Environment & Ecology (પર્યાવરણ અને પરિસ્થિતિવિજ્ઞાન) Test Series
પર્યાવરણ અને પરિસ્થિતિકી (Ecology) ના મૂળભૂત સિદ્ધાંતો અને સ્તરો
ઇકોલોજી શબ્દ (અર્ન્સ્ટ હેકલ), સંગઠનના સ્તરો (વ્યક્તિ, વસ્તી, સમુદાય, ઇકોસિસ્ટમ, બાયોમ, બાયોસ્ફીયર), પરિસ્થિતિકીય સ્થાન (Ecological Niche) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
નિવસનતંત્ર (Ecosystem) – ઘટકો (જૈવિક-અજૈવિક), કાર્યો અને ઊર્જા પ્રવાહ
ઇકોસિસ્ટમ (એ.જી. ટેન્સલે ૧૯૩૫), જૈવિક ઘટકો (ઉત્પાદકો, ઉપભોક્તાઓ, વિઘટકો), લિન્ડેમેનનો ૧૦% ઊર્જા પ્રવાહનો નિયમ, પોષણ સ્તરો ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
આહાર શૃંખલા (Food Chain), આહાર જાળ (Food Web) અને ઇકોલોજીકલ પિરામિડ
ચરાઈ અને મૃતોપજીવી આહાર શૃંખલા, આહાર જાળની જટિલતા, પરિસ્થિતિકીય પિરામિડ (સંખ્યા, જૈવભાર Biomass, ઊર્જાનો પિરામિડ હંમેશા સીધો) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
પરિસ્થિતિકીય અનુક્રમણ (Ecological Succession) અને જૈવ-ભૂ-રાસાયણિક ચક્રો
પ્રાથમિક અને દ્વિતીય અનુક્રમણ (પાયોનિયર પ્રજાતિ, ક્લાઇમેક્સ સમુદાય); જળ ચક્ર, કાર્બન ચક્ર, નાઇટ્રોજન ચક્ર (નાઇટ્રોજન સ્થાપન, નાઇટ્રીફિકેશન, ડીનાઇટ્રીફિકેશન), ફોસ્ફરસ ચક્ર ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
જળચર નિવસનતંત્રો (Aquatic Ecosystems) – મીઠા પાણી, દરિયાઈ, સરોવર ઝોનેશન અને યુટ્રોફિકેશન
મીઠા પાણીના (લેન્ટિક/લોટિક), દરિયાઈ નિવસનતંત્રો, સરોવરના ઝોન (લિટોરલ, લિમ્નેટિક, પ્રોફન્ડલ), સુપોષણ (Eutrophication), આલ્ગલ બ્લૂમ, BOD અને COD ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
આર્દ્રભૂમિ (Wetlands), રામસર સંમેલન (Ramsar Convention 1971) અને ભારતીય સાઇટ્સ
આર્દ્રભૂમિનું મહત્વ ('પૃથ્વીના કિડની'), રામસર કન્વેન્શન ૧૯૭૧ ઈરાન (૨ ફેબ્રુઆરી વેટલેન્ડ ડે), મોન્ટ્રેક્સ રેકોર્ડ (લોકતક અને કેવલાદેવ), ભારતમાં ૮૫+ રામસર સાઇટ્સ, ગુજરાતની ૪ સાઇટ્સ (નળ સરોવર, થોળ, વઢવાણા, ખીજડીયા) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
મેન્ગ્રોવ્સ (કાંઠાના જંગલો) અને પરવાળાના ખડકો (Coral Reefs) – કોરલ બ્લીચિંગ
મેન્ગ્રોવ્સ અનુકૂલન (ન્યુમેટોફોર્સ શ્વસનમૂળ, વિવિપેરી), સુંદરવન, ભીતરકણિકા, ગુજરાત મેન્ગ્રોવ્સ; પરવાળાના ખડકો (સહજીવન ઝૂક્સેન્થેલી શૈવાલ), ગ્રેટ બેરિયર રીફ, કોરલ બ્લીચિંગના કારણો ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
જૈવવિવિધતા (Biodiversity) – વિભાવના, સ્તરો (જનીનિક, પ્રજાતિ, નિવસનતંત્ર) અને મૂલ્યો
જૈવવિવિધતા (વોલ્ટર રોઝન, ઇ.ઓ. વિલ્સન), સ્તરો: જનીનિક, પ્રજાતિગત અને નિવસનતંત્ર વિવિધતા; માપન: આલ્ફા, બીટા અને ગામા વિવિધતા, જૈવવિવિધતાના પ્રત્યક્ષ/પરોક્ષ મૂલ્યો ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
