Indian Economy (ભારતીય અર્થતંત્ર) Test Series
અર્થશાસ્ત્રનો પરિચય, પ્રકારો (સુક્ષ્મ અને સમગ્રલક્ષી) અને આર્થિક પ્રણાલીઓ
અર્થશાસ્ત્રની વ્યાખ્યાઓ (એડમ સ્મિથ - 'વેલ્થ ઓફ નેશન્સ' ૧૭૭૬ સંપત્તિનું શાસ્ત્ર, આલ્ફ્રેડ માર્શલ - કલ્યાણલક્ષી, લાયોનેલ રોબિન્સ - અછતલક્ષી/પસંદગીનું શાસ્ત્ર, પોલ સેમ્યુઅલસન - વિકાસલક્ષી); સુક્ષ્મ અર્થશાસ્ત્ર (Microeconomics - માંગ, પુરવઠો, સીમાંત તુષ્ટિગુણ, ઉપભોક્તા સંતુલન) અને સમગ્રલક્ષી અર્થશાસ્ત્ર (Macroeconomics - રાષ્ટ્રીય આવક, ફુગાવો, રોજગારી - જ્હોન મેનાર્ડ કેઇન્સ 'જનરલ થિયરી' ૧૯૩૬); આર્થિક પ્રણાલીઓ: મૂડીવાદી અર્થતંત્ર (બજાર અર્થતંત્ર / મુક્ત બજાર, લેસેઝ ફેર Laissez-faire), સમાજવાદી અર્થતંત્ર (કેન્દ્રિય આયોજિત / રાજ્ય નિયંત્રિત), મિશ્ર અર્થતંત્ર (ભારતનું મોડેલ - જાહેર અને ખાનગી ક્ષેત્રનું સહઅસ્તિત્વ); આર્થિક પ્રવૃત્તિઓ: પ્રાથમિક (કૃષિ, પશુપાલન, ખનન), દ્વિતીય (ઉદ્યોગ, ઉત્પાદન, બાંધકામ) અને તૃતીય ક્ષેત્ર (સેવાઓ - બેંકિંગ, શિક્ષણ, પરિવહન) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
માંગ અને પુરવઠાનો નિયમ, મૂલ્યસાપેક્ષતા અને બજારના પ્રકારો
માંગનો નિયમ (કિંમત અને માંગ વચ્ચે વ્યસ્ત સંબંધ, માંગરેખાનો ઢાળ, અપવાદો - ગિફન વસ્તુઓ, પ્રતિષ્ઠા મૂલ્યવાળી વસ્તુઓ); પુરવઠાનો નિયમ (કિંમત અને પુરવઠા વચ્ચે સીધો સંબંધ); માંગની મૂલ્યસાપેક્ષતા (Price Elasticity of Demand - સંપૂર્ણ મૂલ્યસાપેક્ષ, સંપૂર્ણ મૂલ્યઅનપેક્ષ, એકમ મૂલ્યસાપેક્ષ, વધુ/ઓછી મૂલ્યસાપેક્ષ); માંગની આવક સાપેક્ષતા અને પ્રતિસાપેક્ષતા (Cross Elasticity); બજારના પ્રકારો: પૂર્ણ હરીફાઈ (Perfect Competition - અસંખ્ય ખરીદનાર/વેચનાર, સમાન ગુણી વસ્તુઓ), ઈજારો (Monopoly - એક જ વેચનાર, વિકલ્પનો અભાવ, કિંમત નિર્ધારક), ઈજારાયુક્ત હરીફાઈ (Monopolistic - વસ્તુ વિભિન્નતા, સેલિંગ કોસ્ટ), અલ્પહસ્તક ઈજારો (Oligopoly - જૂજ વેચનારા, કાર્ટેલ, કિંમત જડતા/Kinked Demand Curve) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
રાષ્ટ્રીય આવક (National Income) ની વિભાવનાઓ – GDP, GNP, NNP અને માથાદીઠ આવક
રાષ્ટ્રીય આવકની વિભાવનાઓ: GDP (કુલ આંતરિક ઉત્પાદન - દેશની ભૌગોલિક સીમામાં એક વર્ષમાં ઉત્પાદિત અંતિમ વસ્તુઓ અને સેવાઓનું નાણાકીય મૂલ્ય); GNP (કુલ રાષ્ટ્રીય ઉત્પાદન = GDP + NFIA વિદેશમાંથી ચોખ્ખી સાધન આવક); NDP (ચોખ્ખું આંતરિક ઉત્પાદન = GDP - ઘસારો/Depreciation); NNP (ચોખ્ખું રાષ્ટ્રીય ઉત્પાદન = GNP - ઘસારો); NNP at Factor Cost = સાચી રાષ્ટ્રીય આવક (National Income); વાસ્તવિક GDP (Real GDP - આધાર વર્ષ આધારિત) અને નોમિનલ GDP (Nominal GDP - વર્તમાન ભાવ આધારિત); GDP ડિફ્લેટર; માથાદીઠ આવક (Per Capita Income = કુલ રાષ્ટ્રીય આવક / કુલ વસ્તી); ભારતમાં રાષ્ટ્રીય આવકની ગણતરીનો ઇતિહાસ: દાદાભાઈ નવરોજી (૧૮૬૮ - પ્રથમ અંદાજ ₹૨૦, 'પોવર્ટી એન્ડ અન-બ્રિટિશ રૂલ ઇન ઇન્ડિયા'), વી.કે.આર.વી. રાવ (પ્રથમ વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિ ૧૯૩૧-૩૨); પી.સી. મહાલનોબિસ રાષ્ટ્રીય આવક સમિતિ ૧૯૪૯; NSO / CSO નવી દિલ્હી (આધાર વર્ષ ૨૦૧૧-૧૨) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
આર્થિક વૃદ્ધિ (Economic Growth) અને આર્થિક વિકાસ (Economic Development) ના સૂચકાંકો
આર્થિક વૃદ્ધિ (પરિમાણાત્મક ખ્યાલ - GDP/માથાદીઠ આવકમાં વધારો) વિરુદ્ધ આર્થિક વિકાસ (ગુણાત્મક ખ્યાલ - સામાજિક-આર્થિક માળખામાં પરિવર્તન, ગરીબી-અસમાનતામાં ઘટાડો); માનવ વિકાસ સૂચકાંક (HDI - Human Development Index: મહબૂબ-ઉલ-હક અને અમર્ત્ય સેન ૧૯૯૦, UNDP દ્વારા વાર્ષિક અહેવાલ; ૩ પરિમાણો: દીર્ઘાયુષ્ય/જીવન પ્રત્યાશા, શિક્ષણ/શાળાકીય વર્ષો, જીવનધોરણ/માથાદીઠ GNI); અસમાનતા-સમાયોજિત માનવ વિકાસ સૂચકાંક (IHDI); જાતિ વિકાસ સૂચકાંક (GDI) અને જાતિ અસમાનતા સૂચકાંક (GII); બહુઆયામી ગરીબી સૂચકાંક (MPI - NITI Aayog રાષ્ટ્રીય MPI); ગ્લોબલ જેન્ડર ગેપ ઇન્ડેક્સ (WEF); વર્લ્ડ હેપીનેસ ઇન્ડેક્સ (UN-SDSN); ગ્રીન જીડીપી (Green GDP); ટકાઉ વિકાસ લક્ષ્યાંકો (SDGs - ૧૭ લક્ષ્યો, ૨૦૧૫-૨૦૩૦) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ગરીબી (Poverty) – પ્રકારો, ગરીબી રેખા, સમિતિઓ અને ગરીબી નિવારણ કાર્યક્રમો
ગરીબીના પ્રકારો: નિરપેક્ષ ગરીબી (Absolute Poverty - મૂળભૂત લઘુત્તમ જરૂરિયાતોનો અભાવ, વિકાસશીલ દેશો) અને સાપેક્ષ ગરીબી (Relative Poverty - આવકની વિષમતા/અસમાનતા, વિકસિત દેશો); ગરીબી રેખા (Poverty Line - કેલરી માપદંડ: ગ્રામીણ ૨૪૦૦ કેલરી, શહેરી ૨૧૦૦ કેલરી - દાંડેકર અને રથ ૧૯૭૧); ગરીબી માપન સમિતિઓ: અલગ સમિતિ (૧૯૭૯), લકડવાલા સમિતિ (૧૯૯૩), સુરેશ તેંડુલકર સમિતિ (૨૦૦૯ - દૈનિક માથાદીઠ વપરાશી ખર્ચ: ગ્રામીણ ₹૨૭.૨૦, શહેરી ₹૩૩.૩૦; ૨૧.૯% ગરીબી), સી. રંગરાજન સમિતિ (૨૦૧૪ - ગ્રામીણ ₹૩૨, શહેરી ₹૪૭; ૨૯.૫% ગરીબી); ગરીબીના સૂચકાંકો: હેડ કાઉન્ટ રેશિયો (HCR), સેન ઇન્ડેક્સ; ગરીબી નિવારણ કાર્યક્રમો: IRDP, NREP, TRYSEM, PM-KISAN, MGNREGA, અંત્યોદય અન્ન યોજના, પ્રધાનમંત્રી ગરીબ કલ્યાણ અન્ન યોજના (PMGKAY) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
બેરોજગારી (Unemployment) – પ્રકારો, માપન પદ્ધતિઓ (NSSO/PLFS) અને રોજગાર યોજનાઓ
