૧૯૬૪ કૃષ્ણ મેનન સમિતિ ભલામણ, ૨૨ સભ્યો - ૧૫ લોકસભા + ૭ રાજ્યસભા, PSU ના ઓડિટ તપાસ); ખાતાકીય સ્થાયી સમિતિઓ (Departmentally Related Standing Committees - DRSCs: ૨૪ સમિતિઓ, પ્રત્યેકમાં ૩૧ સભ્યો - ૨૧ લોકસભા + ૧૦ રાજ્યસભા); વિશેષાધિકાર સમિતિ, પિટિશન સમિતિ ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભાગ-૫: સર્વોચ્ચ અદાલત – રચના, કોલેજિયમ અને અધિકારક્ષેત્રો (અનુચ્છેદ ૧૨૪ થી ૧૪૭)
સર્વોચ્ચ અદાલતની સ્થાપના (૨૮ જાન્યુઆરી ૧૯૫૦ નવી દિલ્હી, પ્રથમ મુખ્ય ન્યાયાધીશ એચ.જે. કણિયા - ગુજરાતના); ન્યાયાધીશોની સંખ્યા (હાલમાં ૧ CJI + ૩૩ અન્ય = ૩૪ ન્યાયાધીશો); નિમણૂક પદ્ધતિ (કોલેજિયમ સિસ્ટમ Collegium System - CJI + ૪ વરિષ્ઠ જજ); લાયકાતો (ભારતના નાગરિક, હાઈકોર્ટમાં ૫ વર્ષ જજ અથવા ૧૦ વર્ષ વકીલાત અથવા રાષ્ટ્રપતિની નજરમાં પ્રતિષ્ઠિત ન્યાયશાસ્ત્રી); નિવૃત્તિ વય ૬૫ વર્ષ; હટાવવાની પ્રક્રિયા (સંસદના બંને ગૃહોમાં સાબિત થયેલ ગેરવર્તણૂક કે અસમર્થતા બદલ ૨/૩ વિશેષ બહુમતીથી મહાભિયોગ જેવી પ્રક્રિયા); અધિકારક્ષેત્રો: ૧. મૂળ અધિકારક્ષેત્ર (Original Jurisdiction - અનુચ્છેદ ૧૩૧: કેન્દ્ર-રાજ્ય કે આંતરરાજ્ય વિવાદો), ૨. રિટ અધિકારક્ષેત્ર (અનુચ્છેદ ૩૨), ૩. અપીલીય અધિકારક્ષેત્ર (Appellate Jurisdiction - અનુચ્છેદ ૧૩૨-૧૩૪), ૪. વિશેષ રજા અરજી (Special Leave Petition SLP - અનુચ્છેદ ૧૩૬), ૫. સલાહકારી અધિકારક્ષેત્ર (Advisory Jurisdiction - અનુચ્છેદ ૧૪૩), ૬. અભિલેખ અદાલત (Court of Record - અનુચ્છેદ ૧૨૯), ૭. ન્યાયિક પુનરાવલોકન (Judicial Review - અનુચ્છેદ ૧૩૭), જનહિત યાચિકા (PIL - પી.એન. ભગવતી અને વી.આર. કૃષ્ણ ઐયર) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભાગ-૫: ભારતના નિયંત્રક અને મહાલેખાપરીક્ષક – CAG (અનુચ્છેદ ૧૪૮ થી ૧૫૧)
CAG નું પદ (જાહેર નાણાંના વાલી Guardian of Public Purse, ડૉ. આંબેડકર અનુસાર 'બંધારણ હેઠળનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ પદ'); અનુચ્છેદ ૧૪૮ (CAG ની નિમણૂક રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા, શપથ ત્રીજી અનુસૂચિ મુજબ, કાર્યકાળ ૬ વર્ષ અથવા ૬૫ વર્ષની ઉંમર જે વહેલું હોય તે, સુપ્રીમ કોર્ટના જજની જેમ જ હોદ્દા પરથી હટાવી શકાય, નિવૃત્તિ બાદ ભારત સરકાર કે રાજ્ય સરકાર હેઠળ કોઈ લાભનું પદ ધારણ કરી શકતા નથી); અનુચ્છેદ ૧૪૯ (CAG ની સત્તાઓ અને ફરજો - કેન્દ્ર અને રાજ્યોના તમામ આવક-ખર્ચ, સંચિત નિધિ, આકસ્મિક નિધિ, સરકારી કંપનીઓનું ઓડિટ); અનુચ્છેદ ૧૫૦ (કેન્દ્ર અને રાજ્યોના હિસાબોનું ફોર્મેટ રાષ્ટ્રપતિને સૂચવવું); અનુચ્છેદ ૧૫૧ (ઓડિટ અહેવાલો: કેન્દ્રનો અહેવાલ રાષ્ટ્રપતિને સોંપે જે સંસદમાં રજૂ થાય અને PAC તપાસે, રાજ્યનો અહેવાલ રાજ્યપાલને સોંપે જે વિધાનસભામાં રજૂ થાય); ભારતના પ્રથમ CAG (વી. નરહરિ રાવ) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભાગ-૬: રાજ્ય કારોબારી – રાજ્યપાલની નિમણૂક, સત્તાઓ અને કાર્યો (અનુચ્છેદ ૧૫૨ થી ૧૬૨)