જૈવવિવિધતા હોટસ્પોટ્સ (Biodiversity Hotspots) અને ભારતના ૪ હોટસ્પોટ્સ
હોટસ્પોટ વિભાવના (નોર્મન માયર્સ ૧૯૮૮ - ૧,૫૦૦ એન્ડેમિક વનસ્પતિ અને ૭૦% વસવાટ ગુમાવ્યો હોવો જોઈએ); વિશ્વમાં ૩૬ હોટસ્પોટ્સ; ભારતના ૪ હોટસ્પોટ્સ: પશ્ચિમ ઘાટ, હિમાલય, ઇન્ડો-બર્મા અને સુંડાલેન્ડ (નિકોબાર) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
જૈવવિવિધતા સામેના જોખમો – HIPPO મોડેલ, આક્રમક પ્રજાતિઓ અને લુપ્તતા
HIPPO ફ્રેમવર્ક (Habitat destruction, Invasive species, Pollution, Population, Overexploitation), વિદેશી આક્રમક પ્રજાતિઓ (ગાંડો બાવળ Prosopis, જળકુંભી/વોટર હાયસિન્થ, લેન્ટાના), છઠ્ઠી સામૂહિક લુપ્તતા (Anthropocene Extinction) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
IUCN રેડ લિસ્ટ (Red List) – સંકટગ્રસ્ત શ્રેણીઓ અને ભારતના ભયગ્રસ્ત વન્યજીવો
IUCN સ્થાપના ૧૯૪૮ ગ્લેન્ડ સ્વિટ્ઝર્લૅન્ડ; રેડ ડેટા બુક શ્રેણીઓ: Extinct, CR (ગંભીર સંકટગ્રસ્ત - ઘોરાડ/ગ્રેટ ઇન્ડિયન બસ્ટર્ડ, ઘડિયાળ, પિગ્મી હોગ), EN (સંકટગ્રસ્ત - એશિયાટિક સિંહ, ગંગા ડોલ્ફિન, નીલગિરી તહર), VU (અસુરક્ષિત); રેડ લિસ્ટ માપદંડો ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
જૈવવિવિધતા સંરક્ષણ પદ્ધતિઓ – સ્વ-સ્થાન (In-situ) અને પર-સ્થાન (Ex-situ) સંરક્ષણ
In-situ સંરક્ષણ (રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો, અભયારણ્યો, બાયોસ્ફીયર રિઝર્વ, કન્ઝર્વેશન રિઝર્વ, પવિત્ર ઉપવનો Sacred Groves); Ex-situ સંરક્ષણ (પ્રાણીસંગ્રહાલયો, બોટનિકલ ગાર્ડન્સ, જનીન/બીજ બેંકો Seed Banks, ક્રાયોપ્રિઝર્વેશન) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભારતમાં વન્યજીવ સંરક્ષણ પરિયોજનાઓ (પ્રોજેક્ટ ટાઇગર, એલિફન્ટ, સ્નો લેપર્ડ, ચિત્તા)
પ્રોજેક્ટ ટાઇગર (૧૯૭૩ NTCA), પ્રોજેક્ટ એલિફન્ટ (૧૯૯૨ - માઇક MIKE કાર્યક્રમ, એલિફન્ટ કોરિડોર), પ્રોજેક્ટ સ્નો લેપર્ડ (૨૦૦૯), પ્રોજેક્ટ ડૉલ્ફિન (૨૦૨૦), પ્રોજેક્ટ ચિત્તા (૨૦૨૨ કુનો નેશનલ પાર્ક એમપી), ઇન્ડિયન રાઇનો વિઝન ૨૦૨૦ ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
વાયુ પ્રદૂષણ (Air Pollution) – પ્રદૂષકો (PM 2.5, PM 10, SOx, NOx, CO), સ્મોગ અને AQI
પ્રાથમિક અને દ્વિતીય વાયુ પ્રદૂષકો (ઓઝોન, PAN); પાર્ટિક્યુલેટ મેટર (PM 2.5, PM 10); સ્મોગ (ક્લાસિકલ/લંડન સ્મોગ વિરુદ્ધ ફોટોકેમિકલ/લોસ એન્જલસ સ્મોગ); એર ક્વોલિટી ઇન્ડેક્સ (AQI - ૮ પ્રદૂષકો); નેશનલ ક્લીન એર પ્રોગ્રામ (NCAP); ઇલેક્ટ્રોસ્ટેટિક પ્રેસિપિટેટર અને સ્ક્રબર ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
જળ પ્રદૂષણ (Water Pollution) – સ્ત્રોતો, ભારે ધાતુઓ (મિનામાટા, ઇટાઈ-ઇટાઈ), ઉપચાર