બેરોજગારીના પ્રકારો: ૧. પ્રચ્છન્ન/છૂપી બેરોજગારી (Disguised Unemployment - કૃષિ ક્ષેત્રે, સીમાંત ઉત્પાદકતા શૂન્ય); ૨. મોસમી બેરોજગારી (Seasonal); ૩. માળખાકીય બેરોજગારી (Structural - કૌશલ્ય અને નોકરીની જરૂરિયાત વચ્ચે અસંતુલન); ૪. ઘર્ષણજન્ય બેરોજગારી (Frictional - નોકરી બદલવા વચ્ચેનો ગાળો); ૫. ચક્રીય બેરોજગારી (Cyclical - મંદીને કારણે); ૬. શિક્ષિત બેરોજગારી; બેરોજગારી માપન પદ્ધતિઓ (NSSO/NSS): સામાન્ય સ્થિતિ (Usual Status - ૩૬૫ દિવસ), ચાલુ સાપ્તાહિક સ્થિતિ (Current Weekly Status - ૭ દિવસમાં ૧ કલાક કામ), ચાલુ દૈનિક સ્થિતિ (Current Daily Status - ૧ દિવસમાં ૪ કલાક કામ); લેબર ફોર્સ પાર્ટિસિપેશન રેટ (LFPR) અને પીરિયોડિક લેબર ફોર્સ સર્વે (PLFS); રોજગાર પહેલ: MGNREGA (૨૦૦૫ - ૧૦૦ દિવસની કાનૂની રોજગારી ગેરંટી), PMKVY (કૌશલ વિકાસ), PM સ્વનિધિ, સ્ટાર્ટઅપ ઇન્ડિયા, સ્ટેન્ડઅપ ઇન્ડિયા ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
નાણાંનું અર્થશાસ્ત્ર (Money) – ઉત્ક્રાંતિ, કાર્યો, નાણાંનો પુરવઠો (M1, M2, M3, M4) અને ડિજિટલ કરન્સી
નાણાંનો ઉદ્ભવ અને ઉત્ક્રાંતિ (સાટા પદ્ધતિ/વસ્તુ વિનિમય પ્રથા Barter System ની મર્યાદાઓ, ધાતુ નાણું, કાગદી નાણું, પ્લાસ્ટિક મની, ડિજિટલ મની); નાણાંના કાર્યો (વિનિમયનું માધ્યમ, મૂલ્યનું માપદંડ, ભવિષ્યના ચૂકવણાનું સાધન, મૂલ્ય સંગ્રહક); લીગલ ટેન્ડર (કાનૂની નાણું) અને ફિયાટ મની (Fiat Money); હાઇ-પાવર્ડ મની (Reserve Money / M0 - કરન્સી + બેંકોની RBI પાસે થાપણો); નાણાંના પુરવઠાના માપો (RBI ૧૯૭૭): M1 (સાંકડું નાણું Narrow Money = ચલણી નોટો/સિક્કા + બેંકોની માંગ થાપણો DD + RBI પાસે અન્ય થાપણો), M2 (M1 + પોસ્ટ ઓફિસ બચત થાપણો), M3 (વિશાળ નાણું Broad Money = M1 + બેંકોની મુદતી/ફિક્સ થાપણો TD - સૌથી વધુ વપરાતું માપ), M4 (M3 + પોસ્ટ ઓફિસની કુલ થાપણો NSC સિવાય); સેન્ટ્રલ બેંક ડિજિટલ કરન્સી (CBDC - e₹ ડિજિટલ રૂપિયો), UPI (NPCI ૨૦૧૬) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભારતીય બેંકિંગ વ્યવસ્થા – ઇતિહાસ, રાષ્ટ્રીયકરણ, માળખું (શેડ્યુલ્ડ, વાણિજ્યિક, સહકારી, RRBs, SFBs)
ભારતમાં બેંકિંગનો ઇતિહાસ: બેંક ઓફ હિન્દુસ્તાન (૧૭૭૦ - પ્રથમ બેંક), અવધ કોમર્શિયલ બેંક (૧૮૮૧), પંજાબ નેશનલ બેંક (૧૮૯૪ - પ્રથમ સંપૂર્ણ ભારતીય બેંક); પ્રેસિડેન્સી બેંકો (બંગાળ ૧૮૦૬, બોમ્બે ૧૮૪૦, મદ્રાસ ૧૮૪૩) નું વિલીનીકરણ કરી ઇમ્પિરિયલ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (૧૯૨૧) અને ૧ જુલાઈ ૧૯૫૫ના રોજ SBI (ગોરવાલા સમિતિ); બેંકોનું રાષ્ટ્રીયકરણ: ૧૯ જુલાઈ ૧૯૬૯ (૧૪ મોટી બેંકો - થાપણ ₹૫૦ કરોડ+) અને ૧૫ એપ્રિલ ૧૯૮૦ (૬ બેંકો - થાપણ ₹૨૦૦ કરોડ+ - ઇન્દિરા ગાંધી); બેંકિંગ માળખું: શેડ્યુલ્ડ કોમર્શિયલ બેંકો (RBI એક્ટ ૧૯૩૪ બીજી અનુસૂચિ); પ્રાદેશિક ગ્રામીણ બેંકો (RRB એક્ટ ૧૯૭૬ - ૨ ઓક્ટોબર ૧૯૭૫ પ્રથમા બેંક મુરાદાબાદ, નરસિંહમ સમિતિ); સહકારી બેંકો (Cooperative Banks - અર્બન અને રૂરલ); સ્મોલ ફાઇનાન્સ બેંકો (SFB - ઉષા થોરાટ સમિતિ) અને પેમેન્ટ્સ બેંકો (નચિકેત મોર સમિતિ - એરટેલ, પેટીએમ, ઇન્ડિયા પોસ્ટ પેમેન્ટ્સ બેંક IPPB) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (RBI) – સ્થાપના, બંધારણ, કાર્યો અને ગવર્નરો
RBI ની સ્થાપના: હિલ્ટન યંગ કમિશન (રોયલ કમિશન ઓન ઇન્ડિયન કરન્સી એન્ડ ફાઇનાન્સ ૧૯૨૬) ની ભલામણથી RBI એક્ટ ૧૯૩૪ હેઠળ ૧ એપ્રિલ ૧૯૩૫ના રોજ ₹૫ કરોડની મૂડીથી કોલકાતા ખાતે સ્થાપના (૧૯૩૭માં મુંબઈ હેડક્વાર્ટર ખસેડાયું); ૧ જાન્યુઆરી ૧૯૪૯ના રોજ RBI નું રાષ્ટ્રીયકરણ; RBI નું માળખું: સેન્ટ્રલ બોર્ડ ઓફ ડિરેક્ટર્સ (૧ ગવર્નર, મહત્તમ ૪ ડેપ્યુટી ગવર્નર્સ, ૪ લોકલ બોર્ડ પ્રતિનિધિઓ); પ્રથમ ગવર્નર: સર ઓસ્બોર્ન સ્મિથ (૧૯૩૫-૩૭); પ્રથમ ભારતીય ગવર્નર: સી.ડી. દેશમુખ (૧૯૪૩-૪૯); RBI ના મુખ્ય કાર્યો: ચલણી નોટો બહાર પાડવાનો એકાધિકાર (₹૧ ની નોટ અને સિક્કા સિવાય - જે નાણા મંત્રાલય બહાર પાડે છે અને નાણા સચિવની સહી હોય છે, ₹૨ થી ₹૧૦,૦૦૦ સુધીની નોટો પર RBI ગવર્નરની સહી, મિનિમમ રિઝર્વ સિસ્ટમ MRS ૧૯૫૬ - ₹૨૦૦ કરોડ અનામત: ₹૧૧૫ કરોડ સોનું + ₹૮૫ કરોડ વિદેશી હૂંડિયામણ); સરકારની બેંક; બેંકોની બેંક અને છેલ્લી ઘડીનું આશ્રયસ્થાન (Lender of the Last Resort); વિદેશી હૂંડિયામણનું રક્ષક ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
મોનેટરી પોલિસી (નાણાકીય નીતિ) – પરિમાણાત્મક સાધનો (Repo, Reverse Repo, CRR, SLR, Bank Rate, MSF, OMO)
નાણાકીય નીતિ સમિતિ (MPC - Monetary Policy Committee: ઉર્જિત પટેલ સમિતિની ભલામણ, RBI એક્ટ કલમ ૪૫ZB હેઠળ ૨૦૧૬માં રચના, ૬ સભ્યો: ૩ RBI તરફથી ગવર્નર અધ્યક્ષ સહિત + ૩ કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા નિયુક્ત, વર્ષમાં ઓછામાં ઓછી ૪ બેઠકો, કાસ્ટિંગ વોટ ગવર્નર પાસે); નાણાકીય નીતિના પરિમાણાત્મક/સામાન્ય સાધનો (Quantitative Instruments): ૧. બેંક રેટ (Bank Rate - લાંબા ગાળાના ધિરાણ માટે ડિસ્કાઉન્ટ રેટ); ૨. રેપો રેટ (Repo Rate - Policy Rate: બેંકો સરકારી જામીનગીરીઓ ગીરો મૂકી RBI પાસેથી ટૂંકા ગાળા માટે ઉધાર લે છે); ૩. રિવર્સ રેપો રેટ (Reverse Repo Rate - બેંકો પોતાની વધારાની રકમ RBI પાસે જમા મૂકે છે); ૪. સ્ટેન્ડિંગ ડિપોઝિટ ફેસિલિટી (SDF - કોલેટરલ વિના તરલતા શોષવા); ૫. કેશ રિઝર્વ રેશિયો (CRR - બેંકોએ પોતાની NDTL ના અમુક % રોકડ RBI પાસે અનામત રાખવા પડે છે, વ્યાજ મળતું નથી); ૬. સ્ટેચ્યુટરી લિક્વિડિટી રેશિયો (SLR - NDTL ના અમુક % રોકડ/સોનું/માન્ય જામીનગીરી સ્વરૂપે પોતાની પાસે રાખવા પડે છે); ૭. માર્જિનલ સ્ટેન્ડિંગ ફેસિલિટી (MSF - ઇમરજન્સી રાતોરાત ધિરાણ); ૮. ઓપન માર્કેટ ઓપરેશન્સ (OMO - ખુલ્લા બજારમાં સરકારી સિક્યોરિટીઝની ખરીદ-વેચાણ) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
નાણાકીય નીતિના ગુણાત્મક સાધનો, ફુગાવાનું લક્ષ્યાંક (Inflation Targeting) અને લિક્વિડિટી મેનેજમેન્ટ
