Educational Psychology (શૈક્ષણિક મનોવિજ્ઞાન) Test Series
શૈક્ષણિક મનોવિજ્ઞાન – અર્થ, સ્વરૂપ, ક્ષેત્ર અને અધ્યાપનમાં મહત્વ (વિભાવના અને પદ્ધતિઓ)
શૈક્ષણિક મનોવિજ્ઞાનની વિભાવના, વ્યાખ્યાઓ (સ્કિનર, ક્રો એન્ડ ક્રો), સ્વરૂપ, શિક્ષણમાં મનોવિજ્ઞાનનું પ્રદાન, આંતરનિરીક્ષણ, પ્રાયોગિક અને નિરીક્ષણ પદ્ધતિ.
માનવ વિકાસના સિદ્ધાંતો – વૃદ્ધિ અને વિકાસનો તુલનાત્મક અભ્યાસ (વિકાસની દિશા)
વૃદ્ધિ અને વિકાસ વચ્ચેનો તફાવત, વિકાસના સાર્વત્રિક સિદ્ધાંતો, મસ્તકાધોમુખી સિદ્ધાંત (Cephalocaudal), સમીપ-દૂરવર્તી સિદ્ધાંત (Proximodistal).
વારસો અને વાતાવરણ – બાળ વિકાસ પર જનીનિક અને પર્યાવરણીય પરિબળોનો પ્રભાવ
વારસાગત પરિબળો (જનીન તત્વો, રંગસૂત્રો), કુટુંબ, શાળા અને સામાજિક વાતાવરણનો પ્રભાવ, કુદરત વિરુદ્ધ સંવર્ધન (Nature vs Nurture) ની ચર્ચા.
બાળપણ અને પૂર્વ-શાળા અવસ્થા – શારીરિક, ભાષાકીય અને આવેગિક વિકાસના લક્ષણો
શૈશવાવસ્થા અને પ્રારંભિક બાળપણ (૨ થી ૬ વર્ષ), સ્નાયુબદ્ધ હલનચલન, ભાષા વિકાસના તબક્કા, આત્મ-કેન્દ્રી વર્તન અને આવેગિક અસ્થિરતા.
ઉત્તર બાળપણ (શાળાકીય વય) – સામાજિકીકરણ, ટોળી વય અને નૈતિક મૂલ્યોનો પ્રારંભ
ઉત્તર બાળપણ (૬ થી ૧૨ વર્ષ), ટોળી વય (Gang Age), શાળામાં અનુકૂલન, સામાજિકીકરણની પ્રક્રિયા, પ્રાથમિક શાળાના બાળકોમાં નૈતિક ખ્યાલો.
તરુણાવસ્થા અને કિશોરાવસ્થા – શારીરિક-માનસિક ફેરફારો, તણાવ અને ઓળખનું સંકટ
તરુણાવસ્થાના લક્ષણો, સ્ટેનલી હોલનું કથન ('તોફાન અને તણાવનો કાળ'), એરિક્સનનું ઓળખ સંકટ (Identity vs Role Confusion), કારકિર્દી પસંદગી.
જીન પિયાજેનો જ્ઞાનાત્મક વિકાસ સિદ્ધાંત – ૪ અવસ્થાઓ અને શૈક્ષણિક ફલિતાર્થો
પિયાજેના ૪ તબક્કા: સંવેદનાત્મક-કારક, પૂર્વ-ક્રિયાત્મક, મૂર્ત-ક્રિયાત્મક અને અમૂર્ત-ક્રિયાત્મક અવસ્થા; સ્કીમા, આત્મસાતીકરણ અને સમાયોજન.
લેવ વાયગોત્સ્કીનો સામાજિક-સાંસ્કૃતિક સિદ્ધાંત – ZPD અને સ્કેફોલ્ડિંગ ખ્યાલ
સામાજિક રચનાવાદ, સમીપસ્થ વિકાસ ક્ષેત્ર (Zone of Proximal Development - ZPD), સ્કેફોલ્ડિંગ (ટેકો આપવો), વધુ જ્ઞાની અન્ય (MKO), ભાષા અને વિચાર.