જળ પ્રદૂષકો (સેપ્ટિક, ઔદ્યોગિક કચરો, કૃષિ ખાતરો); ભારે ધાતુઓની ઝેરી અસરો: પારો/મર્ક્યુરી (મિનામાટા રોગ), કેડમિયમ (ઇટાઈ-ઇટાઈ રોગ), આર્સેનિક (બ્લેક ફૂટ રોગ), નાઇટ્રેટ (બ્લુ બેબી સિન્ડ્રોમ / મેથેમોગ્લોબિનેમિયા), ફ્લોરાઇડ (ફ્લોરોસિસ); વેસ્ટવોટર ટ્રીટમેન્ટ (STP/ETP) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
જમીન પ્રદૂષણ, પ્લાસ્ટિક પ્રદૂષણ અને ઘન કચરો વ્યવસ્થાપન (Solid Waste Management)
જમીન ક્ષારતા અને પ્રદૂષણ; પ્લાસ્ટિક કચરો (સિંગલ યુઝ પ્લાસ્ટિક પ્રતિબંધ ૨૦૨૨, માઇક્રોપ્લાસ્ટિક્સ); પ્લાસ્ટિક વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ રૂલ્સ (EPR વિસ્તૃત ઉત્પાદક જવાબદારી); ઘન કચરા વ્યવસ્થાપન: લેન્ડફિલ, ઇન્સિનરેશન, પાયરોલિસિસ, કમ્પોસ્ટિંગ, વર્મીકમ્પોસ્ટિંગ; 5R સિદ્ધાંત (Refuse, Reduce, Reuse, Repurpose, Recycle) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ઈ-કચરો (E-Waste), બાયોમેડિકલ કચરો અને જોખમી રસાયણો વ્યવસ્થાપન
ઈ-વેસ્ટ (ઇલેક્ટ્રોનિક કચરો - સીસું, પારો, બેરિલિયમ, કેડમિયમ મુક્તિ); ઈ-વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ રૂલ્સ ૨૦૨૨; બાયોમેડિકલ વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ (કલર કોડેડ બેગ્સ: પીળી, લાલ, વાદળી, સફેદ); જોખમી કચરાના સીમાપાર વહન પર બેસલ કન્વેન્શન (Basel Convention); રોટરડેમ અને સ્ટોકહોમ કન્વેન્શન (POPs) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ધ્વનિ પ્રદૂષણ (Noise Pollution) અને રેડિયેશન પ્રદૂષણ (Nuclear Disasters)
ધ્વનિ તીવ્રતા માપન (ડેસિબલ dB), CPCB દ્વારા નિર્ધારિત દિવસ/રાત્રિ ધ્વનિ મર્યાદા (ઔદ્યોગિક, વાણિજ્યિક, રહેણાંક, શાંત ઝોન Silence Zone); રેડિયેશન પ્રદૂષણ: ન્યુક્લિયર અકસ્માતો (ચેર્નોબિલ યુક્રેન ૧૯૮૬, ફુકુશિમા જાપાન ૨૦૧૧, થ્રી માઈલ આઇલેન્ડ યુએસએ ૧૯૭૯), રેડિયોએક્ટિવ કચરાનો નિકાલ ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ગ્રીનહાઉસ અસર (Greenhouse Effect) અને ગ્લોબલ વોર્મિંગ (Global Warming)
ગ્રીનહાઉસ અસરની શોધ (જોસેફ ફોરિયર ૧૮૨૪), કુદરતી વિરુદ્ધ માનવસર્જિત ગ્રીનહાઉસ અસર; ૬ મુખ્ય ગ્રીનહાઉસ વાયુઓ: CO2 (સૌથી મોટો હિસ્સો), મિથેન CH4 (GWP ૨૮-૩૬ ગણું), નાઇટ્રસ ઓક્સાઇડ N2O (GWP ૨૯૮ ગણું), HFCs, PFCs, SF6 (સૌથી વધુ GWP ૨૩,૫૦૦ ગણું), NF3; ગ્લોબલ વોર્મિંગ પોટેન્શિયલ (GWP); વૈશ્વિક સરેરાશ તાપમાન વૃદ્ધિ અને ગ્લેશિયર્સનું પીગળવું ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ઓઝોન સ્તર ક્ષયન (Ozone Depletion) – મોન્ટ્રીયલ પ્રોટોકોલ અને કિગાલી સુધારો