નાણાકીય નીતિના ગુણાત્મક/પસંદગીયુક્ત સાધનો (Qualitative Instruments): ૧. માર્જિન જરૂરિયાતોમાં ફેરફાર (Margin Requirements - લોન અને ગીરો મૂકેલી મિલકતના મૂલ્ય વચ્ચેનો તફાવત); ૨. શાખનું રેશનિંગ (Credit Rationing - ક્ષેત્રવાર લોન મર્યાદા); ૩. પ્રત્યક્ષ પગલાં (Direct Action); ૪. નૈતિક સમજાવટ (Moral Suasion); ફુગાવાનું લક્ષ્યાંક માળખું (Flexible Inflation Targeting Framework - FIT): ગ્રાહક ભાવ સૂચકાંક (CPI) આધારિત હેડલાઇન ફુગાવાનું લક્ષ્ય ૪% (+/- ૨% એટલે કે ૨% થી ૬% ની બેન્ડવિડ્થ - કેન્દ્ર સરકાર અને RBI વચ્ચે કરાર); તરલતા વ્યવસ્થાપન: લિક્વિડિટી એડજસ્ટમેન્ટ ફેસિલિટી (LAF), લોંગ ટર્મ રેપો ઓપરેશન્સ (LTRO), ઓપરેશન ટ્વિસ્ટ (ટૂંકા ગાળાના બોન્ડનું વેચાણ અને લાંબા ગાળાના બોન્ડની ખરીદી) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
બેંકિંગ ક્ષેત્રના સુધારાઓ – નરસિંહમ સમિતિ (૧ અને ૨), બેસલ ધોરણો (Basel I, II, III), NPA અને IBC ૨૦૧૬
બેંકિંગ સુધારા સમિતિઓ: નરસિંહમ સમિતિ પહેલી (૧૯૯૧ - SLR/CRR ઘટાડવો, વ્યાજદર મુક્ત કરવા, ૪-સ્તરીય બેંકિંગ માળખું, અસ્કયામત પુનર્નિર્માણ ફંડ), નરસિંહમ સમિતિ બીજી (૧૯૯૮ - બેંક મર્જર, NPA ઘટાડો, મૂડી પર્યાપ્તતા); બેસલ એકોર્ડ્સ (Basel Norms - બેંક ફોર ઇન્ટરનેશનલ સેટલમેન્ટ્સ BIS સ્વિટ્ઝર્લૅન્ડ: Basel I ૧૯૮૮, Basel II ૨૦૦૪, Basel III ૨૦૧૦ - કેપિટલ એડેક્વસી રેશિયો CAR / CRAR ૯% ભારત માટે, ટાયર ૧ અને ટાયર ૨ મૂડી, લિક્વિડિટી કવરેજ રેશિયો LCR); નોન-પરફોર્મિંગ એસેટ્સ (NPA - ૯૦ દિવસ સુધી મુદ્દલ કે વ્યાજ ન ચૂકવાય: સબ-સ્ટાન્ડર્ડ ૧૨ મહિના સુધી, ડાઉટફુલ >૧૨ મહિના, લોસ એસેટ); સરફેસી એક્ટ (SARFAESI Act ૨૦૦૨); ઇન્સોલ્વન્સી એન્ડ બેન્કરપ્સી કોડ (IBC ૨૦૧૬ - NCLT કંપનીઓ માટે, DRT વ્યક્તિઓ માટે, IBBI સંસ્થા); નેશનલ એસેટ રિકન્સ્ટ્રક્શન કંપની લિ. (NARCL - બેડ બેંક); પ્રોમ્પ્ટ કરેક્ટિવ એક્શન (PCA Framework) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
નાણાકીય સમાવેશ (Financial Inclusion), અગ્રતા ધિરાણ (PSL) અને ડેવલપમેન્ટ ફાઇનાન્શિયલ ઇન્સ્ટિટ્યૂશન્સ (DFIs)
નાણાકીય સમાવેશ (Financial Inclusion - વંચિત વર્ગો સુધી વાજબી ખર્ચે બેંકિંગ સેવાઓ પહોંચાડવી): પ્રધાનમંત્રી જન ધન યોજના (PMJDY - ૨૮ ઓગસ્ટ ૨૦૧૪ 'મેરા ખાતા ભાગ્ય વિધાતા', ઝીરો બેલેન્સ, રુપે ડેબિટ કાર્ડ, અકસ્માત વીમો, ઓવરડ્રાફ્ટ સુવિધા ₹૧૦,૦૦૦); પ્રધાનમંત્રી મુદ્રા યોજના (PMMY - ૮ એપ્રિલ ૨૦૧૫: શિશુ ₹૫૦,૦૦૦ સુધી, કિશોર ₹૫૦,૦૦૦ થી ₹૫ લાખ, તરુણ ₹૫ લાખ થી ₹૧૦ લાખ); અગ્રતા ક્ષેત્ર ધિરાણ (Priority Sector Lending - PSL: કુલ ધિરાણના ૪૦% સ્થાનિક વાણિજ્યિક બેંકો માટે - કૃષિ ૧૮%, MSME, શિક્ષણ, આવાસ, સામાજિક ઇન્ફ્રા, પુનઃપ્રાપ્ય ઊર્જા, નબળા વર્ગો); નાણાકીય વિકાસ સંસ્થાઓ (DFIs): NABARD (૧૨ જુલાઈ ૧૯૮૨ - શિવરામન સમિતિ, કૃષિ અને ગ્રામીણ વિકાસ); SIDBI (૧૯૯૦ - લખનૌ, MSME ધિરાણ); NHB (૧૯૮૮ - આવાસ ફાઇનાન્સ); EXIM બેંક (૧૯૮૨ - આયાત-નિકાસ); NaBFID (૨૦૨૧ - ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ધિરાણ) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ફુગાવો (Inflation) – અર્થ, પ્રકારો (માંગ-પ્રેરિત, ખર્ચ-પ્રેરિત), ફિલિપ્સ કર્વ અને ફુગાવાની અસરો
ફુગાવો (ભાવવધારો / Inflation - સામાન્ય ભાવ સપાટીમાં સતત અને લાંબા ગાળાનો વધારો, નાણાંની ખરીદશક્તિમાં ઘટાડો); ફુગાવાના પ્રકારો: દર આધારિત (ક્રીપિંગ/રિંગતો ફુગાવો <૩%, વોકિંગ/ચાલતો ૩-૧૦%, રનિંગ/દોડતો ૧૦-૨૦%, ગેલોપિંગ/કૂદતો, હાઇપરઇન્ફ્લેશન/અતિફુગાવો >૫૦% માસિક); કારણ આધારિત: માંગ-પ્રેરિત ફુગાવો (Demand-Pull - નાણાં પુરવઠો વધવો, સરકારી ખર્ચ વધવો, માંગ > પુરવઠો) અને ખર્ચ-પ્રેરિત ફુગાવો (Cost-Push - કાચો માલ, વેતન, પરિવહન ખર્ચ વધવો); સ્ટેગફ્લેશન (Stagflation - ઊંચો ફુગાવો + ઊંચી બેરોજગારી + આર્થિક મંદી/સ્થગિતતા); ડિફ્લેશન (Deflation - મંદી/ભાવઘટાડો) અને ડિસઇન્ફ્લેશન (Disinflation - ફુગાવાના દરમાં ઘટાડો); રિફ્લેશન; સ્કૂફ્લેશન (Skewflation); બોટલનેક ઇન્ફ્લેશન; ફિલિપ્સ કર્વ (Phillips Curve - ફુગાવો અને બેરોજગારી વચ્ચે ટૂંકા ગાળાનો વ્યસ્ત સંબંધ); ફુગાવાની સમાજ પર અસરો (દેવાદારને ફાયદો, લેણદારને નુકસાન, નિશ્ચિત આવકવાળા વર્ગને નુકસાન, રોકાણકારોને ફાયદો) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ફુગાવાનું માપન – WPI (જથ્થાબંધ ભાવ સૂચકાંક), CPI (ગ્રાહક ભાવ સૂચકાંક) અને PPI
WPI (Wholesale Price Index - જથ્થાબંધ ભાવ સૂચકાંક: DPIIT વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ મંત્રાલય દ્વારા માસિક પ્રકાશિત, આધાર વર્ષ ૨૦૧૧-૧૨, કુલ ૬૯૭ વસ્તુઓ: પ્રાથમિક વસ્તુઓ ૨૨.૬૨%, ઈંધણ અને પાવર ૧૩.૧૫%, ઉત્પાદિત વસ્તુઓ ૬૪.૨૩%; માત્ર વસ્તુઓનો સમાવેશ - સેવાઓનો સમાવેશ થતો નથી); CPI (Consumer Price Index - ગ્રાહક ભાવ સૂચકાંક: NSO આંકડા અને કાર્યક્રમ અમલીકરણ મંત્રાલય MoSPI દ્વારા માસિક પ્રકાશિત, આધાર વર્ષ ૨૦૧૨, વસ્તુઓ અને સેવાઓ બંનેનો સમાવેશ; ૪ પ્રકારો: CPI-IW ઔદ્યોગિક કામદારો માટે લેબર બ્યુરો શિમલા, CPI-AL ખેતમજૂરો, CPI-RL ગ્રામીણ મજૂરો, CPI-Combined ગ્રામીણ+શહેરી - RBI દ્વારા મોનેટરી પોલિસી માટે અધિકૃત માપ); હેડલાઇન ઇન્ફ્લેશન (તમામ વસ્તુઓ સહિતનો કુલ ફુગાવો) અને કોર ઇન્ફ્લેશન (Core Inflation = હેડલાઇન ફુગાવો માઇનસ અસ્થિર ખાદ્યપદાર્થો અને ઈંધણના ભાવો); પ્રોડ્યુસર પ્રાઇસ ઇન્ડેક્સ (PPI) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