અનુચ્છેદ ૧૫૩ (દરેક રાજ્ય માટે એક રાજ્યપાલ રહેશે, ૭મો સુધારો ૧૯૫૬ - એક જ વ્યક્તિ બે કે વધુ રાજ્યોના રાજ્યપાલ બની શકે); અનુચ્છેદ ૧૫૪ (રાજ્યની કારોબારી સત્તા રાજ્યપાલમાં નિહિત); અનુચ્છેદ ૧૫૫ (રાજ્યપાલની નિમણૂક રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા સીલબંધ વોરંટથી); અનુચ્છેદ ૧૫૬ (કાર્યકાળ ૫ વર્ષ પરંતુ રાષ્ટ્રપતિની મરજી સુધી Pleasure of the President હોદ્દો ધારણ કરે); અનુચ્છેદ ૧૫૭ (લાયકાત: ભારતના નાગરિક, ૩૫ વર્ષની ઉંમર); અનુચ્છેદ ૧૫૯ (શપથ સંબંધિત હાઈકોર્ટના મુખ્ય ન્યાયાધીશ સમક્ષ); સત્તાઓ: કારોબારી સત્તાઓ (મુખ્યમંત્રી, મંત્રીઓ, એડવોકેટ જનરલ, રાજ્ય ચૂંટણી કમિશનર, GPSC અધ્યક્ષની નિમણૂક); ધારાકીય સત્તાઓ (વિધાનસભા સત્ર બોલાવવું, વિસર્જન, ૧/૬ સભ્યો વિધાનપરિષદમાં નામાંકિત કરવા, ખરડાને રાષ્ટ્રપતિના વિચારણા અર્થે અનામત રાખવો - અનુચ્છેદ ૨૦૦-૨૦૧); અનુચ્છેદ ૨૧૩ (રાજ્યપાલની વટહુકમ બહાર પાડવાની સત્તા); અનુચ્છેદ ૧૬૧ (ક્ષમાદાનની સત્તા - મૃત્યુદંડ માફ કરી શકતા નથી); સ્વેચ્છાધીન સત્તાઓ (Discretionary Powers - સરકારની રચના, ત્રિશંકુ વિધાનસભા, રાષ્ટ્રપતિ શાસનની ભલામણ અનુચ્છેદ ૩૫૬); સરકારીયા પંચ અને પુંછી પંચની ભલામણો ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભાગ-૬: મુખ્યમંત્રી, રાજ્ય મંત્રીપરિષદ અને એડવોકેટ જનરલ (અનુચ્છેદ ૧૬૩ થી ૧૬૭)
મુખ્યમંત્રી (રાજ્યના વાસ્તવિક વડા De Facto Executive, રાજ્ય આયોજન બોર્ડના અધ્યક્ષ, મંત્રીપરિષદના વડા); અનુચ્છેદ ૧૬૩ (રાજ્યપાલને સહાય અને સલાહ આપવા મંત્રીપરિષદ); અનુચ્છેદ ૧૬૪ (મુખ્યમંત્રીની નિમણૂક રાજ્યપાલ કરશે અને અન્ય મંત્રીઓની નિમણૂક મુખ્યમંત્રીની સલાહથી થશે, મંત્રીપરિષદ વિધાનસભાને સામૂહિક રીતે જવાબદાર, ૯૧મો સુધારો ૨૦૦૩ - રાજ્ય મંત્રીપરિષદની સંખ્યા વિધાનસભાની કુલ સંખ્યાના મહત્તમ ૧૫% અને ઓછામાં ઓછા ૧૨ મંત્રીઓ); અનુચ્છેદ ૧૬૭ (રાજ્યપાલને વહીવટી અને ધારાકીય નિર્ણયોની માહિતી આપવાની મુખ્યમંત્રીની ફરજ); અનુચ્છેદ ૧૬૫: એડવોકેટ જનરલ (રાજ્યના સર્વોચ્ચ કાયદા અધિકારી, હાઈકોર્ટના જજ બનવાની લાયકાત, રાજ્યપાલની મરજી સુધી હોદ્દો, વિધાનસભામાં બોલવાનો અને બેસવાનો અધિકાર પરંતુ મતદાનનો નહીં - અનુચ્છેદ ૧૭૭) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભાગ-૬: રાજ્ય વિધાનમંડળ – વિધાનસભા અને વિધાનપરિષદ (અનુચ્છેદ ૧૬૮ થી ૨૧૨)
અનુચ્છેદ ૧૬૮ (રાજ્ય વિધાનમંડળની રચના: રાજ્યપાલ + વિધાનસભા [+ વિધાનપરિષદ જ્યાં હોય ત્યાં]); અનુચ્છેદ ૧૬૯ (વિધાનપરિષદની રચના અથવા નાબૂદી - વિધાનસભાની ૨/૩ વિશેષ બહુમતી અને સંસદની સાદી બહુમતી); વિધાનપરિષદ ધરાવતા ૬ રાજ્યો (ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર, મહારાષ્ટ્ર, કર્ણાટક, આંધ્રપ્રદેશ, તેલંગાણા - ગુજરાતમાં એકગૃહી વિધાનસભા છે); અનુચ્છેદ ૧૭૦: વિધાનસભા (મહત્તમ ૫૦૦, લઘુત્તમ ૬૦ બેઠકો - અપવાદ ગોવા ૪૦, મિઝોરમ ૪૦, સિક્કિમ ૩૨; ગુજરાત વિધાનસભાની ૧૮૨ બેઠકો - SC ૧૩, ST ૨૭, સામાન્ય ૧૪૨; લાયકાત ૨૫ વર્ષ, કાર્યકાળ ૫ વર્ષ); અનુચ્છેદ ૧૭૧: વિધાનપરિષદ (મહત્તમ વિધાનસભાના ૧/૩, લઘુત્તમ ૪૦ સભ્યો, લાયકાત ૩૦ વર્ષ, કાર્યકાળ ૬ વર્ષ, ચૂંટણી: ૧/૩ ધારાસભ્યો દ્વારા, ૧/૩ સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાઓ દ્વારા, ૧/૧૨ સ્નાતકો દ્વારા, ૧/૧૨ શિક્ષકો દ્વારા, ૧/૬ રાજ્યપાલ દ્વારા નામાંકિત); વિધાનસભા અધ્યક્ષ (સ્પીકર) અને ઉપાધ્યક્ષ; રાજ્ય બજેટ પ્રક્રિયા (અનુચ્છેદ ૨૦૨) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભાગ-૬: વડી અદાલત અને તાબાની અદાલતો (અનુચ્છેદ ૨૧૪ થી ૨૩૭)