ઓઝોન સ્તર (સમતાપ આવરણ Stratosphere, ૧૫-૩૫ કિમી ઊંચાઈ, અલ્ટ્રાવાયોલેટ UV-B કિરણોનું શોષણ); માપન એકમ ડોબસન (Dobson Unit DU); ઓઝોન ક્ષયનકારી પદાર્થો (ODS: CFCs, હેલોન્સ, કાર્બન ટેટ્રાક્લોરાઇડ, મિથાઇલ બ્રોમાઇડ); ઓઝોન છિદ્ર (એન્ટાર્કટિકા - ૧૯૮૫ ફારમેન); વિયેના કન્વેન્શન ૧૯૮૫; મોન્ટ્રીયલ પ્રોટોકોલ (૧૬ સપ્ટેમ્બર ૧૯૮૭ - વિશ્વ ઓઝોન દિવસ); કિગાલી સુધારો ૨૦૧૬ (HFCs તબક્કાવાર ઘટાડો) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
આબોહવા પરિવર્તન (Climate Change) – અસરો, દરિયાઈ સપાટી વૃદ્ધિ અને મહાસાગર એસિડીકરણ
આબોહવા પરિવર્તનની અસરો: દરિયાઈ સપાટીમાં વધારો (તટીય શહેરો અને ટાપુ દેશો પર જોખમ), મહાસાગરીય એસિડીકરણ (Ocean Acidification - CO2 શોષણથી pH ઘટવો, પરવાળા/કેલ્શિયમ કવચવાળા જીવોને નુકસાન), આત્યંતિક હવામાન ઘટનાઓ (દુષ્કાળ, હીટવેવ્સ, અતિવૃષ્ટિ, સુપર સાયક્લોન); આબોહવા શરણાર્થીઓ (Climate Refugees) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
IPCC (ઇન્ટરગવર્નમેન્ટલ પેનલ ઓન ક્લાઇમેટ ચેન્જ) – સ્થાપના, એસેસમેન્ટ રિપોર્ટ્સ (AR6) અને ૧.૫°C લક્ષ્ય
IPCC ની સ્થાપના (૧૯૮૮ UNEP અને WMO દ્વારા, જીનીવા સ્વિટ્ઝર્લૅન્ડ, ૨૦૦૭ નોબેલ શાંતિ પુરસ્કાર); મૂલ્યાંકન અહેવાલો (AR1 થી AR6 સિન્થેસિસ રિપોર્ટ); સ્પેશિયલ રિપોર્ટ ઓન ૧.૫°C (SR15); કાર્બન બજેટ વિભાવના; ક્લાઇમેટ ટિપિંગ પોઇન્ટ્સ (Tipping Points) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
યુએન આબોહવા સંમેલન (UNFCCC) અને અર્થ સમિટ ૧૯૯૨ (રિયો ડી જાનેરો)
યુએન પર્યાવરણ અને વિકાસ પરિષદ (UNCED / પૃથ્વી શિખર સંમેલન ૧૯૯૨ રિયો ડી જાનેરો બ્રાઝીલ); ૩ રિયો કન્વેન્શન્સ: ૧. UNFCCC (આબોહવા પરિવર્તન), ૨. CBD (જૈવવિવિધતા), ૩. UNCCD (રણીકરણ અટકાવવા); એજન્ડા ૨૧ (Agenda 21 - ટકાઉ વિકાસ કાર્યક્રમ); ફોરેસ્ટ પ્રિન્સિપલ્સ; રિયો ડિક્લેરેશન ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ક્યોટો પ્રોટોકોલ (Kyoto Protocol 1997) – ક્લીન ડેવલપમેન્ટ મિકેનિઝમ (CDM) અને કાર્બન ટ્રેડિંગ
ક્યોટો પ્રોટોકોલ (COP 3 જાપાન ૧૯૯૭ - ૧૬ ફેબ્રુઆરી ૨૦૦૫થી અમલી, કાનૂની રીતે બંધનકર્તા ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઘટાડા લક્ષ્યાંકો); એનેક્સ-૧ અને નોન-એનેક્સ દેશો; સામાન્ય પરંતુ વિભેદિત જવાબદારીઓ (CBDR-RC); ક્યોટો મિકેનિઝમ્સ: ક્લીન ડેવલપમેન્ટ મિકેનિઝમ (CDM), જોઈન્ટ ઇમ્પ્લીમેન્ટેશન (JI), ઇન્ટરનેશનલ એમિશન ટ્રેડિંગ (IET); કાર્બન ક્રેડિટ અને કાર્બન ઓફસેટિંગ ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
પેરિસ આબોહવા કરાર (Paris Agreement COP 21 2015) – NDCs, નેટ ઝીરો અને ગ્લોબલ સ્ટોકટેક
પેરિસ એગ્રીમેન્ટ (COP 21 પેરિસ ૨૦૧૫ - વૈશ્વિક તાપમાન વૃદ્ધિ પૂર્વ-ઔદ્યોગિક સ્તર કરતાં ૨°C થી નીચે અને શક્ય હોય તો ૧.૫°C સુધી મર્યાદિત રાખવી); રાષ્ટ્રીય નિર્ધારિત યોગદાન (NDCs); ભારતનું અપડેટેડ NDC ૨૦૨૨: ૨૦૩૦ સુધીમાં ઉત્સર્જન તીવ્રતામાં ૪૫% ઘટાડો, ૫૦% બિન-અશ્મિભૂત વીજળી ક્ષમતા, ૨.૫-૩ બિલિયન ટન વધારાનો કાર્બન સિંક; ભારતનો ૨૦૭૦ સુધીમાં 'નેટ ઝીરો' (Net Zero) લક્ષ્યાંક; ગ્લોબલ સ્ટોકટેક (GST - COP 28 દુબઈ ૨૦૨૩) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