જાહેર અર્થવિધાન અને કેન્દ્રીય બજેટ (Union Budget) – બંધારણીય જોગવાઈઓ, માળખું અને બજેટ નિર્માણ પ્રક્રિયા
બજેટની બંધારણીય જોગવાઈ: અનુચ્છેદ ૧૧૨ (વાર્ષિક નાણાકીય પત્રક - Annual Financial Statement, બંધારણમાં 'બજેટ' શબ્દ નથી); બજેટનું વિભાજન અને મર્જર: ૧૯૨૪ એકવર્થ સમિતિની ભલામણથી રેલવે બજેટ સામાન્ય બજેટથી અલગ કરાયું, ૨૦૧૭માં બિબેક દેબરોય સમિતિની ભલામણથી ૯૨ વર્ષ બાદ રેલવે બજેટ સામાન્ય બજેટમાં મર્જ થયું અને ૧ ફેબ્રુઆરીએ રજૂ કરવાની શરૂઆત થઈ; બજેટનું માળખું: ૧. મહેસૂલી બજેટ (Revenue Budget: મહેસૂલી આવક - કર અને બિન-કર; મહેસૂલી ખર્ચ - વ્યાજ ચૂકવણી, સંરક્ષણ, પગાર-પેન્શન, સબસિડી); ૨. મૂડી બજેટ (Capital Budget: મૂડી આવક - લોન વસૂલાત, ડિસઇન્વેસ્ટમેન્ટ, ઉધાર; મૂડી ખર્ચ - રસ્તા, પુલ, મશીનરી નિર્માણ, લોન આપવી); બજેટના તબક્કા: રજૂઆત, સામાન્ય ચર્ચા, વિભાગીય સમિતિઓ દ્વારા ચકાસણી, ગ્રાન્ટની માંગણીઓ પર મતદાન (કાપ દરખાસ્તો: નીતિ કાપ, કરકસર કાપ, ટોકન કાપ), વિનિયોગ વિધેયક (અનુચ્છેદ ૧૧૪), નાણા વિધેયક (અનુચ્છેદ ૧૧૦); સંચિત નિધિ (અનુચ્છેદ ૨૬૬(૧)), જાહેર હિસાબ (અનુચ્છેદ ૨૬૬(૨)), આકસ્મિક નિધિ (અનુચ્છેદ ૨૬૭ - રાષ્ટ્રપતિ હસ્તક ₹૩૦,૦૦૦ કરોડ) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
રાજકોષીય ખાધ (Fiscal Deficit) ના પ્રકારો અને FRBM એક્ટ ૨૦૦૩ (એન.કે. સિંહ સમિતિ)
ખાધના પ્રકારો: ૧. મહેસૂલી ખાધ (Revenue Deficit = મહેસૂલી ખર્ચ - મહેસૂલી આવક); ૨. અસરકારક મહેસૂલી ખાધ (Effective Revenue Deficit = મહેસૂલી ખાધ માઇનસ મૂડી સંપત્તિ સર્જન માટે રાજ્યોને અપાતી ગ્રાન્ટ); ૩. રાજકોષીય ખાધ (Fiscal Deficit = કુલ ખર્ચ - [કુલ આવક સિવાય ઉધાર] = બજેટ ખાધ + ઉધાર અને અન્ય જવાબદારીઓ - સરકારની કુલ ઉધાર જરૂરિયાત દર્શાવે છે); ૪. પ્રાથમિક ખાધ (Primary Deficit = રાજકોષીય ખાધ માઇનસ વ્યાજ ચૂકવણી); મોનેટાઇઝ્ડ ખાધ (Deficit Financing - RBI પાસેથી નોટો છપાવી ઉધાર લેવું); FRBM એક્ટ ૨૦૦૩ (ફિસ્કલ રિસ્પોન્સિબિલિટી એન્ડ બજેટ મેનેજમેન્ટ એક્ટ - રાજકોષીય શિસ્ત લાવવા); એન.કે. સિંહ સમિતિ ૨૦૧૬ (FRBM રિવ્યુ કમિટી: રાજકોષીય ખાધ GDP ના ૩% સુધી લાવવી, ડેટ-ટુ-જીડીપી રેશિયો કેન્દ્ર માટે ૪૦% અને સંયુક્ત ૬૦% કરવો, એસ્કેપ ક્લોઝ Escape Clause - યુદ્ધ, આપત્તિ, કૃષિ પતનના સમયે ૦.૫% સુધી છૂટછાટ) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભારતીય કર પ્રણાલી (Taxation System) – પ્રત્યક્ષ કર (Direct Taxes) અને સુધારાઓ
કરના સિદ્ધાંતો (એડમ સ્મિથના ૪ સિદ્ધાંતો: સમાનતા/ક્ષમતા, નિશ્ચિતતા, અનુકૂળતા, કરકસર); પ્રગતિશીલ કર (Progressive Tax - આવક વધે તેમ કર દર વધે), પ્રમાણસર કર (Proportional), પશ્ચાતગામી કર (Regressive); પ્રત્યક્ષ કર (Direct Tax - જે વ્યક્તિ પર કર લાદવામાં આવે તે જ ચૂકવે, કરભાર ટાળી શકાતો નથી: ઇનકમ ટેક્સ Income Tax, કોર્પોરેટ ટેક્સ Corporate Tax કંપની વેરો, સિક્યોરિટીઝ ટ્રાન્ઝેક્શન ટેક્સ STT, કેપિટલ ગેઇન્સ ટેક્સ CGT, ગિફ્ટ ટેક્સ, ડિવિડન્ડ ડિસ્ટ્રિબ્યુશન ટેક્સ DDT); પ્રત્યક્ષ કર સુધારા: કેન્દ્રીય પ્રત્યક્ષ કર બોર્ડ (CBDT), નવી ટેક્સ રિઝીમ (કલમ 115BAC), ફેસલેસ એસેસમેન્ટ સ્કીમ, વિવાદ સે વિશ્વાસ યોજના, વિવાદાસ્પદ એન્જલ ટેક્સ નાબૂદી, ગૂગલ ટેક્સ / ઇક્વલાઇઝેશન લેવી (ડિજિટલ સેવાઓ પર) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
પરોક્ષ કર (Indirect Taxes) અને ગુડ્સ એન્ડ સર્વિસીસ ટેક્સ (GST) – માળખું, સ્લેબ અને GST કાઉન્સિલ
પરોક્ષ કર (Indirect Tax - કર લાદનાર અને ચૂકવનાર અલગ હોય, કરભાર ગ્રાહક પર તબદીલ થાય: કસ્ટમ ડ્યુટી, એક્સાઇઝ, વેટ, સર્વિસ ટેક્સ); કેસ્કેડિંગ ઇફેક્ટ (કર પર કર); જીએસટી (GST - Goods and Services Tax: 'એક દેશ, એક કર, એક બજાર', ૧૦૧મો બંધારણીય સુધારો અધિનિયમ ૨૦૧૬, ૧ જુલાઈ ૨૦૧૭થી અમલી, કેનેડાનું ડ્યુઅલ મોડેલ); ૪ સ્લેબ: ૫%, ૧૨%, ૧૮%, ૨૮% (સોનું ૩%, કિંમતી પથ્થરો ૦.૨૫%, આવશ્યક ચીજો ૦%); ઘટકો: CGST (કેન્દ્ર), SGST/UTGST (રાજ્ય/UT), IGST (આંતરરાજ્ય વેપાર - કેન્દ્ર દ્વારા ઉઘરાવાય અને વહેંચાય); GST બહારની વસ્તુઓ: પેટ્રોલિયમ ક્રૂડ, ડીઝલ, પેટ્રોલ, એટીએફ, કુદરતી ગેસ અને માનવ વપરાશનો દારૂ; GST કાઉન્સિલ (અનુચ્છેદ ૨૭૯A - અધ્યક્ષ: કેન્દ્રીય નાણા મંત્રી, સભ્યો: રાજ્યોના નાણા મંત્રીઓ; કેન્દ્રનો વોટિંગ હિસ્સો ૧/૩, રાજ્યોનો ૨/૩, નિર્ણય માટે ૩/૪ બહુમતી); GST નેટવર્ક (GSTN), ઈ-વે બિલ (E-Way Bill - ₹૫૦,૦૦૦+ માલ પરિવહન) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
નાણા પંચ (Finance Commission) – અનુચ્છેદ ૨૮૦, કેન્દ્ર-રાજ્ય નાણાકીય સંબંધો અને ૧૫મું-૧૬મું નાણા પંચ
નાણા પંચની બંધારણીય જોગવાઈ: અનુચ્છેદ ૨૮૦ (રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા દર ૫ વર્ષે અથવા જરૂર જણાયે અર્ધ-ન્યાયિક સંસ્થા તરીકે રચના; ૧ અધ્યક્ષ + ૪ સભ્યો); મુખ્ય કાર્યો: કેન્દ્ર અને રાજ્યો વચ્ચે કર આવકની ચોખ્ખી વહેંચણી (Veritical Devolution) અને રાજ્યો વચ્ચે ફાળવણી (Horizontal Devolution), સંચિત નિધિમાંથી રાજ્યોને સહાયક અનુદાન (Grants-in-aid) ના સિદ્ધાંતો, પંચાયતો અને નગરપાલિકાઓના સંસાધનો વધારવા રાજ્ય સંચિત નિધિ સુધારણા પગલાં; પ્રથમ નાણા પંચ (૧૯૫૧ - કે.સી. નિયોગી); ૧૪મું નાણા પંચ (વાય.વી. રેડ્ડી - રાજ્યોનો હિસ્સો ૩૨% થી વધારી ૪૨% કર્યો); ૧૫મું નાણા પંચ (એન.કે. સિંહ - ૨૦૨૧-૨૬: રાજ્યોનો હિસ્સો ૪૧% [૧% J&K અને લદ્દાખ UT માટે અલગ], માપદંડો: આવક અંતર ૪૫%, વસ્તી ૨૦૧૧ મુજબ ૧૫%, ક્ષેત્રફળ ૧૫%, જંગલ અને ઇકોલોજી ૧૦%, વસ્તી વિષયક કામગીરી ૧૨.૫%, કર પ્રયાસ ૨.૫%); ૧૬મું નાણા પંચ (અરવિંદ પનાગરિયા - ૨૦૨૬-૩૧ માટે) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભારતમાં આર્થિક આયોજનનો ઇતિહાસ, પ્લાનિંગ કમિશન (૧૯૫૦) અને રાષ્ટ્રીય વિકાસ પરિષદ (NDC)