અનુચ્છેદ ૨૧૪ (દરેક રાજ્ય માટે એક વડી અદાલત રહેશે); અનુચ્છેદ ૨૩૧ (સંસદ કાયદા દ્વારા બે કે વધુ રાજ્યો માટે એક સામાન્ય હાઈકોર્ટ સ્થાપી શકે - હાલમાં ભારતમાં કુલ ૨૫ હાઈકોર્ટ); ગુજરાત હાઈકોર્ટ (સ્થાપના ૧ મે ૧૯૬૦ અમદાવાદ, પ્રથમ મુખ્ય ન્યાયાધીશ જે.એમ. શેલાત); ન્યાયાધીશોની નિમણૂક (રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા CJI અને સંબંધિત રાજ્યપાલ તથા HC ના CJ સાથે પરામર્શ કરીને); લાયકાતો (ભારતના નાગરિક, ભારતમાં ૧૦ વર્ષ ન્યાયિક હોદ્દો અથવા HC માં ૧૦ વર્ષ વકીલાત); નિવૃત્તિ વય ૬૨ વર્ષ; હટાવવાની પ્રક્રિયા સુપ્રીમ કોર્ટના જજ સમાન; સત્તાઓ: મૂળ અધિકારક્ષેત્ર, અપીલીય અધિકારક્ષેત્ર, રિટ અધિકારક્ષેત્ર (અનુચ્છેદ ૨૨૬ - મૂળભૂત અધિકારો ઉપરાંત અન્ય કાનૂની અધિકારો માટે પણ, SC કરતા વ્યાપક), સુપરવાઇઝરી અધિકારક્ષેત્ર (અનુચ્છેદ ૨૨૭), અભિલેખ અદાલત (અનુચ્છેદ ૨૧૫); તાબાની અદાલતો (Subordinate Courts - જિલ્લા જજની નિમણૂક રાજ્યપાલ દ્વારા હાઈકોર્ટના પરામર્શથી અનુચ્છેદ ૨૩૩); લોક અદાલતો અને ગ્રામ ન્યાયાલય અધિનિયમ ૨૦૦૮ ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભાગ-૮ અને ૯/૯A: કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો અને સ્થાનિક સ્વરાજ્યની બંધારણીય જોગવાઈઓ
કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો (ભાગ-૮, અનુચ્છેદ ૨૩૯-૨૪૨: રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા વહીવટદાર/લેફ્ટનન્ટ ગવર્નર LG ની નિમણૂક, ૬૯મો સુધારો ૧૯૯૧ - દિલ્હીને રાષ્ટ્રીય રાજધાની ક્ષેત્ર NCT નો દરજ્જો અને વિધાનસભા અનુચ્છેદ ૨૩૯AA); પંચાયતી રાજ બંધારણીય જોગવાઈઓ (ભાગ-૯, અનુચ્છેદ ૨૪૩ થી ૨૪૩-O, ૭૩મો સુધારો ૧૯૯૨, ૧૧મી અનુસૂચિના ૨૯ વિષયો, ત્રિસ્તરીય માળખું, ગ્રામસભા અનુચ્છેદ ૨૪૩A, મહિલાઓ માટે ઓછામાં ઓછી ૧/૩ બેઠકો અનામત - ગુજરાતમાં ૫૦%, રાજ્ય ચૂંટણી પંચ અનુચ્છેદ ૨૪૩K, રાજ્ય નાણાંપંચ અનુચ્છેદ ૨૪૩I); નગરપાલિકાઓ (ભાગ-૯A, અનુચ્છેદ ૨૪૩-P થી ૨૪૩-ZG, ૭૪મો સુધારો ૧૯૯૨, ૧૨મી અનુસૂચિના ૧૮ કાર્યો, વોર્ડ સમિતિઓ, જિલ્લા આયોજન સમિતિ DPC અનુચ્છેદ ૨૪૩ZD); સહકારી મંડળીઓ (ભાગ-૯B, અનુચ્છેદ ૨૪૩-ZH થી ૨૪૩-ZT, ૯૭મો સુધારો ૨૦૧૧) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભાગ-૧૦ અને ૧૧: અનુસૂચિત-આદિજાતિ વિસ્તારો અને કેન્દ્ર-રાજ્ય સંબંધો (અનુચ્છેદ ૨૪૪ થી ૨૬૩)
અનુચ્છેદ ૨૪૪ (૫મી અને ૬ઠી અનુસૂચિના આદિજાતિ વિસ્તારોનું વહીવટ, PESA Act ૧૯૯૬ - દિલીપ સિંહ ભૂરિયા સમિતિ); કેન્દ્ર-રાજ્ય સંબંધો: ૧. ધારાકીય સંબંધો (Legislative Relations - અનુચ્છેદ ૨૪૫-૨૫૫: સંઘ સૂચિ ૯૭/૧૦૦ વિષયો, રાજ્ય સૂચિ ૬૬/૬૧ વિષયો, સમવર્તી સૂચિ ૪૭/૫૨ વિષયો - ૪૨મા સુધારા દ્વારા શિક્ષણ, વન, વજન-માપ, વન્યજીવ રક્ષણ, ન્યાય વહીવટ સમવર્તીમાં ખસેડાયા; શેષ સત્તાઓ કેન્દ્ર પાસે અનુચ્છેદ ૨૪૮; રાજ્ય સૂચિ પર સંસદની કાયદો બનાવવાની સત્તા અનુચ્છેદ ૨૪૯ રાજ્યસભા ૨/૩ ઠરાવ, અનુચ્છેદ ૨૫૦ કટોકટી વખતે, અનુચ્છેદ ૨૫૨ બે કે વધુ રાજ્યોની વિનંતીથી, અનુચ્છેદ ૨૫૩ આંતરરાષ્ટ્રીય સંધિઓના અમલ માટે); ૨. વહીવટી સંબંધો (Administrative Relations - અનુચ્છેદ ૨૫૬-૨૬૩: કેન્દ્રના નિર્દેશો, અનુચ્છેદ ૨૬૨ આંતરરાજ્ય જળ વિવાદ અધિનિયમ, અનુચ્છેદ ૨૬૩ આંતર-રાજ્ય પરિષદ Inter-State Council - અધ્યક્ષ વડાપ્રધાન); કેન્દ્ર-રાજ્ય પંચો: સરકારીયા આયોગ (૧૯૮૩), પુંછી આયોગ (૨૦૦૭) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભાગ-૧૨: નાણાકીય સંબંધો, કરવેરા, નાણાંપંચ અને મિલકત (અનુચ્છેદ ૨૬૪ થી ૩૦૦A)