લોરેન્સ કોહલબર્ગનો નૈતિક વિકાસ સિદ્ધાંત – ૩ સ્તરો અને ૬ તબક્કાઓ (હિન્ઝ દુવિધા)
કોહલબર્ગના ૩ સ્તર (પૂર્વ-પરંપરાગત, પરંપરાગત, ઉત્તર-પરંપરાગત), ૬ તબક્કાઓ, નૈતિક દુવિધા (Heinz Dilemma), કાયદો અને વ્યવસ્થા અભિગમ.
અધ્યયનની વિભાવના – લક્ષણો, પરિબળો, વક્રરેખાઓ અને ઉચ્ચ પ્રદેશો (Learning Plateaus)
અધ્યયનનો અર્થ અને લક્ષણો, અધ્યયનને અસર કરતા પરિબળો (પરિપક્વતા, પ્રેરણા, થાક), અધ્યયન વક્રના પ્રકારો, ઉચ્ચપ્રદેશ (Plateau) ના કારણો અને નિવારણ.
ઇવાન પાવલોવનું પ્રશિષ્ટ અભિસંધાન – કૂતરા પર પ્રયોગ અને શૈક્ષણિક વિનિયોગ
પાવલોવનો પ્રયોગ (કૂતરો, ખોરાક, ઘંટડી), અનઅભિસંધિત ઉદ્દીપક (UCS), અભિસંધિત ઉદ્દીપક (CS), વિલોપન, સામાન્યીકરણ, ભેદબોધન અને વર્ગખંડ ઉપયોગ.
બી. એફ. સ્કિનરનું કારક અભિસંધાન – ઓપરેન્ટ કન્ડીશનીંગ અને પ્રબલન અનુસૂચિ
સ્કિનર બોક્સ પ્રયોગ, હકારાત્મક અને નકારાત્મક પ્રબલન, શિક્ષા (Punishment), સતત અને આંશિક પ્રબલન અનુસૂચિ, પ્રોગ્રામ્ડ લર્નિંગ (અભિક્રમિત અધ્યયન).
એડવર્ડ થોર્નડાઈકનો પ્રયત્ન અને ભૂલનો સિદ્ધાંત – અધ્યયનના ૩ મુખ્ય અને ગૌણ નિયમો
બિલાડી પર પ્રયોગ (પઝલ બોક્સ), અધ્યયનના ૩ મુખ્ય નિયમો: તત્પરતાનો નિયમ, અભ્યાસનો નિયમ, પરિણામ/સંતોષનો નિયમ અને ૫ ગૌણ નિયમો.
કોહલરનો આંતરસૂઝ દ્વારા અધ્યયન સિદ્ધાંત – ગેસ્ટાલ્ટવાદ અને સુલતાન ચિમ્પાન્ઝી પ્રયોગ
ગેસ્ટાલ્ટ મનોવિજ્ઞાન (સમગ્રતાવાદ), કોહલરનો ચિમ્પાન્ઝી 'સુલતાન' પર પ્રયોગ (લાકડી અને કેળાં), આકસ્મિક આંતરસૂઝ (Aha moment) અને સર્જનાત્મક ઉકેલ.
અલ્બર્ટ બાન્દુરાનો સામાજિક અધ્યયન સિદ્ધાંત – બોબો ડોલ પ્રયોગ અને અનુકરણ
અવલોકનાત્મક અધ્યયન (Observational Learning), મોડેલિંગ, બોબો ડોલ પ્રયોગ, ૪ તબક્કા: ધ્યાન (Attention), ધારણ (Retention), પુનઃઉત્પાદન, પ્રેરણા.
અધ્યયન સંક્રમણ – હકારાત્મક, નકારાત્મક અને શૂન્ય સંક્રમણ (તુલનાત્મક વિશ્લેષણ)
અધ્યયન સંક્રમણનો અર્થ, હકારાત્મક સંક્રમણ, નકારાત્મક સંક્રમણ, શૂન્ય સંક્રમણ, દ્વિપાર્શ્વીય સંક્રમણ, સમાન તત્વોનો સિદ્ધાંત (થોર્નડાઈક).