આયોજનનો ઇતિહાસ: એમ. વિશ્વેશ્વરૈયા (૧૯૩૪ - 'પ્લાન્ડ ઇકોનોમી ફોર ઇન્ડિયા' ૧૦ વર્ષીય યોજના); નેશનલ પ્લાનિંગ કમિટી (૧૯૩૮ - સુભાષચંદ્ર બોઝ પ્રમુખ, જવાહરલાલ નેહરુ અધ્યક્ષ); બોમ્બે પ્લાન (૧૯૪૪ - ૮ અગ્રણી ઉદ્યોગપતિઓ જે.આર.ડી. ટાટા, જી.ડી. બિરલા વગેરે); ગાંધીયન પ્લાન (૧૯૪૪ - શ્રીમન્નારાયણ અગ્રવાલ); પીપલ્સ પ્લાન (૧૯૪૫ - એમ.એન. રોય); સર્વોદય પ્લાન (૧૯૫૦ - જયપ્રકાશ નારાયણ); આયોજન પંચ (Planning Commission - ૧૫ માર્ચ ૧૯૫૦ મંત્રીમંડળના ઠરાવ દ્વારા બિન-બંધારણીય અને સલાહકાર સંસ્થા, હોદ્દાની રૂએ અધ્યક્ષ વડાપ્રધાન, પ્રથમ અધ્યક્ષ જવાહરલાલ નેહરુ, પ્રથમ ઉપાધ્યક્ષ ગુલઝારીલાલ નંદા); રાષ્ટ્રીય વિકાસ પરિષદ (NDC - National Development Council: ૬ ઓગસ્ટ ૧૯૫૨ 'સુપર કેબિનેટ', પંચવર્ષીય યોજનાઓને અંતિમ મંજૂરી આપતી સંસ્થા, વડાપ્રધાન અધ્યક્ષ + તમામ મુખ્યમંત્રીઓ અને કેન્દ્રીય મંત્રીઓ સભ્યો) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
પંચવર્ષીય યોજનાઓ (૧ થી ૬) – ઉદ્દેશો, મોડેલ્સ (હેરોડ-ડોમર, મહાલનોબિસ, ગાડગીલ), સિદ્ધિઓ અને પ્લાન હોલિડે
૧. પ્રથમ યોજના (૧૯૫૧-૫૬: હેરોડ-ડોમર મોડેલ, કૃષિ, સિંચાઈ અને વીજળી પર ભાર - ભાખરા, હીરાકુડ, દામોદર ડેમ્સ, સફળતા); ૨. બીજી યોજના (૧૯૫૬-૬૧: પી.સી. મહાલનોબિસ ૪-સેક્ટર મોડેલ, ભારે ઉદ્યોગો અને ખનિજ - ભિલાઈ, રાઉરકેલા, દુર્ગાપુર સ્ટીલ પ્લાન્ટ્સ, સમાજવાદી સમાજરચના); ૩. ત્રીજી યોજના (૧૯૬૧-૬૬: સુખમય ચક્રવર્તી અને જે. સેન્ડી મોડેલ, સ્વનિર્ભર અર્થતંત્ર, ૧૯૬૨ ચીન યુદ્ધ, ૧૯૬૫ પાક યુદ્ધ અને દુષ્કાળથી સૌથી અસફળ યોજના); પ્લાન હોલિડે / યોજના અવકાશ (૧૯૬૬-૬૯: ૩ વાર્ષિક યોજનાઓ, હરિયાળી ક્રાંતિની શરૂઆત); ૪. ચોથી યોજના (૧૯૬૯-૭૪: અશોક રુદ્ર અને એલન માન મોડેલ / ડી.આર. ગાડગીલ ફોર્મ્યુલા, સ્થિરતા સાથે વિકાસ અને સ્વનિર્ભરતા, ૧૪ બેંકોનું રાષ્ટ્રીયકરણ ૧૯૬૯, ૧૯૭૪ પોખરણ-૧ પરમાણુ પરીક્ષણ 'સ્માઈલિંગ બુદ્ધા'); ૫. પાંચમી યોજના (૧૯૭૪-૭૯: ડી.પી. ધર મોડેલ, ગરીબી હટાવો અને આત્મનિર્ભરતા, ૨૦ મુદ્દા કાર્યક્રમ ૧૯૭૫, ૧ વર્ષ વહેલી સમાપ્ત કરાઈ); રોલિંગ પ્લાન / ચક્રવતી યોજના (૧૯૭૮-૮૦: ગુન્નાર મિર્ડલ મોડેલ - જનતા પાર્ટી સરકાર); ૬. છઠ્ઠી યોજના (૧૯૮૦-૮૫: રોકાણ મોડેલ, ગરીબી ઉન્મૂલન અને રોજગાર સર્જન, ૬ બેંકોનું રાષ્ટ્રીયકરણ ૧૯૮૦, NABARD ની સ્થાપના ૧૯૮૨) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
પંચવર્ષીય યોજનાઓ (૭ થી ૧૨) – પ્રણવ મુખર્જી મોડેલ, LPG સુધારા, સર્વસમાવેશી વિકાસ અને ૧૨મી યોજના
૭. સાતમી યોજના (૧૯૮૫-૯૦: પ્રણવ મુખર્જી મોડેલ, અન્ન, કામ અને ઉત્પાદકતા, બ્લુ રિવોલ્યુશન, SEBI ૧૯૮૮); વાર્ષિક યોજનાઓ (૧૯૯૦-૯૨: આર્થિક કટોકટી અને બેલેન્સ ઓફ પેમેન્ટ્સ સંકટ); ૮. આઠમી યોજના (૧૯૯૨-૯૭: જ્હોન ડબલ્યુ. મુલર / રાવ-મનમોહન મોડેલ, માનવ સંસાધન વિકાસ, LPG સુધારા, WTO સભ્યપદ ૧૯૯૫, સર્વોચ્ચ વૃદ્ધિદર ૬.૮%); ૯. નવમી યોજના (૧૯૯૭-૨૦૦૨: સામાજિક ન્યાય અને સમાનતા સાથે આર્થિક વિકાસ, સુવર્ણ જયંતિ વર્ષ); ૧૦. દસમી યોજના (૨૦૦૨-૦૭: સર્વસમાવેશી વિકાસ, માથાદીઠ આવક ૧૦ વર્ષમાં બમણી કરવી, શિક્ષણ-સ્વાસ્થ્ય લક્ષ્યાંકો, ૭.૬% વૃદ્ધિ); ૧૧. અગિયારમી યોજના (૨૦૦૭-૧૨: સી. રંગરાજન મોડેલ, 'તીવ્ર અને વધુ સમાવેશી વિકાસ' Faster and More Inclusive Growth, વાસ્તવિક વૃદ્ધિ ૮%); ૧૨. બારમી યોજના (૨૦૧૨-૧૭: 'તીવ્ર, ટકાઉ અને વધુ સર્વસમાવેશી વિકાસ' Faster, Sustainable and More Inclusive Growth, લક્ષ્યાંક ૮%, ભારતની અંતિમ પંચવર્ષીય યોજના) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
નીતિ આયોગ (NITI Aayog) – સ્થાપના, માળખું, કાર્યો, સહકારી સંઘવાદ અને મુખ્ય ઇન્ડેક્સ/અહેવાલો
નીતિ આયોગ (National Institution for Transforming India: ૧ જાન્યુઆરી ૨૦૧૫ના રોજ આયોજન પંચના સ્થાને કેન્દ્રીય કેબિનેટના ઠરાવ દ્વારા રચના, 'થિંક ટેન્ક' તરીકે કાર્ય, બોટમ-અપ એપ્રોચ Bottom-Up Approach); સિદ્ધાંતો: સહકારી સંઘવાદ (Cooperative Federalism) અને સ્પર્ધાત્મક સંઘવાદ (Competitive Federalism); માળખું: અધ્યક્ષ (વડાપ્રધાન), ઉપાધ્યક્ષ (કેબિનેટ મંત્રી કક્ષા - પ્રથમ અરવિંદ પનાગરિયા, સુમન બેરી), સીઈઓ (CEO - પ્રથમ સિંધુશ્રી ખુલ્લર, બી.વી.આર. સુબ્રહ્મણ્યમ), ગવર્નિંગ કાઉન્સિલ (તમામ રાજ્યોના મુખ્યમંત્રીઓ અને UTs ના લેફ્ટનન્ટ ગવર્નર્સ); ૭ સ્તંભો; નીતિ આયોગના ૧૫ વર્ષીય વિઝન, ૭ વર્ષીય વ્યૂહરચના અને ૩ વર્ષીય એક્શન એજન્ડા; મુખ્ય સૂચકાંકો: SDG ઇન્ડિયા ઇન્ડેક્સ, ઇનોવેશન ઇન્ડેક્સ, એક્સપોર્ટ પ્રિપેર્ડનેસ ઇન્ડેક્સ (EPI - ગુજરાત અગ્રણી), સ્કૂલ એજ્યુકેશન ક્વોલિટી ઇન્ડેક્સ, કમ્પોઝિટ વોટર મેનેજમેન્ટ ઇન્ડેક્સ, એસ્પિરેશનલ ડિસ્ટ્રિક્ટ્સ પ્રોગ્રામ (ADP), અટલ ઇનોવેશન મિશન (AIM) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
૧૯૯૧ ના આર્થિક સુધારા (LPG Reforms) – ઉદારીકરણ, ખાનગીકરણ, વૈશ્વિકીકરણ અને રાવ-મનમોહન મોડેલ