કેન્દ્ર-રાજ્ય નાણાકીય સંબંધો (અનુચ્છેદ ૨૬૮-૨૯૩: કરવેરાની વહેંચણી, GST ૧૦૧મો બંધારણીય સુધારો ૨૦૧૬, અનુચ્છેદ ૨૪૬A GST ની સત્તા, અનુચ્છેદ ૨૬૯A આંતરરાજ્ય GST, અનુચ્છેદ ૨૭૯A GST કાઉન્સિલ - અધ્યક્ષ કેન્દ્રીય નાણામંત્રી); અનુચ્છેદ ૨૭૫ (કેન્દ્ર દ્વારા રાજ્યોને વૈધાનિક અનુદાન Statutory Grants); અનુચ્છેદ ૨૮૦: નાણાંપંચ (Finance Commission - રચના દર ૫ વર્ષે રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા, ૧ અધ્યક્ષ + ૪ સભ્યો, કેન્દ્ર અને રાજ્યો વચ્ચે કરવેરાની વહેંચણીની ભલામણ, પ્રથમ નાણાંપંચ અધ્યક્ષ કે.સી. નિયોગી, ૧૫મું નાણાંપંચ એન.કે. સિંહ, ૧૬મું નાણાંપંચ ડૉ. અરવિંદ પનગઢિયા); અનુચ્છેદ ૨૬૬ (સંચિત નિધિ અને જાહેર હિસાબ Public Account); અનુચ્છેદ ૨૬૭ (આકસ્મિક નિધિ); અનુચ્છેદ ૩૦૦(A) (મિલકતનો કાનૂની અધિકાર - કાયદાની સત્તા વિના કોઈ વ્યક્તિને મિલકતથી વંચિત રાખી શકાશે નહીં) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભાગ-૧૪: સંઘ અને રાજ્યો હેઠળની સેવાઓ – UPSC અને GPSC (અનુચ્છેદ ૩૦૮ થી ૩૨૩)
અખિલ ભારતીય સેવાઓ (All India Services - અનુચ્છેદ ૩૧૨: IAS, IPS, IFS; રાજ્યસભાની ૨/૩ બહુમતીથી નવી અખિલ ભારતીય સેવા બનાવવાની વિશેષ સત્તા); અનુચ્છેદ ૩૦૯-૩૧૧ (સનદી સેવાઓની ભરતી, શરતો અને રક્ષણ - અનુચ્છેદ ૩૧૧ સનદી સેવકોને મનસ્વી રીતે બરતરફી કે હોદ્દા પરથી ઉતારી પાડવા સામે રક્ષણ); જાહેર સેવા આયોગ (Public Service Commissions - અનુચ્છેદ ૩૧૫-૩૨૩): અનુચ્છેદ ૩૧૫ (સંઘ માટે UPSC અને રાજ્યો માટે SPSC/GPSC ની રચના); અનુચ્છેદ ૩૧૬ (UPSC અધ્યક્ષ અને સભ્યોની નિમણૂક રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા, કાર્યકાળ ૬ વર્ષ અથવા ૬૫ વર્ષ; GPSC અધ્યક્ષ અને સભ્યોની નિમણૂક રાજ્યપાલ દ્વારા, કાર્યકાળ ૬ વર્ષ અથવા ૬૨ વર્ષ); અનુચ્છેદ ૩૧૭ (હટાવવાની પ્રક્રિયા - માત્ર રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા સુપ્રીમ કોર્ટની તપાસ બાદ); અનુચ્છેદ ૩૨૦ (જાહેર સેવા આયોગના કાર્યો); અનુચ્છેદ ૩૨૩ (વાર્ષિક અહેવાલ - UPSC રાષ્ટ્રપતિને અને GPSC રાજ્યપાલને સોંપે) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભાગ-૧૪(A) અને ૧૫: વહીવટી ટ્રિબ્યુનલ અને ચૂંટણી પંચ (અનુચ્છેદ ૩૨૩A થી ૩૨૯)
વહીવટી ટ્રિબ્યુનલ (ભાગ-૧૪A, ૪૨મો સુધારો ૧૯૭૬ - સ્વર્ણસિંહ સમિતિ ભલામણ): અનુચ્છેદ ૩૨૩(A) (કેન્દ્રીય અને રાજ્ય વહીવટી ટ્રિબ્યુનલ - CAT/SAT, સનદી સેવકોના સેવા વિવાદો), અનુચ્છેદ ૩૨૩(B) (અન્ય બાબતો જેમ કે કરવેરા, જમીન સુધારણા, વિદેશી હૂંડિયામણ માટેના ટ્રિબ્યુનલ્સ); ચૂંટણી પંચ (ભાગ-૧૫, અનુચ્છેદ ૩૨૪-૩૨૯): અનુચ્છેદ ૩૨૪ (ભારતનું ચૂંટણી પંચ ECI - રાષ્ટ્રપતિ, ઉપરાષ્ટ્રપતિ, સંસદ અને રાજ્ય વિધાનમંડળોની ચૂંટણીઓનું સંચાલન, અધિક્ષણ અને નિયંત્રણ; સ્થાપના ૨૫ જાન્યુઆરી ૧૯૫૦ - રાષ્ટ્રીય મતદાતા દિવસ); રચના (૧ મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર CEC + ૨ અન્ય કમિશનરો, કાર્યકાળ ૬ વર્ષ અથવા ૬૫ વર્ષ, હટાવવાની પદ્ધતિ સુપ્રીમ કોર્ટના જજ સમાન); અનુચ્છેદ ૩૨૫ (ધર્મ, જાતિ, જ્ઞાતિ કે લિંગના આધારે મતદાર યાદીમાં કોઈ ભેદભાવ નહીં); અનુચ્છેદ ૩૨૬ (પુખ્ત વય મતાધિકાર Universal Adult Suffrage - ૬૧મો સુધારો ૧૯૮૮ દ્વારા મતદાન વય ૨૧ થી ઘટાડી ૧૮ વર્ષ કરાઈ); આદર્શ આચારસંહિતા (Model Code of Conduct), ઈવીએમ (EVM) અને VVPAT નો ઉપયોગ ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભાગ-૧૬: અમુક વર્ગો સંબંધી ખાસ જોગવાઈઓ – SC, ST, OBC અને EWS આયોગ (અનુચ્છેદ ૩૩૦ થી ૩૪૨A)