બુદ્ધિની વિભાવના – અર્થ, સ્વરૂપ અને આલ્ફ્રેડ બિનેની પ્રથમ બુદ્ધિ કસોટી
બુદ્ધિની વ્યાખ્યાઓ, માનસિક વય (Mental Age) નો ખ્યાલ, આલ્ફ્રેડ બિને અને સાયમનની ૧૯૦૫ની પ્રથમ બુદ્ધિ કસોટી, બુદ્ધિ કસોટીના પ્રકારો (વૈયક્તિક-જૂથ).
બુદ્ધિ આંક (IQ) ની ગણતરી – ટર્મનનું સૂત્ર અને વસ્તીમાં IQ વર્ગીકરણ વિતરણ
વિલિયમ સ્ટર્ન અને ટર્મનનું IQ સૂત્ર (IQ = MA/CA * 100), સામાન્ય સંભાવ્યતા વક્ર (NPC), પ્રતિભાશાળી (140+), સામાન્ય (90-110), મંદબુદ્ધિ વર્ગીકરણ.
બુદ્ધિના સિદ્ધાંતો – સ્પિયરમેનનો દ્વિ-ઘટક અને થર્સ્ટનનો પ્રાથમિક માનસિક શક્તિ સિદ્ધાંત
સ્પિયરમેનનો 'g' (સામાન્ય) અને 's' (વિશિષ્ટ) ઘટક સિદ્ધાંત, થર્સ્ટનનો ૭ પ્રાથમિક માનસિક શક્તિઓ (PMA) સિદ્ધાંત, ગિલ્ફર્ડનું SOI ત્રિ-પરિમાણીય મોડેલ.
હાવર્ડ ગાર્ડનરનો બહુવિધ બુદ્ધિ સિદ્ધાંત – ૮ પ્રકારની બુદ્ધિ પ્રતિભાઓ
ભાષાકીય, તાર્કિક-ગાણિતિક, અવકાશી, શારીરિક-ગતિશીલ, સંગીતમય, આંતરવૈયક્તિક, અંતઃવૈયક્તિક અને પ્રકૃતિવાદી બુદ્ધિ પ્રતિભાઓ.
રોબર્ટ સ્ટર્નબર્ગનો ત્રિ-પરિમાણીય બુદ્ધિ સિદ્ધાંત – વિશ્લેષણાત્મક, સર્જનાત્મક અને વ્યવહારુ
સ્ટર્નબર્ગનું Triarchic Theory: ઘટકીય/વિશ્લેષણાત્મક (Analytical), અનુભવજન્ય/સર્જનાત્મક (Creative), સંદર્ભગત/વ્યવહારુ (Practical - Street smartness).
સાંવેગિક બુદ્ધિ (EQ) – ડેનિયલ ગોલમેનનું મોડેલ અને આત્મ-જાગૃતિના ઘટકો
ડેનિયલ ગોલમેનનું પુસ્તક 'Emotional Intelligence', EQ ના ૫ સ્તંભો: આત્મ-જાગૃતિ, આત્મ-નિયમન, સ્વ-પ્રેરણા, સહાનુભૂતિ (Empathy), સામાજિક કૌશલ્યો.
સર્જનાત્મકતા (Creativity) – લક્ષણો, તબક્કાઓ (વોલેસ) અને અપસારી ચિંતન (Divergent Thinking)
સર્જનાત્મકતાનો અર્થ, અપસારી વિરુદ્ધ અભિસારી ચિંતન (ગિલ્ફર્ડ), ગ્રેહામ વોલેસના ૪ તબક્કા: તૈયારી, સેવન (Incubation), પ્રકાશ (Illumination), ચકાસણી.
વ્યક્તિત્વની વિભાવના – અર્થ, સ્વરૂપ અને હિપોક્રેટિસ-શેલ્ડનનું શારીરિક વર્ગીકરણ
વ્યક્તિત્વની વ્યાખ્યાઓ (ઓલપોર્ટ), શેલ્ડનનું વર્ગીકરણ (Endomorphic, Mesomorphic, Ectomorphic), ક્રેશ્મરનું વર્ગીકરણ (સ્થૂળકાય, પુષ્ટકાય, ક્ષીણકાય).
કાર્લ યુંગનું મનોવૈજ્ઞાનિક વર્ગીકરણ – અંતર્મુખી, બહિર્મુખી અને ઉભયમુખી વ્યક્તિત્વ
કાર્લ યુંગનું વર્ગીકરણ: અંતર્મુખી (Introvert), બહિર્મુખી (Extrovert), ઉભયમુખી (Ambivert); વ્યક્તિગત અચેતન અને સામૂહિક અચેતન (Collective Unconscious).