તાજેતરની આબોહવા બેઠકો (COP 26 ગ્લાસગો, COP 27 શર્મ અલ-શેખ, COP 28 દુબઈ, COP 29)
COP 26 ગ્લાસગો ૨૦૨૧ (ભારતનો 'પંચામૃત' સંકલ્પ); COP 27 શર્મ અલ-શેખ ઇજિપ્ત ૨૦૨૨ (નુકસાન અને ક્ષતિ ફંડ Loss and Damage Fund ની ઐતિહાસિક સ્થાપના); COP 28 દુબઈ UAE ૨૦૨૩ (યુએઈ સર્વસંમતિ UAE Consensus - અશ્મિભૂત ઈંધણથી દૂર જવાની Transitioning away from fossil fuels પ્રથમ ઐતિહાસિક સમજૂતી, ત્રિગુણી રિન્યુએબલ એનર્જી લક્ષ્ય); ઇન્ટરનેશનલ સોલાર એલાયન્સ (ISA), ગ્લોબલ બાયોફ્યુઅલ્સ એલાયન્સ (GBA), CDRI ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભારતમાં પર્યાવરણીય કાયદાઓ – વન્યજીવ સંરક્ષણ ૧૯૭૨, વન સંરક્ષણ ૧૯૮૦, પર્યાવરણ સંરક્ષણ ૧૯૮૬
વન્યજીવ સંરક્ષણ અધિનિયમ ૧૯૭૨ (૬ અનુસૂચિઓ - ૨૦૨૨ સુધારા દ્વારા ૪ અનુસૂચિઓ કરાઈ); વન સંરક્ષણ અધિનિયમ ૧૯૮૦ (૨૦૨૩ વન સંરક્ષણ અને સંવર્ધન સુધારો); જળ અધિનિયમ ૧૯૭૪ અને વાયુ અધિનિયમ ૧૯૮૧ (CPCB/SPCB ની રચના); પર્યાવરણ (સંરક્ષણ) અધિનિયમ ૧૯૮૬ (ભોપાલ ગેસ દુર્ઘટના ૧૯૮૪ બાદ પસાર કરાયેલો 'છત્રી કાયદો' Umbrella Legislation); જૈવવિવિધતા અધિનિયમ ૨૦૦૨ (NBA ચેન્નાઈ) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
નેશનલ ગ્રીન ટ્રિબ્યુનલ (NGT એક્ટ ૨૦૧૦) અને ભારતીય પર્યાવરણીય સંસ્થાઓ
નેશનલ ગ્રીન ટ્રિબ્યુનલ એક્ટ ૨૦૧૦ (NGT - કલમ ૨૧ હેઠળ પર્યાવરણીય ન્યાય આપતી વિશેષ અદાલત સ્થાપનાર ભારત વિશ્વનો ત્રીજો દેશ - ઓસ્ટ્રેલિયા અને ન્યુઝીલેન્ડ પછી, પ્રિન્સિપલ બેંચ નવી દિલ્હી, ૬ મહિનામાં કેસ નિકાલની જોગવાઈ); સંસ્થાઓ: CPCB (નવી દિલ્હી), ઝૂઓલોજિકલ સર્વે ઓફ ઇન્ડિયા ZSI (કોલકાતા ૧૯૧૬), બોટનિકલ સર્વે ઓફ ઇન્ડિયા BSI (કોલકાતા ૧૮૯૦), વાઇલ્ડલાઇફ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ઇન્ડિયા WII (દહેરાદૂન), બોમ્બે નેચરલ હિસ્ટ્રી સોસાયટી BNHS (૧૮૮૩ મુંબઈ) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
પર્યાવરણીય પ્રભાવ મૂલ્યાંકન (EIA – Environmental Impact Assessment) અને જાહેર સુનાવણી
EIA વિભાવના અને ઉત્પત્તિ (૧૯૯૪ નોટિફિકેશન, EIA ૨૦૦૬ નિયમો - પર્યાવરણ સંરક્ષણ અધિનિયમ હેઠળ); ૪ તબક્કા: સ્ક્રીનિંગ, સ્કોપિંગ, જાહેર સુનાવણી (Public Hearing) અને મૂલ્યાંકન Appraisal; કેટેગરી A (કેન્દ્ર સરકાર MoEFCC ક્લિયરન્સ) અને કેટેગરી B (રાજ્ય SEIAA ક્લિયરન્સ); કોસ્ટલ રેગ્યુલેશન ઝોન (CRZ નોટિફિકેશન ૨૦૧૯ - CRZ I, II, III, IV) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભારતમાં પર્યાવરણીય આંદોલનો – ચિપકો, એપિકો, નર્મદા બચાવો, સાયલન્ટ વેલી અને બિશ્નોઈ આંદોલન