લોકસભા અને વિધાનસભાઓમાં અનામત: અનુચ્છેદ ૩૩૦ (લોકસભામાં SC અને ST માટે બેઠકો અનામત - SC ૮૪, ST ૪૭ બેઠકો); અનુચ્છેદ ૩૩૨ (રાજ્ય વિધાનસભાઓમાં SC અને ST માટે અનામત); અનુચ્છેદ ૩૩૪ (અનામતની મુદત - ૧૦૪મો સુધારો ૨૦૧૯ દ્વારા ૨૦૩૦ સુધી વધારાઈ); રાષ્ટ્રીય આયોગો: અનુચ્છેદ ૩૩૮: રાષ્ટ્રીય અનુસૂચિત જાતિ આયોગ (NCSC - ૬૫મો સુધારો ૧૯૯૦ અને ૮૯મો સુધારો ૨૦૦૩); અનુચ્છેદ ૩૩૮(A): રાષ્ટ્રીય અનુસૂચિત જનજાતિ આયોગ (NCST - ૮૯મો સુધારો ૨૦૦૩); અનુચ્છેદ ૩૩૮(B): રાષ્ટ્રીય પછાત વર્ગ આયોગ (NCBC - ૧૦૨મો બંધારણીય સુધારો ૨૦૧૮ દ્વારા બંધારણીય દરજ્જો); અનુચ્છેદ ૩૪૦ (પછાત વર્ગોની સ્થિતિની તપાસ માટે પંચ - કાકા કાલેલકર પંચ ૧૯૫૩, મંડલ પંચ ૧૯૭૯ - ૨૭% OBC અનામત); અનુચ્છેદ ૩૪૧ (અનુસૂચિત જાતિઓની યાદી જાહેર કરવાની રાષ્ટ્રપતિની સત્તા); અનુચ્છેદ ૩૪૨ (અનુસૂચિત જનજાતિઓની યાદી); અનુચ્છેદ ૩૪૨(A) (સામાજિક અને શૈક્ષણિક રીતે પછાત વર્ગો SEBC ની યાદી - ૧૦૫મો સુધારો ૨૦૨૧) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભાગ-૧૭: સત્તાવાર ભાષાઓ – અનુચ્છેદ ૩૪૩ થી ૩૫૧ અને ૮મી અનુસૂચિની ૨૨ ભાષાઓ
અનુચ્છેદ ૩૪૩ (સંઘની રાજભાષા દેવનાગરી લિપિમાં હિન્દી રહેશે અને અંકનું સ્વરૂપ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્વરૂપ રહેશે); અનુચ્છેદ ૩૪૪ (સત્તાવાર ભાષા પંચ અને સંસદીય સમિતિ - બી.જી. ખેર પંચ ૧૯૫૫); અનુચ્છેદ ૩૪૫ (રાજ્યની સત્તાવાર ભાષા કે ભાષાઓ); અનુચ્છેદ ૩૪૮ (સુપ્રીમ કોર્ટ, હાઈકોર્ટ અને ખરડાઓ-અધિનિયમોની ભાષા અંગ્રેજી રહેશે); અનુચ્છેદ ૩૫૦ (ફરિયાદ નિવારણ માટે વપરાતી ભાષા); અનુચ્છેદ ૩૫૦(A) (પ્રાથમિક તબક્કે માતૃભાષામાં શિક્ષણની સુવિધાઓ); અનુચ્છેદ ૩૫૦(B) (ભાષાકીય લઘુમતીઓ માટે ખાસ અધિકારી - ૭મો સુધારો ૧૯૫૬); અનુચ્છેદ ૩૫૧ (હિન્દી ભાષાના વિકાસ અને પ્રસાર માટે નિર્દેશ); ૮મી અનુસૂચિની ૨૨ માન્ય ભાષાઓ: મૂળ ૧૪ ભાષાઓ (અસમિયા, બંગાળી, ગુજરાતી, હિન્દી, કન્નડ, કાશ્મીરી, મલયાલમ, મરાઠી, ઉડિયા, પંજાબી, સંસ્કૃત, તમિલ, તેલુગુ, ઉર્દૂ); ૨૧મો સુધારો ૧૯૬૭ (સિંધી); ૭૧મો સુધારો ૧૯૯૨ (કોંકણી, મણિપુરી, નેપાળી); ૯૨મો સુધારો ૨૦૦૩ (બોડો, ડોગરી, મૈથિલી, સંથાલી); શાસ્ત્રીય ભાષાઓ (Classical Languages - તમિલ ૨૦૦૪, સંસ્કૃત ૨૦૦૫, તેલુગુ ૨૦૦૮, કન્નડ ૨૦૦૮, મલયાલમ ૨૦૧૩, ઓડિયા ૨૦૧૪ અને તાજેતરમાં મરાઠી, પાલી, પ્રાકૃત, અસમિયા, બંગાળી) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભાગ-૧૮: કટોકટી સંબંધી જોગવાઈઓ – રાષ્ટ્રીય, રાજ્ય અને નાણાકીય કટોકટી (અનુચ્છેદ ૩૫૨, ૩૫૬, ૩૬૦)
કટોકટીની જોગવાઈઓ (જર્મનીના વેઇમર બંધારણ અને ૧૯૩૫ ના કાયદામાંથી); ૧. રાષ્ટ્રીય કટોકટી (National Emergency - અનુચ્છેદ ૩૫૨: યુદ્ધ, બાહ્ય આક્રમણ કે સશસ્ત્ર વિદ્રોહના આધારે - ૪૪મા સુધારા દ્વારા 'આંતરિક અશાંતિ' શબ્દ બદલી 'સશસ્ત્ર વિદ્રોહ' કરાયો, કેબિનેટની લેખિત ભલામણ ફરજિયાત, સંસદના બંને ગૃહો દ્વારા ૧ મહિનામાં ૨/૩ વિશેષ બહુમતીથી મંજૂરી, દર ૬ મહિને મંજૂરીથી અનિશ્ચિત કાળ સુધી લંબાવી શકાય; ભારતમાં ૩ વાર લાદવામાં આવી: ૧૯૬૨ ભારત-ચીન યુદ્ધ, ૧૯૭૧ ભારત-પાકિસ્તાન યુદ્ધ, ૧૯૭૫ આંતરિક અશાંતિ); અસરો (અનુચ્છેદ ૩૫૮ - અનુચ્છેદ ૧૯ આપોઆપ મોકૂફ, અનુચ્છેદ ૩૫૯ - રાષ્ટ્રપતિના આદેશથી અન્ય અધિકારો મોકૂફ પરંતુ અનુચ્છેદ ૨૦ અને ૨૧ ક્યારેય મોકૂફ થતા નથી); ૨. રાષ્ટ્રપતિ શાસન / બંધારણીય કટોકટી (President's Rule - અનુચ્છેદ ૩૫૬ અને ૩૬૫: રાજ્યમાં બંધારણીય તંત્ર નિષ્ફળ જવા પર, સંસદ દ્વારા ૨ મહિનામાં સાદી બહુમતીથી મંજૂરી, મહત્તમ ૩ વર્ષ સુધી; પ્રથમ પંજાબ ૧૯૫૧, ગુજરાતમાં પ્રથમ ૧૯૭૪); ૩. નાણાકીય કટોકટી (Financial Emergency - અનુચ્છેદ ૩૬૦: ભારતમાં એકપણ વાર લાદવામાં આવી નથી, ૨ મહિનામાં સાદી બહુમતીથી મંજૂરી) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભાગ-૨૦: બંધારણીય સુધારાની પ્રક્રિયા અને બહુમતીના પ્રકારો (અનુચ્છેદ ૩૬૮)