વ્યક્તિત્વના ગુણધર્મ સિદ્ધાંતો – ગોર્ડન ઓલપોર્ટ અને કેટલનું 16-PF પ્રશ્નાવલી મોડેલ
ગોર્ડન ઓલપોર્ટના ગુણધર્મો (કાર્ડિનલ, સેન્ટ્રલ, સેકન્ડરી), રેમન્ડ કેટલનો 16-PF ફેક્ટર સિદ્ધાંત, સપાટી ગુણધર્મો અને મૂળ ગુણધર્મો.
વ્યક્તિત્વ માપન પદ્ધતિઓ – પ્રક્ષેપણ પ્રવિધિઓ (રોર્શાક શાહીના ડાઘા અને TAT કસોટી)
પ્રક્ષેપણ પદ્ધતિઓ: હર્મન રોર્શાકની શાહીના ડાઘાની કસોટી (૧૦ કાર્ડ), મરે અને મોર્ગનની થેમેટિક એપરસપ્શન ટેસ્ટ (TAT - ૩૦ કાર્ડ), બાળ અભિજ્ઞાન કસોટી (CAT).
માનસિક સ્વાસ્થ્ય અને તણાવ – તણાવના સ્ત્રોતો, GAS સિદ્ધાંત (હેન્સ સેલી) અને ઉપાયો
માનસિક સ્વાસ્થ્યના લક્ષણો, હતાશા (Frustration), સંઘર્ષ (Conflict - અભિગમન/વિગમન), હેન્સ સેલીનું જનરલ એડેપ્ટેશન સિન્ડ્રોમ (GAS), તણાવ વ્યવસ્થાપન.
માનસિક બચાવ પ્રયુક્તિઓ (Defense Mechanisms) – ક્ષતિપૂર્તિ, તાદાત્મ્ય અને પ્રક્ષેપણ
અહં બચાવ પ્રયુક્તિઓ: ક્ષતિપૂર્તિ (Compensation), તાદાત્મ્ય (Identification), પ્રક્ષેપણ (Projection), યુક્તિકીકરણ (ખાટી દ્રાક્ષ/મીઠા લીંબુ).
અન્ય બચાવ પ્રયુક્તિઓ – ઉદ્વીકરણ (Sublimation), દમન, અસ્વીકાર અને પ્રતિક્રિયા રચના
ઉદ્વીકરણ (સૌથી શ્રેષ્ઠ પ્રયુક્તિ - અસામાજિક આવેગોનું સામાજિક કળામાં રૂપાંતર), દમન (Repression), પશ્ચાદ્ગમન (Regression), પ્રતિક્રિયા નિર્માણ.
અભિપ્રેરણા (Motivation) – અર્થ, ચક્ર અને અબ્રાહમ માસ્લોનો જરૂરિયાતોનો શ્રેણીક્રમ
અભિપ્રેરણા ચક્ર (જરૂરિયાત -> પ્રણોદ -> ઉત્તેજના -> લક્ષ્ય વર્તન), આંતરિક વિરુદ્ધ બાહ્ય પ્રેરણા, માસ્લોની ૫ જરૂરિયાતો (શારીરિક થી આત્મ-સાક્ષાત્કાર).
સિદ્ધિ પ્રેરણા – ડેવિડ મેકલેલેન્ડનું મોડેલ અને હર્ઝબર્ગનું દ્વિ-ઘટક સિદ્ધાંત
મેકલેલેન્ડની ૩ જરૂરિયાતો: સિદ્ધિ (nAch), જોડાણ (nAff), સત્તા (nPower); હર્ઝબર્ગનું આરોગ્ય વિરુદ્ધ પ્રેરક પરિબળોનું મોડેલ.
સ્મૃતિ અને સ્મરણ પ્રક્રિયા – ૩ તબક્કાઓ (સંકેતાંકન, સંગ્રહ, પુનઃપ્રાપ્તિ) અને સ્મૃતિ પ્રકારો
સ્મૃતિના તબક્કા: સંકેતાંકન (Encoding), સંગ્રહ (Storage), પુનઃપ્રાપ્તિ (Retrieval); સંવેદી સ્મૃતિ, ટૂંકા ગાળાની સ્મૃતિ (STM - 7±2 ચંકિંગ), લાંબા ગાળાની સ્મૃતિ (LTM).