બિશ્નોઈ આંદોલન (૧૭૩૦ ખેજરલી રાજસ્થાન - અમૃતા દેવી બિશ્નોઈ અને ૩૬૩ શહીદો); ચિપકો આંદોલન (૧૯૭૩ ચમોલી ઉત્તરાખંડ - સુંદરલાલ બહુગુણા 'ઇકોલોજી ઇઝ પરમેનન્ટ ઇકોનોમી', ચંડીપ્રસાદ ભટ્ટ, ગૌરા દેવી); એપિકો આંદોલન (૧૯૮૩ ઉત્તર કન્નડ કર્ણાટક - પાંડુરંગ હેગડે); સાયલન્ટ વેલી આંદોલન (૧૯૭૮ કેરળ - કુંતીપૂઝા નદી પર ડેમ વિરોધ); નર્મદા બચાવો આંદોલન (૧૯૮૫ - મેધા પાટકર, બાબા આમ્ટે); જંગલ બચાવો આંદોલન (૧૯૮૨ સિંગભૂમ બિહાર/ઝારખંડ - સાલ વૃક્ષો બચાવો) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
આંતરરાષ્ટ્રીય પર્યાવરણીય સંસ્થાઓ – UNEP, IUCN, WWF, GEF, ગ્રીનપીસ
યુએન એન્વાયરન્મેન્ટ પ્રોગ્રામ (UNEP - ૫ જૂન ૧૯૭૨ સ્ટોકહોમ કોન્ફરન્સ, નૈરોબી કેન્યા, ગ્લોબલ ૫૦૦ એવોર્ડ, ચેમ્પિયન્સ ઓફ ધ અર્થ); વર્લ્ડ વાઇડ ફંડ ફોર નેચર (WWF - ૧૯૬૧ ગ્લેન્ડ, પ્રતીક: જાયન્ટ પાંડા, અર્થ અવર Earth Hour પહેલ); ગ્લોબલ એન્વાયરન્મેન્ટ ફેસિલિટી (GEF ૧૯૯૧); ગ્રીનપીસ (૧૯૭૧ એમ્સ્ટરડેમ); આંતરરાષ્ટ્રીય વ્હેલિંગ કમિશન (IWC) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
આંતરરાષ્ટ્રીય પર્યાવરણીય સંમેલનો – CITES, CMS (બોન કન્વેન્શન), સ્ટોકહોમ, બેસલ, મિનામાટા
CITES (૧૯૭૩ વોશિંગ્ટન કન્વેન્શન - લુપ્તપ્રાય પ્રજાતિઓના આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર પર નિયંત્રણ); CMS / બોન કન્વેન્શન (૧૯૭૯ - સ્થળાંતરિત વન્યજીવ પ્રજાતિઓનું સંરક્ષણ, COP 13 ગાંધીનગર ગુજરાત ૨૦૨૦ - પ્રતીક: ગ્રેટ ઇન્ડિયન બસ્ટર્ડ 'ગિબી'); સ્ટોકહોમ કન્વેન્શન (૨૦૦૧ - સતત કાર્બનિક પ્રદૂષકો POPs પર પ્રતિબંધ 'ડર્ટી ડઝન'); મિનામાટા કન્વેન્શન (૨૦૧૩ પારો મર્ક્યુરી મુક્તિ); રોટરડેમ કન્વેન્શન (PIC પ્રક્રિયા) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
જૈવવિવિધતા સંમેલન (CBD) – કાર્ટાજેના પ્રોટોકોલ, નાગોયા પ્રોટોકોલ અને કુનમિંગ-મોન્ટ્રીયલ ફ્રેમવર્ક
CBD (કન્વેન્શન ઓન બાયોલોજિકલ ડાયવર્સિટી ૧૯૯૨); કાર્ટાજેના પ્રોટોકોલ (૨૦૦૦ - બાયોસેફ્ટી / GMOs લિવિંગ મોડિફાઇડ ઓર્ગેનિઝમ્સ); નાગોયા પ્રોટોકોલ (૨૦૧૦ - જનીનિક સંસાધનોમાંથી લાભોની ન્યાયી વહેંચણી Access and Benefit Sharing ABS); આઈચી જૈવવિવિધતા લક્ષ્યાંકો (૨૦૧૧-૨૦૨૦); કુનમિંગ-મોન્ટ્રીયલ ગ્લોબલ બાયોડાયવર્સિટી ફ્રેમવર્ક (GBF - COP 15 ૨૦૨૨: '30x30' લક્ષ્ય - ૨૦૩૦ સુધીમાં ૩૦% જમીન અને સમુદ્રનું સંરક્ષણ) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ટકાઉ વિકાસ (Sustainable Development), SDGs (૧૭ લક્ષ્યો) અને ગ્રીન ઇકોનોમી