અનુચ્છેદ ૩૬૮ (બંધારણમાં સુધારો કરવાની સંસદની સત્તા અને પ્રક્રિયા - દક્ષિણ આફ્રિકા પાસેથી); બંધારણીય સુધારાની પ્રક્રિયા: સંસદના કોઈપણ ગૃહમાં રજૂ થઈ શકે (રાજ્ય વિધાનમંડળમાં નહીં), મંત્રી કે ખાનગી સભ્ય રજૂ કરી શકે, રાષ્ટ્રપતિની પૂર્વમંજૂરી જરૂરી નથી, બંને ગૃહોમાં અલગ અલગ પસાર થવો જરૂરી (સંયુક્ત બેઠકની કોઈ જોગવાઈ નથી), રાષ્ટ્રપતિએ સહી કરવી ફરજિયાત છે (૨૪મો સુધારો ૧૯૭૧ - રાષ્ટ્રપતિ વીટો વાપરી શકતા નથી); સુધારાની ૩ પદ્ધતિઓ: ૧. સંસદની સાદી બહુમતીથી (Simple Majority - અનુચ્છેદ ૩૬૮ બહાર: નવા રાજ્યોની રચના, નાગરિકતા, સત્તાવાર ભાષા, વિધાનપરિષદ રચના/નાબૂદી, બીજી અનુસૂચિ પગાર-ભથ્થાં); ૨. સંસદની વિશેષ બહુમતીથી (Special Majority - ગૃહની કુલ સભ્યસંખ્યાની બહુમતી + હાજર રહી મતદાન કરનારના ૨/૩ સભ્યો: મૂળભૂત અધિકારો, DPSP); ૩. સંસદની વિશેષ બહુમતી + ઓછામાં ઓછા અડધા રાજ્યોની સાદી બહુમતીથી બહાલી (Special Majority + 50% States Ratification: રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી પદ્ધતિ, સંઘ અને રાજ્યોની કારોબારી/ધારાકીય સત્તાઓ, સુપ્રીમ કોર્ટ અને હાઈકોર્ટ, ૭મી અનુસૂચિ, સંસદમાં રાજ્યોનું પ્રતિનિધિત્વ, અનુચ્છેદ ૩૬૮ પોતે, GST સુધારો) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
મહત્વપૂર્ણ ઐતિહાસિક બંધારણીય સુધારાઓ – ૧ થી ૧૦૬ માં સુધારા સુધી (Landmark Amendments)
૧લો સુધારો ૧૯૫૧ (૯મી અનુસૂચિ, વાણી સ્વતંત્રતા પર વ્યાજબી નિયંત્રણો); ૭મો સુધારો ૧૯૫૬ (રાજ્યોનું પુનર્ગઠન ૧૪ રાજ્યો ૬ UT, એક જ વ્યક્તિ બે રાજ્યોના રાજ્યપાલ, સામાન્ય હાઈકોર્ટ); ૨૪મો સુધારો ૧૯૭૧ (સંસદને મૂળભૂત અધિકાર સહિત બંધારણના કોઈપણ ભાગમાં સુધારો કરવાની સત્તા); ૪૨મો સુધારો ૧૯૭૬ (મિની કોન્સ્ટીટ્યુશન Mini Constitution - આમુખમાં ૩ શબ્દો, ભાગ-૪A મૂળભૂત ફરજો, ભાગ-૧૪A ટ્રિબ્યુનલ, લોકસભા/વિધાનસભા મુદત ૬ વર્ષ કરાઈ, ૫ વિષયો સમવર્તીમાં મૂકાયા); ૪૪મો સુધારો ૧૯૭૮ (મિલકતનો અધિકાર મૂળભૂત અધિકારમાંથી રદ, આંતરિક અશાંતિ બદલે સશસ્ત્ર વિદ્રોહ, અનુચ્છેદ ૨૦ અને ૨૧ કટોકટીમાં પણ મોકૂફ નહીં થાય, લોકસભા મુદત પુનઃ ૫ વર્ષ); ૫૨મો સુધારો ૧૯૮૫ (૧૦મી અનુસૂચિ - પક્ષપલટા વિરોધી ધારો); ૬૧મો સુધારો ૧૯૮૮ (મતદાન વય ૨૧ થી ૧૮ વર્ષ); ૬૯મો સુધારો ૧૯૯૧ (દિલ્હીને NCT દરજ્જો); ૭૩મો અને ૭૪મો સુધારો ૧૯૯૨ (પંચાયતી રાજ અને નગરપાલિકાઓને બંધારણીય દરજ્જો); ૮૬મો સુધારો ૨૦૦૨ (અનુચ્છેદ ૨૧A શિક્ષણનો મૂળભૂત અધિકાર, ૧૧મી ફરજ); ૯૧મો સુધારો ૨૦૦૩ (મંત્રીઓની સંખ્યા ૧૫% મર્યાદિત, પક્ષપલટો કરનાર મંત્રી બની શકે નહીં); ૯૭મો સુધારો ૨૦૧૧ (સહકારી મંડળીઓ ભાગ-૯B); ૯૯મો સુધારો ૨૦૧૪ (NJAC - સુપ્રીમ કોર્ટે અસંવૈધાનિક ઠેરવ્યો); ૧૦૦મો સુધારો ૨૦૧૫ (ભારત-બાંગ્લાદેશ જમીન સીમા કરાર LBA); ૧૦૧મો સુધારો ૨૦૧૬ (વસ્તુ અને સેવા કર GST); ૧૦૨મો સુધારો ૨૦૧૮ (રાષ્ટ્રીય પછાત વર્ગ આયોગ NCBC ને બંધારણીય દરજ્જો); ૧૦૩મો સુધારો ૨૦૧૯ (EWS ને શિક્ષણ અને નોકરીમાં ૧૦% અનામત); ૧૦૪મો સુધારો ૨૦૧૯ (SC/ST અનામત ૨૦૩૦ સુધી લંબાવવી, એંગ્લો-ઇન્ડિયન બેઠકો રદ); ૧૦૫મો સુધારો ૨૦૨૧ (રાજ્યોને SEBC/OBC યાદી બનાવવાની સત્તા પુનઃસ્થાપિત); ૧૦૬મો સુધારો ૨૦૨૩ (નારી શક્તિ વંદન અધિનિયમ - લોકસભા અને વિધાનસભાઓમાં મહિલાઓ માટે ૩૩% બેઠકો અનામત) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