વિસ્મૃતિ (Forgetting) – હર્મન એબિંગહોસનો વિસ્મૃતિ વક્ર અને વિસ્મૃતિના કારણો
એબિંગહોસનો પ્રયોગ અને વિસ્મૃતિ વક્ર, વ્યતિકરણના સિદ્ધાંતો (પૂર્વવર્તી અને અનુવર્તી અવરોધ), દમનનો સિદ્ધાંત (ફ્રોઈડ), સમય પસાર થવાનો ઘસારો.
વિશિષ્ટ બાળકોનું શિક્ષણ – પ્રતિભાશાળી (Gifted) અને ધીમી ગતિએ શીખનારા બાળકો
પ્રતિભાશાળી બાળકોના લક્ષણો અને શૈક્ષણિક કાર્યક્રમો (સંવર્ધન, ગતિવર્ધન), મંદબુદ્ધિ અને ધીમી ગતિએ શીખનારા (Slow Learners) બાળકોની ઓળખ અને રેમેડિયલ ટીચિંગ.
અધ્યયન અક્ષમતાઓ (Learning Disabilities) – ડિસ્લેક્સિયા, ડિસ્ગ્રાફિયા અને ડિસ્કેલ્ક્યુલિયા
ડિસ્લેક્સિયા (વાંચન અક્ષમતા), ડિસ્ગ્રાફિયા (લેખન અક્ષમતા), ડિસ્કેલ્ક્યુલિયા (ગાણિતિક અક્ષમતા), ડિસ્પ્રાક્સિયા, ADHD (ધ્યાન ન્યૂનતા અતિસક્રિયતા વિકાર).
સમાવેશી શિક્ષણ (Inclusive Education) – CWSN બાળકો માટે અધિકારો, સહાય અને વ્યવસ્થા
સમાવેશી શિક્ષણની વિભાવના, RPwD Act 2016 (૨૧ પ્રકારની દિવ્યાંગતાઓ), CWSN સાધન સહાય, બ્રેઈલ લિપિ, સાઈન લેંગ્વેજ, સંસાધન શિક્ષક (Resource Teacher) ભૂમિકા.
માર્ગદર્શન અને પરામર્શ (Guidance & Counselling) – પ્રકારો, તબક્કાઓ અને કાર્લ રોજર્સ
શૈક્ષણિક, વ્યાવસાયિક અને વ્યક્તિગત માર્ગદર્શન; પરામર્શના પ્રકારો: નિર્દેશાત્મક (વિલિયમ્સન), અનિર્દેશાત્મક (કાર્લ રોજર્સ - ક્લાયન્ટ કેન્દ્રિત), સર્વગ્રાહી પરામર્શ.
શૈક્ષણિક મૂલ્યાંકન અને કસોટી નિર્માણ – રચનાત્મક, સત્રાંત મૂલ્યાંકન અને બ્લૂ-પ્રિન્ટ
માપન, મૂલ્યાંકન અને આકલન વચ્ચેનો ભેદ; રચનાત્મક (Formative/Assessment FOR learning) વિરુદ્ધ સત્રાંત (Summative/Assessment OF learning); બ્લૂ-પ્રિન્ટ અને પ્રશ્નપત્ર નિર્માણ.
રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ (NEP-2020) અને RTE Act 2009 – શૈક્ષણિક મનોવિજ્ઞાન પરિપ્રેક્ષ્ય
NEP-2020 નું 5+3+3+4 માળખું, પાયાની સાક્ષરતા અને સંખ્યાજ્ઞાન (FLN - નિપુણ ભારત), પરખ (PARAKH), RTE Act 2009 ની મહત્વની કલમો (૧૨, ૧૬, ૧૭ શારીરિક શિક્ષા મનાઈ, ૨૭).
Test Configuration
Practice Rules & Customizer
Test Configuration
Practice Rules & CustomizerFrequently Asked Questions (FAQ)
Official guidance for Educational Psychology (શૈક્ષણિક મનોવિજ્ઞાન)