૧૯૯૧ ની આર્થિક કટોકટીના કારણો: બેલેન્સ ઓફ પેમેન્ટ્સ (BoP) સંકટ, વિદેશી હૂંડિયામણ અનામત માત્ર ૨ અઠવાડિયાની આયાત પૂરતું (~$૧.૨ બિલિયન) બચ્યું, ઊંચો ફુગાવો ૧૭%+, રાજકોષીય ખાધ ૮.૪%, ખાડી યુદ્ધ (Gulf War), સોનું ગીરો મૂકવું પડ્યું (બેંક ઓફ ઇંગ્લેન્ડ અને યુનિયન બેંક ઓફ સ્વિટ્ઝર્લૅન્ડ); IMF અને વર્લ્ડ બેંક પાસેથી $૭ બિલિયન લોન અને સ્ટ્રક્ચરલ એડજસ્ટમેન્ટ પ્રોગ્રામ (SAP); વડાપ્રધાન પી.વી. નરસિંહા રાવ અને નાણામંત્રી ડૉ. મનમોહન સિંહ દ્વારા ૨૪ જુલાઈ ૧૯૯૧ના રોજ નવી ઔદ્યોગિક નીતિ અને LPG સુધારાની જાહેરાત; ૧. ઉદારીકરણ (Liberalization - લાયસન્સ રાજ નાબૂદી, માત્ર અમુક ઉદ્યોગો માટે ફરજિયાત લાયસન્સ, MRTP એક્ટ નાબૂદ); ૨. ખાનગીકરણ (Privatization - જાહેર સાહસોનું ડિસઇન્વેસ્ટમેન્ટ, આરક્ષિત ઉદ્યોગો ઘટાડી માત્ર અણુ ઊર્જા અને રેલવે રાખ્યા); ૩. વૈશ્વિકીકરણ (Globalization - કસ્ટમ ડ્યુટી ઘટાડો, રૂપિયાનું અવમૂલ્યન, FDI અને FII ને પ્રોત્સાહન) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
વિનિવેશ (Disinvestment), ખાનગીકરણ નીતિ અને નેશનલ મોનેટાઇઝેશન પાઇપલાઇન (NMP)
વિનિવેશનો અર્થ (સરકાર દ્વારા જાહેર ક્ષેત્રના સાહસો CPSEs માંથી પોતાની શેરમૂડી વેચવી); વિનિવેશના પ્રકારો: લઘુમતી વિનિવેશ (Minority Sale - સરકારી હિસ્સો ૫૧% કે વધુ રહે), બહુમતી વિનિવેશ (Majority Sale), વ્યૂહાત્મક વિનિવેશ (Strategic Disinvestment - ૫૦% કે તેથી વધુ હિસ્સો અને મેનેજમેન્ટ નિયંત્રણ ખાનગી હાથોમાં સોંપવું - દા.ત. એર ઇન્ડિયા ટાટા ગ્રુપને); ડીપમ (DIPAM - ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ એન્ડ પબ્લિક એસેટ મેનેજમેન્ટ, નાણા મંત્રાલય હેઠળ); નેશનલ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ ફંડ (NIF ૨૦૦૫); નવી પબ્લિક સેક્ટર એન્ટરપ્રાઇઝ પોલિસી ૨૦૨૧ (૪ વ્યૂહાત્મક ક્ષેત્રો: અણુ ઊર્જા/અવકાશ/સંરક્ષણ, પરિવહન/દૂરસંચાર, પાવર/પેટ્રોલિયમ/કોલસો, બેંકિંગ/વીમો/નાણાકીય સેવાઓ); નેશનલ મોનેટાઇઝેશન પાઇપલાઇન (NMP ૨૦૨૧-૨૫: ₹૬ લાખ કરોડની બ્રાઉનફિલ્ડ સરકારી અસ્કયામતો લીઝ પર આપી મોનેટાઇઝ કરવી - માલિકી સરકાર પાસે રહે છે); નેશનલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પાઇપલાઇન (NIP ₹૧૧૧ લાખ કરોડ) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભારતનો વિદેશ વેપાર (Foreign Trade) – સંરચના, દિશા, વેપાર નીતિ (FTP 2023) અને ટ્રેડ ડેફિસિટ
વિદેશ વેપારની સંરચના (Composition): મુખ્ય નિકાસ વસ્તુઓ (પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનો, રત્નો અને ઘરેણાં, એન્જિનિયરિંગ માલસામાન, ફાર્માસ્યુટિકલ્સ, ઓર્ગેનિક કેમિકલ્સ, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, ટેક્સટાઇલ), મુખ્ય આયાત વસ્તુઓ (ક્રૂડ ઓઇલ, સોનું-ચાંદી, ઇલેક્ટ્રોનિક ઉપકરણો, મશીનરી, કોલસો); વેપારની દિશા (Direction): ભારતના ટોચના વેપાર ભાગીદારો (૧. યુએસએ - ભારતનો સૌથી મોટો વેપાર ભાગીદાર અને સૌથી મોટી વેપાર પુરાંત Trade Surplus ધરાવતો દેશ, ૨. ચીન - સૌથી મોટી વેપાર ખાધ Trade Deficit ધરાવતો દેશ, ૩. યુએઈ, ૪. રશિયા, ૫. સાઉદી અરેબિયા); વિદેશ વેપાર નીતિ (Foreign Trade Policy FTP 2023 - કોઈ સમાપ્તિ તારીખ વિના સતત નીતિ, ૨૦૩૦ સુધીમાં $૨ ટ્રિલિયન નિકાસનું લક્ષ્ય: $૧ ટ્રિલિયન મર્ચેન્ડાઇઝ + $૧ ટ્રિલિયન સેવાઓ, ભારતીય રૂપિયામાં આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર સેટલમેન્ટ, ઈ-કોમર્સ એક્સપોર્ટ હબ્સ, ડિસ્ટ્રિક્ટ્સ એઝ એક્સપોર્ટ હબ્સ DEH) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
લેણદેણની તુલા (Balance of Payments - BoP) – ચાલુ ખાતું (Current Account), મૂડી ખાતું અને ફોરેક્સ રિઝર્વ
લેણદેણની તુલા (BoP - Balance of Payments: દેશના નિવાસીઓ અને બાકીના વિશ્વ વચ્ચે એક વર્ષમાં થયેલા તમામ આર્થિક વ્યવહારોનો હિસાબ, ડબલ એન્ટ્રી બુક-કીપિંગ પદ્ધતિ, હંમેશા સંતુલિત રહે છે); ૧. ચાલુ ખાતું (Current Account: દ્રશ્ય વેપાર / વેપાર તુલા Trade Balance - વસ્તુઓની આયાત-નિકાસ; અદ્રશ્ય વેપાર - સેવાઓ સોફ્ટવેર/પ્રવાસન, આવક નફો/ડિવિડન્ડ, અને ટ્રાન્સફર પેમેન્ટ્સ રેમિટન્સ/દાન - ભારત વિશ્વમાં રેમિટન્સ મેળવવામાં પ્રથમ $૧૨૦+ બિલિયન); ચાલુ ખાતાની ખાધ (CAD - Current Account Deficit); ૨. મૂડી ખાતું (Capital Account: વિદેશી રોકાણ FDI/FII, બાહ્ય વ્યાપારી ઉધાર ECB, વિદેશી લોન, NRI થાપણો); રૂપિયાની પરિવર્તનીયતા (Convertibility: ચાલુ ખાતા પર સંપૂર્ણ પરિવર્તનીય ૧૯૯૪, મૂડી ખાતા પર આંશિક - તારાપોર સમિતિ ૧૯૯૭ અને ૨૦૦૬); વિદેશી હૂંડિયામણ અનામત (Forex Reserves: વિદેશી ચલણ અસ્કયામતો FCA, સોનું Gold, સ્પેશિયલ ડ્રોઇંગ રાઇટ્સ SDR, રિઝર્વ ટ્રેન્ચ પોઝિશન RTP) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
વિદેશી રોકાણ – FDI (પ્રત્યક્ષ વિદેશી રોકાણ), FPI/FII અને વિનિમય દર પ્રણાલી (NEER/REER)
વિદેશી રોકાણના પ્રકારો (અરવિંદ માયારામ સમિતિ): FDI (Foreign Direct Investment - કંપનીમાં ૧૦% કે તેથી વધુ ઇક્વિટી રોકાણ, લાંબા ગાળાનું, ભૌતિક સંપત્તિ અને વ્યવસ્થાપન નિયંત્રણ, ગ્રીનફિલ્ડ અને બ્રાઉનફિલ્ડ રોકાણ, બે માર્ગો: ઓટોમેટિક રૂટ અને સરકારી મંજૂરી રૂટ; ભારતમાં સૌથી વધુ FDI લાવતા દેશો: સિંગાપોર, મોરિશિયસ, યુએસએ; ટોચના ક્ષેત્રો: કોમ્પ્યુટર સોફ્ટવેર અને હાર્ડવેર, સેવા ક્ષેત્ર, ઓટોમોબાઇલ); FPI/FII (Foreign Portfolio Investment - શેરબજારમાં ૧૦% થી ઓછું રોકાણ, 'હોટ મની' Hot Money, ટૂંકા ગાળાનું); વિનિમય દર પ્રણાલી (Exchange Rate System: નિશ્ચિત Fixed, મુક્ત/ફ્લોટિંગ Floating, મેનેજ્ડ ફ્લોટિંગ / ડર્ટી ફ્લોટિંગ - ભારતની વ્યવસ્થા); રૂપિયાનું અવમૂલ્યન (Devaluation - સરકાર દ્વારા સત્તાવાર ઘટાડો: ૧૯૪૯, ૧૯૬૬, ૧૯૯૧) અને ઘસારો (Depreciation - બજાર દળો દ્વારા ઘટાડો); નોમિનલ ઇફેક્ટિવ એક્સચેન્જ રેટ (NEER) અને રિયલ ઇફેક્ટિવ એક્સચેન્જ રેટ (REER) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
વિશ્વ વેપાર સંગઠન (WTO) – સ્થાપના, સિદ્ધાંતો, એગ્રીમેન્ટ્સ (AoA, TRIPS, TRIMS, GATS) અને મિનિસ્ટ્રીયલ કોન્ફરન્સ