સર્વોચ્ચ અદાલતના ઐતિહાસિક ચુકાદાઓ અને મૂળભૂત માળખાનો સિદ્ધાંત (Landmark Supreme Court Cases)
શંકરી પ્રસાદ કેસ ૧૯૫૧ અને સજ્જન સિંહ કેસ ૧૯૬૫ (સંસદ મૂળભૂત અધિકારોમાં સુધારો કરી શકે છે); ગોલકનાથ કેસ ૧૯૬૭ (સંસદ મૂળભૂત અધિકારો છીનવી કે ઘટાડી શકે નહીં); કેશવાનંદ ભારતી કેસ ૧૯૭૩ (૧૩ જજોની સૌથી મોટી બેંચ, ૭:૬ થી ઐતિહાસિક ચુકાદો - 'મૂળભૂત માળખાનો સિદ્ધાંત' Basic Structure Doctrine, સંસદ બંધારણમાં ગમે ત્યાં સુધારો કરી શકે પરંતુ મૂળ માળખું બદલી શકે નહીં); ઇન્દિરા નહેરુ ગાંધી કેસ ૧૯૭૫ (મુક્ત અને ન્યાયી ચૂંટણી મૂળ માળખું છે); માનેકા ગાંધી કેસ ૧૯૭૮ (અનુચ્છેદ ૨૧ માં 'કાયદાની યોગ્ય પ્રક્રિયા' Due Process of Law, વિદેશ જવાનો અધિકાર); મિનર્વા મિલ્સ કેસ ૧૯૮૦ (મૂળભૂત અધિકારો અને DPSP વચ્ચે સુમેળ અને સંતુલન મૂળ માળખું છે); વામન રાવ કેસ ૧૯૮૧ (૨૪ એપ્રિલ ૧૯૭૩ પછી ૯મી અનુસૂચિમાં મૂકેલા કાયદાનું ન્યાયિક પુનરાવલોકન થઈ શકે); મોહમ્મદ અહેમદ ખાન વિ. શાહ બાનો બેગમ કેસ ૧૯૮૫ (મુસ્લિમ મહિલા ભરણપોષણ અધિકાર); એસ.આર. બોમ્માઈ કેસ ૧૯૯૪ (અનુચ્છેદ ૩૫૬ નો દુરુપયોગ રોકવા, બિનસાંપ્રદાયિકતા મૂળ માળખું); ઇન્દિરા સાહની / મંડલ કેસ ૧૯૯૨ (અનામતની મહત્તમ મર્યાદા ૫૦%, ક્રીમીલેયર સિદ્ધાંત); વિશાખા કેસ ૧૯૯૭ (કાર્યસ્થળે મહિલાઓની જાતીય સતામણી સામે ગાઈડલાઈન્સ); કે.એસ. પુટ્ટસ્વામી કેસ ૨૦૧૭ (ગોપનીયતાનો અધિકાર Right to Privacy અનુચ્છેદ ૨૧ હેઠળ મૂળભૂત અધિકાર); નવતેજ સિંહ જોહર કેસ ૨૦૧૮ (IPC કલમ ૩૭૭ રદ); જોસેફ શાઈન કેસ ૨૦૧૮ (વ્યભિચાર Adultery IPC ૪૯૭ ગુનો નથી); શાયરા બાનો કેસ ૨૦૧૭ (ટ્રિપલ તલાક અસંવૈધાનિક); જનહિત અભિયાન કેસ ૨૦૨૨ (૧૦૩મો સુધારો EWS ૧૦% અનામત માન્ય ઠેરવ્યો); સમલૈંગિક લગ્ન કેસ સુપ્રિયો ૨૦૨૩ ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
બંધારણીય, વૈધાનિક અને બિન-બંધારણીય સંસ્થાઓ (Constitutional, Statutory & Non-Constitutional Bodies)
બંધારણીય સંસ્થાઓ (Constitutional Bodies - બંધારણમાં ઉલ્લેખ: ચૂંટણી પંચ Art 324, UPSC/SPSC Art 315, નાણાંપંચ Art 280, CAG Art 148, NCSC Art 338, NCST Art 338A, NCBC Art 338B, એડવોકેટ જનરલ Art 165, એટર્ની જનરલ Art 76, GST કાઉન્સિલ Art 279A, ભાષાકીય લઘુમતી વિશેષ અધિકારી Art 350B); વૈધાનિક સંસ્થાઓ (Statutory Bodies - સંસદના કાયદા દ્વારા સ્થપાયેલ: રાષ્ટ્રીય માનવ અધિકાર આયોગ NHRC ૧૯૯૩, રાજ્ય માનવ અધિકાર આયોગ SHRC, રાષ્ટ્રીય મહિલા આયોગ NCW ૧૯૯૨, રાષ્ટ્રીય લઘુમતી આયોગ NCM ૧૯૯૨, બાળ અધિકાર સંરક્ષણ આયોગ NCPCR ૨૦૦૫, કેન્દ્રીય માહિતી આયોગ CIC - RTI Act ૨૦૦૫, કેન્દ્રીય તકેદારી આયોગ CVC - CVC Act ૨૦૦૩ સંથાનમ સમિતિ, લોકપાલ અને લોકાયુક્ત અધિનિયમ ૨૦૧૩ - પ્રથમ લોકપાલ જસ્ટિસ પી.સી. ઘોષ, NGT રાષ્ટ્રીય હરિત અધિકરણ ૨૦૧૦, UIDAI આધાર); બિન-બંધારણીય / કારોબારી સંસ્થાઓ (Executive Resolution: નીતિ આયોગ NITI Aayog - સ્થાપના ૧ જાન્યુઆરી ૨૦૧૫ આયોજન પંચના સ્થાને, અધ્યક્ષ વડાપ્રધાન, થિંક ટેન્ક; રાષ્ટ્રીય વિકાસ પરિષદ NDC ૧૯૫૨; રાષ્ટ્રીય એકતા પરિષદ NIC; સેન્ટ્રલ બ્યુરો ઓફ ઇન્વેસ્ટિગેશન CBI - દિલ્હી સ્પેશિયલ પોલીસ એસ્ટાબ્લિશમેન્ટ એક્ટ DSPE ૧૯૪૬) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
સંસદીય પરિભાષા, વિશેષાધિકારો અને પ્રોટોકોલ (Parliamentary Terms & Privileges)