ટકાઉ વિકાસની વ્યાખ્યા (બ્રુન્ડલેન્ડ કમિશન રિપોર્ટ ૧૯૮૭ 'અવર કોમન ફ્યુચર'); મિલેનિયમ ડેવલપમેન્ટ ગોલ્સ (MDGs ૨૦૦૦-૨૦૧૫ - ૮ લક્ષ્યો); સસ્ટેનેબલ ડેવલપમેન્ટ ગોલ્સ (SDGs ૨૦૧૫-૨૦૩૦ - ૧૭ લક્ષ્યાંકો અને ૧૬૯ ટાર્ગેટ્સ: SDG 6 સ્વચ્છ જળ, SDG 7 સ્વચ્છ ઊર્જા, SDG 13 આબોહવા કાર્યવાહી, SDG 14 જળચર જીવન, SDG 15 જમીન પરનું જીવન); ગ્રીન ઇકોનોમી અને સર્ક્યુલર ઇકોનોમી ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
કાર્બન ફૂટપ્રિન્ટ, કાર્બન ટેક્સ, કાર્બન કેપ્ચર અને સ્ટોરેજ (CCUS) અને કાર્બન ક્રેડિટ
કાર્બન ફૂટપ્રિન્ટ (વ્યક્તિ કે સંસ્થા દ્વારા ઉત્સર્જિત કુલ ગ્રીનહાઉસ વાયુઓ); કાર્બન સિક્વેસ્ટ્રેશન (જંગલો અને મહાસાગરો દ્વારા કાર્બન શોષણ); કાર્બન કેપ્ચર, યુટિલાઇઝેશન એન્ડ સ્ટોરેજ (CCUS); કાર્બન ટેક્સ અને EU કાર્બન બોર્ડર એડજસ્ટમેન્ટ મિકેનિઝમ (CBAM); ગ્રીનવોશિંગ (Greenwashing - પર્યાવરણ અનુકૂળ હોવાના ખોટા દાવા) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
પુનઃપ્રાપ્ય ઊર્જા અને પર્યાવરણીય ટકાઉપણું (સૌર, પવન, બાયોફ્યુઅલ અને ગ્રીન હાઇડ્રોજન)
અશ્મિભૂત ઈંધણ વિરુદ્ધ પુનઃપ્રાપ્ય ઊર્જા; બાયોફ્યુઅલ વર્ગીકરણ (૧લી પેઢી ખાદ્ય પાકો, ૨જી પેઢી બિન-ખાદ્ય કચરો, ૩જી પેઢી શૈવાલ Algae, ૪થી પેઢી જનીનિક એન્જિનિયરિંગ); ઇથેનોલ બ્લેન્ડિંગ પ્રોગ્રામ (E20 લક્ષ્ય ૨૦૨૫-૨૬); ગ્રીન હાઇડ્રોજન (પાણીના ઇલેક્ટ્રોલિસિસથી શૂન્ય ઉત્સર્જન); ઇન્ટરનેશનલ સોલાર એલાયન્સ (ISA ગુરુગ્રામ) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ગુજરાતમાં પર્યાવરણીય પરિદ્રશ્ય – જૈવવિવિધતા, રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો (ગીર, વેળાવદર, વાંસદા, મરીન)
ગુજરાતની જૈવવિવિધતા: ૪ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો: ગીર (એશિયાટિક સિંહનું એકમાત્ર કુદરતી નિવાસસ્થાન), વેળાવદર (કાળિયાર અને ખડમોર/લેસર ફ્લોરિકન), વાંસદા (નવસારી - ચોશિંગા અને દીપડા), મરીન નેશનલ પાર્ક (જામનગર - ભારતનો પ્રથમ દરિયાઈ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન ૧૯૮૨, પરવાળા અને ડુગોંગ/દરિયાઈ ગાય) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ગુજરાતના વન્યજીવ અભયારણ્યો – કચ્છનું નાનું રણ (ઘુડખર), નળ સરોવર, જેસોર, જાંબુઘોડા
ગુજરાતમાં ૨૩ વન્યજીવ અભયારણ્યો: ઘુડખર અભયારણ્ય (કચ્છનું નાનું રણ - એશિયાટિક જંગલી ગધેડો Wild Ass), નળ સરોવર પક્ષી અભયારણ્ય (ગુજરાતની પ્રથમ રામસર સાઇટ), જેસોર રીંછ અભયારણ્ય (બનાસકાંઠા), રતનમહાલ રીંછ અભયારણ્ય (દાહોદ), જાંબુઘોડા, શૂલપાણેશ્વર, ખીજડીયા પક્ષી અભયારણ્ય, થોળ અને વઢવાણા ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ગુજરાતમાં પર્યાવરણીય પહેલો – ક્લાઇમેટ ચેન્જ વિભાગ, ચારણકા/ખાવડા પાર્ક, ETS સુરત