GATT (જનરલ એગ્રીમેન્ટ ઓન ટેરિફ્સ એન્ડ ટ્રેડ ૧૯૪૭); ઉરુગ્વે રાઉન્ડ વાટાઘાટો (૧૯૮૬-૯૪ - ડંકલ પ્રસ્તાવ); મરાકેશ કરાર હેઠળ ૧ જાન્યુઆરી ૧૯૯૫ના રોજ WTO ની સ્થાપના (હેડક્વાર્ટર: જીનીવા સ્વિટ્ઝર્લૅન્ડ, ભારત સ્થાપક સભ્ય, ડીજી: નગોઝી ઓકોન્જો-ઇવેલા); WTO ના મૂળભૂત સિદ્ધાંતો: મોસ્ટ ફેવર્ડ નેશન (MFN), નેશનલ ટ્રીટમેન્ટ (NT); મુખ્ય કરારો: ૧. એગ્રીકલ્ચર એગ્રીમેન્ટ (AoA: ૩ સ્તંભો - બજાર પ્રવેશ, નિકાસ સબસિડી, સ્થાનિક સહાય Domestic Support: ગ્રીન બોક્સ સબસિડી - પર્યાવરણ/સંશોધન બિન-વિકૃત કરનારી છૂટ, બ્લુ બોક્સ - ઉત્પાદન મર્યાદિત કરતી, એમ્બર બોક્સ - વેપાર વિકૃત કરનારી MSP વગેરે મર્યાદિત; પીસ ક્લોઝ Peace Clause - બાલી મિનિસ્ટ્રીયલ ૨૦૧૩); ૨. TRIPS (બૌદ્ધિક સંપદા અધિકારો - પેટન્ટ ૨૦ વર્ષ, કોપીરાઇટ, ટ્રેડમાર્ક, GI ટેગ); ૩. TRIMS (રોકાણ પગલાં); ૪. GATS (સેવાઓનો વેપાર - ૪ મોડ્સ); વિવાદ નિવારણ વ્યવસ્થા (DSB) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
બ્રેટન વુડ્સ સંસ્થાઓ – આંતરરાષ્ટ્રીય નાણા ભંડોળ (IMF) અને વિશ્વ બેંક જૂથ (World Bank Group)
બ્રેટન વુડ્સ કોન્ફરન્સ ૧૯૪૪ (ન્યૂ હેમ્પશાયર યુએસએ - 'બ્રેટન વુડ્સ ટ્વિન્સ'); ૧. આંતરરાષ્ટ્રીય નાણા ભંડોળ (IMF - સ્થાપના ૨૭ ડિસેમ્બર ૧૯૪૫, વોશિંગ્ટન ડી.સી., ૧૯૦ સભ્ય દેશો; હેતુ: વૈશ્વિક નાણાકીય સ્થિરતા, વિનિમય દર સ્થિરતા, BoP કટોકટીમાં ટૂંકા ગાળાની લોન; ક્વોટા સિદ્ધાંત - સભ્ય દેશનો હિસ્સો અને મતદાન શક્તિ GDP/ઓપનનેસ મુજબ, ભારતનો ક્વોટા ~૨.૭૫% અને ૮મો ક્રમ; SDR સ્પેશિયલ ડ્રોઇંગ રાઇટ્સ / પેપર ગોલ્ડ ૧૯૬૯ - ૫ ચલણોની બાસ્કેટ: US ડોલર, યુરો, ચીની યુઆન/રેનમિન્બી, જાપાનીઝ યેન, બ્રિટિશ પાઉન્ડ; મુખ્ય અહેવાલો: વર્લ્ડ ઇકોનોમિક આઉટલુક WEO, ગ્લોબલ ફાઇનાન્શિયલ સ્ટેબિલિટી રિપોર્ટ); ૨. વિશ્વ બેંક જૂથ (World Bank Group - વોશિંગ્ટન ડી.સી., લાંબા ગાળાના વિકાસ અને ગરીબી નિવારણ માટે ધિરાણ; ૫ સંસ્થાઓ: IBRD પુનઃનિર્માણ અને વિકાસ બેંક, IDA સોફ્ટ લોન વિન્ડો વ્યાજમુક્ત ધિરાણ, IFC ખાનગી ક્ષેત્ર ધિરાણ, MIGA રાજકીય જોખમ વીમો, ICSID રોકાણ વિવાદ નિવારણ - ભારત ICSID સિવાય ચારેયનો સભ્ય); અહેવાલો: વર્લ્ડ ડેવલપમેન્ટ રિપોર્ટ WDR) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
પ્રાદેશિક આર્થિક જૂથો અને આંતરરાષ્ટ્રીય બેંકો – ADB, NDB (BRICS બેંક), AIIB, G20, ASEAN, SAARC
પ્રાદેશિક વિકાસ બેંકો: ૧. એશિયન ડેવલપમેન્ટ બેંક (ADB - ૧૯૬૬, મનીલા ફિલિપાઇન્સ, ૬૮ સભ્યો, જાપાન અને યુએસએ સૌથી મોટા શેરધારકો, ભારત ૪થો મોટો); ૨. ન્યુ ડેવલપમેન્ટ બેંક (NDB / BRICS બેંક - ફોર્ટાલેઝા સમિટ ૨૦૧૪, શાંઘાઈ ચીન, પ્રથમ પ્રમુખ કે.વી. કામથ); ૩. એશિયન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ઇન્વેસ્ટમેન્ટ બેંક (AIIB - ૨૦૧૬, બેઇજિંગ ચીન, ચીન ૧લું અને ભારત ૨જો સૌથી મોટો શેરધારક); આર્થિક જૂથો: G20 (૧૯૯૯ - ૧૯ દેશો + યુરોપિયન યુનિયન + આફ્રિકન યુનિયન, ૨૦૨૩માં ભારતમાં ૧૮મી સમિટ 'વસુધૈવ કુટુંબકમ' નવી દિલ્હી ડિક્લેરેશન); BRICS (બ્રાઝીલ, રશિયા, ભારત, ચીન, દક્ષિણ આફ્રિકા + નવા સભ્યો); ASEAN (૧૯૬૭ બેંગકોક, ૧૦ દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયાઈ દેશો); SAARC (૧૯૮૫ ઢાકા, સચિવાલય કાઠમંડુ, SAFTA); BIMSTEC (૧૯૯૭ ઢાકા); OPEC (૧૯૬૦ બગદાદ, હેડક્વાર્ટર વિયેના ઓસ્ટ્રિયા - તેલ નિકાસકાર દેશોનું કાર્ટેલ) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભારતીય નાણાં બજાર (Money Market) – સાધનો (Call Money, T-Bills, Commercial Paper, CD) અને DFHI
નાણાં બજાર (Money Market - ટૂંકા ગાળાના નાણાકીય ભંડોળનું બજાર, પરિપક્વતા મુદત ૧ વર્ષ કે તેથી ઓછી, નિયમનકાર: RBI); સંગઠિત અને અસંગઠિત નાણાં બજાર (શાહુકારો, દેશી શરાફો); નાણાં બજારના મુખ્ય સાધનો: ૧. કોલ મની અને નોટિસ મની (Call/Notice Money - આંતર-બેંક બજાર, કોલ મની ૧ દિવસ/ઓવરનાઇટ, નોટિસ મની ૨ થી ૧૪ દિવસ, ટર્મ મની ૧૫ દિવસથી ૧ વર્ષ); ૨. ટ્રેઝરી બિલ્સ (T-Bills - ભારત સરકાર વતી RBI દ્વારા જારી કરાતા શૂન્ય જોખમ સાધનો, વ્યાજ વિના ડિસ્કાઉન્ટ પર જારી અને મૂળ કિંમતે પરત, ૩ મુદતો: ૯૧ દિવસ, ૧૮૨ દિવસ, ૩૬૪ દિવસ, લઘુતમ રકમ ₹૨૫,૦૦૦); ૩. કોમર્શિયલ પેપર (Commercial Paper CP - ૧૯૯૦, ઉચ્ચ ક્રેડિટ રેટિંગ ધરાવતી કોર્પોરેટ કંપનીઓ દ્વારા જારી અસુરક્ષિત પ્રોમિસરી નોટ, મુદત ૭ દિવસથી ૧ વર્ષ, લઘુતમ ₹૫ લાખ); ૪. સર્ટિફિકેટ ઓફ ડિપોઝિટ (CD - ૧૯૮૯, બેંકો દ્વારા જારી, મુદત ૭ દિવસથી ૧ વર્ષ, લઘુતમ ₹૧ લાખ); ૫. કોમર્શિયલ બિલ્સ / વિનિમય પત્ર; DFHI (ડિસ્કાઉન્ટ એન્ડ ફાઇનાન્સ હાઉસ ઓફ ઇન્ડિયા ૧૯૮૮) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
મૂડી બજાર (Capital Market) – પ્રાથમિક બજાર (IPO, FPO, Rights Issue) અને ગૌણ બજાર (Stock Exchanges)
મૂડી બજાર (Capital Market - મધ્યમ અને લાંબા ગાળાના ભંડોળનું બજાર, મુદત ૧ વર્ષથી વધુ, શેર, ડિબેન્ચર, બોન્ડ્સ); ૧. પ્રાથમિક બજાર (Primary Market / New Issues Market - નવી સિક્યોરિટીઝનું પ્રથમ વખત વેચાણ): IPO (Initial Public Offering - કંપની પ્રથમ વાર જાહેર જનતા માટે શેર બહાર પાડે), FPO (Follow-on Public Offering - વધારાના શેર), રાઇટ્સ ઇશ્યૂ (વિદ્યમાન શેરધારકોને), પ્રાઇવેટ પ્લેસમેન્ટ, પ્રેફરન્શિયલ એલોટમેન્ટ; ૨. ગૌણ બજાર (Secondary Market / Stock Market - પહેલેથી અસ્તિત્વ ધરાવતી સિક્યોરિટીઝનું ખરીદ-વેચાણ); બોમ્બે સ્ટોક એક્સચેન્જ (BSE - ૯ જુલાઈ ૧૮૭૫ 'ધ નેટિવ શેર એન્ડ સ્ટોક બ્રોકર્સ એસોસિએશન' પ્રેમચંદ રાયચંદ, એશિયાનું સૌથી જૂનું સ્ટોક એક્સચેન્જ, દલાલ સ્ટ્રીટ મુંબઈ, સૂચકાંક: SENSEX ૩૦ મોટી લિક્વિડ કંપનીઓ, આધાર વર્ષ ૧૯૭૮-૭૯ = ૧૦૦); નેશનલ સ્ટોક એક્સચેન્જ (NSE - ૧૯૯૨ ફેરવાણી સમિતિ, ૧૯૯૪થી કાર્યરત, સૂચકાંક: NIFTY 50 પચાસ બ્લુચિપ કંપનીઓ, આધાર વર્ષ ૧૯૯૫ = ૧૦૦૦); ડિપોઝિટરીઝ: NSDL (૧૯૯૬) અને CDSL (૧૯૯૯) - ડીમેટ એકાઉન્ટ ડિમટીરિયલાઈઝેશન; T+1 સેટલમેન્ટ સાયકલ ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઇન્ડિયા (SEBI) અને મૂડી બજારના નિયમો