સંસદીય વિશેષાધિકારો (Parliamentary Privileges - અનુચ્છેદ ૧૦૫ સંસદ સભ્યો, અનુચ્છેદ ૧૯૪ ધારાસભ્યો: ગૃહમાં બોલવાની સંપૂર્ણ સ્વતંત્રતા, સત્ર ચાલુ હોવાના ૪૦ દિવસ પહેલા અને પછી દીવાની કેસોમાં ધરપકડથી મુક્તિ, ગુપ્ત સત્ર યોજવાનો અધિકાર, વિશેષાધિકાર ભંગ Breach of Privilege); સંસદીય પરિભાષા: લેમ ડક સત્ર (Lame Duck Session - જૂની લોકસભાનું અંતિમ સત્ર જેમાં પુનઃ ન ચૂંટાયેલા સભ્યો લેમ ડક કહેવાય), ગિલોટિન (Guillotine - ચર્ચા વિના સીધું જ અનુદાનની તમામ માંગણીઓ પર મતદાન કરાવવું), વ્હિપ (Whip - પક્ષના આદેશનું પાલન કરાવતો અધિકારી, ઉલ્લંઘનથી સભ્યપદ રદ), ફ્લોર ક્રોસિંગ (Floor Crossing), ક્રોસ વોટિંગ, વોક આઉટ (Walk Out), પોઇન્ટ ઓફ ઓર્ડર (Point of Order), સ્ટેચ્યુટરી મોશન; ભારતીય અગ્રતા ક્રમ (Table of Precedence / Order of Precedence: ૧. રાષ્ટ્રપતિ, ૨. ઉપરાષ્ટ્રપતિ, ૩. વડાપ્રધાન, ૪. રાજ્યોના રાજ્યપાલો, ૫. ભૂતપૂર્વ રાષ્ટ્રપતિઓ, ૫(A). નાયબ વડાપ્રધાન, ૬. CJI અને લોકસભા સ્પીકર, ૭. કેન્દ્રીય કેબિનેટ મંત્રીઓ, CM, નીતિ આયોગ ઉપાધ્યક્ષ, વિરોધ પક્ષના નેતાઓ, ૭(A). ભારત રત્ન વિજેતાઓ, ૮. રાજદૂતો, ૯. સુપ્રીમ કોર્ટ જજ, ૯(A). UPSC અધ્યક્ષ, CEC, CAG) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
બંધારણ અને ગુજરાત – ગુજરાત વિધાનસભા, સચિવાલય, હાઈકોર્ટ અને પંચાયતી વ્યવસ્થા
ગુજરાત રાજ્યની સ્થાપના અને બંધારણીય જોગવાઈઓ: બોમ્બે પુનર્ગઠન અધિનિયમ ૧૯૬૦ (૧ મે ૧૯૬૦ ના રોજ ૧૫મું રાજ્ય બન્યું); ગુજરાત વિધાનસભા: ૧લી વિધાનસભા (૧૯૬૦ માં ૧૩૨ બેઠકો, અમદાવાદ સિવિલ હોસ્પિટલ/ઓપીડી બિલ્ડિંગમાં પ્રથમ બેઠક, પ્રથમ અધ્યક્ષ કલ્યાણજી મહેતા, પ્રથમ ઉપાધ્યક્ષ અંબાલાલ શાહ, પ્રથમ મુખ્યમંત્રી ડૉ. જીવરાજ મહેતા, પ્રથમ રાજ્યપાલ મહેંદી નવાઝ જંગ); ગાંધીનગર ખાતે વિધાનસભા ભવન (વિઠ્ઠલભાઈ પટેલ ભવન ૧૯૮૨ ઉદ્ઘાટન); ગુજરાત હાઈકોર્ટ (સ્થાપના ૧ મે ૧૯૬૦ અમદાવાદ નવરંગપુરા, હાલ સોલા હાઈકોર્ટ બિલ્ડિંગ ૧૯૯૯, પ્રથમ CJ જે.એમ. શેલાત); ગુજરાત પબ્લિક સર્વિસ કમિશન GPSC (સ્થાપના ૧ મે ૧૯૬૦, પ્રથમ અધ્યક્ષ ડૉ. અતુલ મોતીલાલ દેસાઈ); ગુજરાત રાજ્ય ચૂંટણી પંચ SEC (સ્થાપના ૧૯૯૪); ગુજરાત રાજ્ય નાણાંપંચ SFC; ગુજરાત લોકાયુક્ત (ગુજરાત લોકાયુક્ત અધિનિયમ ૧૯૮૬, પ્રથમ લોકાયુક્ત ડી.એચ. શુક્લા); ગુજરાત પંચાયત અધિનિયમ ૧૯૯૩ (૧૫ એપ્રિલ ૧૯૯૪ થી અમલ, અનુસૂચિ-૧ ગ્રામ પંચાયત કાર્યો, અનુસૂચિ-૨ તાલુકા પંચાયત, અનુસૂચિ-૩ જિલ્લા પંચાયત કાર્યો); ગુજરાતના રાજ્યપાલો અને રાષ્ટ્રપતિ શાસનનો ઇતિહાસ (કુલ ૫ વખત રાષ્ટ્રપતિ શાસન: ૧૯૭૪ નવનિર્માણ આંદોલન, ૧૯૭૬, ૧૯૮૦, ૧૯૯૦, ૧૯૯૬ સુરેશ મહેતા સરકાર વખતે) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભારતીય બંધારણ – મૂળભૂત અધિકારો, સંસદીય પ્રણાલી અને સંઘીય માળખું (સંકલિત મોક ટેસ્ટ)
GPSC Class 1-2, DySO અને GSSSB CCE Group A/B ના લેવલ મુજબના ઉચ્ચ સ્તરીય તાર્કિક, વિધાન આધારિત પ્રશ્નો: 'નીચે આપેલા વિધાનોમાંથી કયું/કયા સત્ય છે/છે?', 'વિધાન (A) અને કારણ (R) ચકાસો', 'અનુચ્છેદો અને વિષયોના સાચા જોડકાં જોડો', બંધારણના ભાગો, અનુસૂચિઓ, મૂળભૂત અધિકારો, DPSP, સંસદીય કાર્યવાહી અને ન્યાયતંત્રની જોગવાઈઓના સંકલિત ૧૦૦ ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળા પ્રશ્નો.
Test Configuration
Practice Rules & Customizer
Test Configuration
Practice Rules & CustomizerFrequently Asked Questions (FAQ)
Official guidance for Indian Constitution (ભારતનું બંધારણ)