ક્લાઇમેટ ચેન્જ વિભાગ શરૂ કરનાર ગુજરાત એશિયાનું પ્રથમ રાજ્ય (૨૦૦૯); સુરત ઉત્સર્જન વેપાર યોજના (ETS - પીએમ પ્રદૂષણ માટે વિશ્વનું પ્રથમ બજાર); ખાવડા કચ્છ રિન્યુએબલ એનર્જી પાર્ક (૩૦ GW વિશ્વનો સૌથી મોટો); ચારણકા સોલાર પાર્ક; મોઢેરા સૌરગ્રામ; ડીપ સી ડિસ્ચાર્જ પાઇપલાઇન્સ અને CETPs ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભારત સ્ટેટ ઓફ ફોરેસ્ટ રિપોર્ટ (ISFR લેટેસ્ટ) અને વન સંરક્ષણ નીતિ
ISFR (ફોરેસ્ટ સર્વે ઓફ ઇન્ડિયા FSI દહેરાદૂન દ્વારા દર ૨ વર્ષે પ્રકાશિત); ભારતમાં કુલ વન અને વૃક્ષ આવરણ ટકાવારી; ક્ષેત્રફળની દ્રષ્ટિએ મોખરે રાજ્યો (એમપી, અરુણાચલ, છત્તીસગઢ); ટકાવારીની દ્રષ્ટિએ મોખરે (મિઝોરમ); મેન્ગ્રોવ કવર (પશ્ચિમ બંગાળ ૧લું, ગુજરાત ૨જું); ફોરેસ્ટ કાર્બન સ્ટોક અને વાંસ સંસાધન ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
આપત્તિ વ્યવસ્થાપન (Disaster Management) – પ્રકારો, NDMA, NDRF અને સેન્ડાઈ ફ્રેમવર્ક
કુદરતી અને માનવસર્જિત આપત્તિઓ; આપત્તિ વ્યવસ્થાપન અધિનિયમ ૨૦૦૫ (NDMA - વડાપ્રધાન અધ્યક્ષ; SDMA - મુખ્યમંત્રી અધ્યક્ષ; DDMA - કલેક્ટર અધ્યક્ષ); NDRF (નેશનલ ડિઝાસ્ટર રિસ્પોન્સ ફોર્સ); આપત્તિ વ્યવસ્થાપન ચક્ર (તૈયારી, શમન, પ્રતિસાદ, પુનઃપ્રાપ્તિ); સેન્ડાઈ ફ્રેમવર્ક (Sendai Framework ૨૦૧૫-૨૦૩૦) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
પર્યાવરણ અને પરિસ્થિતિકી સુપર મોક ૧ – બેઝિક ઇકોલોજી & બાયોડાયવર્સિટી
પરિસ્થિતિકીના નિયમો, ઊર્જા પ્રવાહ, જૈવવિવિધતા હોટસ્પોટ્સ, રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો અને વન્યજીવ સંરક્ષણ પ્રોજેક્ટ્સના ૧૦૦ મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્નો.
પર્યાવરણ અને પરિસ્થિતિકી સુપર મોક ૨ – પ્રદૂષણ & કચરો વ્યવસ્થાપન
વાયુ, જળ, જમીન, પ્લાસ્ટિક અને ઈ-કચરા પ્રદૂષણ, AQI, સ્મોગ અને CPCB કાયદાકીય માર્ગદર્શિકાના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
પર્યાવરણ અને પરિસ્થિતિકી સુપર મોક ૩ – ક્લાઇમેટ ચેન્જ & ગ્લોબલ વોર્મિંગ
ગ્રીનહાઉસ વાયુઓ, ઓઝોન ક્ષયન, IPCC રિપોર્ટ્સ, પેરિસ એગ્રીમેન્ટ અને તમામ આંતરરાષ્ટ્રીય COP પરિષદોના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
પર્યાવરણ અને પરિસ્થિતિકી સુપર મોક ૪ – પર્યાવરણીય કાયદા & ગુજરાત સ્પેશિયલ
ભારતના પર્યાવરણીય કાયદાઓ (WPA ૧૯૭૨, EPA ૧૯૮૬, NGT), આંદોલનો અને ગુજરાતના અભયારણ્યો/પહેલોના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
પર્યાવરણ અને પરિસ્થિતિકી ગ્રાન્ડ માસ્ટર મોક ટેસ્ટ – સંપૂર્ણ અભ્યાસક્રમ (Full Syllabus)
પર્યાવરણ અને પરિસ્થિતિકી વિજ્ઞાનના સમગ્ર અભ્યાસક્રમમાંથી GPSC Class 1-2 & CCE Group A/B કક્ષાના ૧૦૦ સર્વગ્રાહી પ્રશ્નો.
Test Configuration
Practice Rules & Customizer
Test Configuration
Practice Rules & CustomizerFrequently Asked Questions (FAQ)
Official guidance for Environment & Ecology (પર્યાવરણ અને પરિસ્થિતિવિજ્ઞાન)