સેબી (SEBI - Securities and Exchange Board of India: ૧૨ એપ્રિલ ૧૯૮૮ના રોજ બિન-વૈધાનિક સંસ્થા તરીકે સ્થાપના, ૩૦ જાન્યુઆરી ૧૯૯૨ના રોજ SEBI એક્ટ ૧૯૯૨ દ્વારા વૈધાનિક/સ્વાયત્ત દરજ્જો, હેડક્વાર્ટર: મુંબઈ, પ્રથમ મહિલા અધ્યક્ષ માધબી પુરી બુચ); સેબીના કાર્યો: મૂડી બજારનું નિયમન, રોકાણકારોના હિતોનું રક્ષણ, સ્ટોક એક્સચેન્જ અને મધ્યસ્થીઓ (બ્રોકર્સ, મર્ચન્ટ બેંકર્સ) નું રજીસ્ટ્રેશન અને નિયંત્રણ; ઇનસાઇડર ટ્રેડિંગ (Insider Trading - અપ્રકાશિત સંવેદનશીલ માહિતીના આધારે ગેરકાયદે શેર ખરીદ-વેચાણ) પર પ્રતિબંધ; સર્કિટ ફિલ્ટર / સર્કિટ બ્રેકર્સ; પાર્ટિસિપેટરી નોટ્સ (P-Notes - વિદેશી રોકાણકારો સેબીમાં સીધા નોંધાયા વિના ભારતીય શેરોમાં રોકાણ કરવા માટે FIIs દ્વારા જારી કરાતા સાધનો); મ્યુચ્યુઅલ ફંડ્સ (Mutual Funds - AMFI, ભારતમાં પ્રથમ મ્યુચ્યુઅલ ફંડ UTI ૧૯૬૩ US-64 સ્કીમ); ક્રેડિટ રેટિંગ એજન્સીઓ (CRISIL ૧૯૮૭ ભારતની પ્રથમ, ICRA, CARE) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
વીમા ક્ષેત્ર (Insurance Sector), પેન્શન અને IRDAI / PFRDA
૧. વીમા ક્ષેત્રનો ઇતિહાસ: ઓરિએન્ટલ લાઈફ ઇન્સ્યોરન્સ કંપની (૧૮૧૮ કોલકાતા - ભારતની પ્રથમ જીવન વીમા કંપની); ૧ સપ્ટેમ્બર ૧૯૫૬ના રોજ ૨૪૫ ખાનગી વીમા કંપનીઓનું રાષ્ટ્રીયકરણ કરી LIC (લાઇફ ઇન્સ્યોરન્સ કોર્પોરેશન ઓફ ઇન્ડિયા) ની સ્થાપના (મુંબઈ હેડક્વાર્ટર, 'યોગક્ષેમં વહામ્યહમ્'); સામાન્ય વીમાનું રાષ્ટ્રીયકરણ: ૧૯૭૨ GIC એક્ટ હેઠળ ૪ કંપનીઓ (નેશનલ, ન્યુ ઇન્ડિયા એશ્યોરન્સ, ઓરિએન્ટલ, યુનાઇટેડ ઇન્ડિયા); મલ્હોત્રા સમિતિ ૧૯૯૩ (વીમા ક્ષેત્ર ખાનગીકરણ અને સુધારા); ઇરડા (IRDAI - Insurance Regulatory and Development Authority of India: ૧૯૯૯ એક્ટ હેઠળ ૨૦૦૦માં સ્થાપના, હૈદરાબાદ હેડક્વાર્ટર, વીમા ક્ષેત્રે FDI મર્યાદા ૭૪%); ૨. પેન્શન ક્ષેત્ર: PFRDA (પેન્શન ફંડ રેગ્યુલેટરી એન્ડ ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી ૨૦૦૩/૨૦૧૩ એક્ટ); નેશનલ પેન્શન સિસ્ટમ (NPS - ૧ જાન્યુઆરી ૨૦૦૪થી તમામ સરકારી કર્મચારીઓ માટે ફરજિયાત, ૨૦૦૯થી તમામ નાગરિકો માટે ખુલ્લી); અટલ પેન્શન યોજના (APY - ૯ મે ૨૦૧૫, ૧૮-૪૦ વર્ષ, ૬૦ વર્ષ પછી ₹૧,૦૦૦ થી ₹૫,૦૦૦ માસિક પેન્શન); પ્રધાનમંત્રી જીવન જ્યોતિ વીમા યોજના (PMJJBY - ₹૨ લાખ જીવન વીમો, પ્રીમિયમ ₹૪૩૬) અને પ્રધાનમંત્રી સુરક્ષા વીમા યોજના (PMSBY - ₹૨ લાખ અકસ્માત વીમો, પ્રીમિયમ ₹૨૦) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
કૃષિ અર્થશાસ્ત્ર – લઘુત્તમ ટેકાના ભાવ (MSP), CACP, કૃષિ સબસિડી અને ખાદ્ય સુરક્ષા (NFSA 2013)
કૃષિ ખર્ચ અને કિંમત પંચ (CACP - ૧૯૬૫ એગ્રીકલ્ચરલ પ્રાઇસ કમિશન APC, ૧૯૮૫માં CACP નામકરણ, નવી દિલ્હી); MSP (Minimum Support Price - લઘુત્તમ ટેકાના ભાવ: વાવણીની ઋતુ પહેલાં ભારત સરકારની આર્થિક બાબતોની કેબિનેટ સમિતિ CCEA દ્વારા જાહેરાત, કુલ ૨૨ ફરજિયાત પાકો + શેરડી માટે વાજબી અને લાભદાયી ભાવ FRP; ખર્ચના માપદંડો: A2 રોકડ ખર્ચ, A2+FL રોકડ ખર્ચ + પારિવારિક શ્રમ, C2 વ્યાપક ખર્ચ; સ્વામીનાથન પંચ ભલામણ ૨૦૦૬: MSP = C2 + ૫૦% નફો); કૃષિ સબસિડીઓ: પ્રત્યક્ષ અને પરોક્ષ (ખાતર સબસિડી - યુરિયા NBS પોષક તત્વ આધારિત સબસિડી, વીજળી, સિંચાઈ); ખાદ્ય સુરક્ષા અને PDS: ફૂડ કોર્પોરેશન ઓફ ઇન્ડિયા (FCI ૧૯૬૫); રાષ્ટ્રીય ખાદ્ય સુરક્ષા અધિનિયમ (NFSA ૨૦૧૩ - કાનૂની અધિકાર: ગ્રામીણ ૭૫% અને શહેરી ૫૦% વસ્તીને આવરી લે છે, પ્રતિ વ્યક્તિ પ્રતિ માસ ૫ કિલો અનાજ [ચોખા ₹૩, ઘઉં ₹૨, જાડા ધાન્ય ₹૧ - હાલ PMGKAY હેઠળ મફત], અંત્યોદય પરિવારોને પ્રતિ કુટુંબ ૩૫ કિલો); ઈ-નામ (e-NAM ૨૦૧૬ - નેશનલ એગ્રીકલ્ચર માર્કેટ) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભારતીય ઔદ્યોગિક નીતિઓ (૧૯૪૮, ૧૯૫૬, ૧૯૯૧), IIP સૂચકાંક અને ૮ કોર ઉદ્યોગો
ઔદ્યોગિક નીતિઓનો ઇતિહાસ: ૧. ૧૯૪૮ ની પ્રથમ ઔદ્યોગિક નીતિ (શ્યામાપ્રસાદ મુખર્જી - મિશ્ર અર્થતંત્રનો પાયો, ૪ શ્રેણીઓમાં ઉદ્યોગોનું વિભાજન); ૨. ૧૯૫૬ ની ઔદ્યોગિક નીતિ (ભારતનું 'આર્થિક બંધારણ' - સમાજવાદી ઢાંચો, ૩ અનુસૂચિઓ: Schedule A ૧૭ ઉદ્યોગો રાજ્યનો સંપૂર્ણ ઈજારો, Schedule B ૧૨ ઉદ્યોગો જાહેર+ખાનગી, Schedule C ખાનગી ક્ષેત્ર); ૩. ૧૯૯૧ ની નવી ઔદ્યોગિક નીતિ (ડિ-લાયસન્સિંગ, ડિ-રિઝર્વેશન); ઇન્ડેક્સ ઓફ ઇન્ડસ્ટ્રીયલ પ્રોડક્શન (IIP - ઔદ્યોગિક ઉત્પાદન સૂચકાંક: NSO દ્વારા માસિક પ્રકાશિત, આધાર વર્ષ ૨૦૧૧-૧૨, ૩ ક્ષેત્રો: ઉત્પાદન ૭૭.૬૩%, ખનન ૧૪.૩૭%, વીજળી ૭.૯૯%); ૮ મુખ્ય/કોર ઉદ્યોગો (8 Core Industries - IIP માં ૪૦.૨૭% વજન ધરાવે છે: ૧. રિફાઇનરી ઉત્પાદનો સૌથી વધુ ૨૮.૦૪%, ૨. વીજળી ૧૯.૮૫%, ૩. સ્ટીલ ૧૭.૯૨%, ૪. કોલસો ૧૦.૩૩%, ૫. ક્રૂડ ઓઇલ ૮.૯૮%, ૬. કુદરતી ગેસ ૬.૮૮%, ૭. સિમેન્ટ ૫.૩૭%, ૮. ખાતર સૌથી ઓછું ૨.૬૩%); પીએલઆઈ યોજના (PLI - પ્રોડક્શન લિંક્ડ ઇન્સેન્ટિવ ૧૪ ક્ષેત્રો) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
સૂક્ષ્મ, લઘુ અને મધ્યમ ઉદ્યોગો (MSME) – નવી વ્યાખ્યા (૨૦૨૦), મહત્વ અને પડકારો
MSME એક્ટ ૨૦૦૬; MSME ની નવી સંયુક્ત વ્યાખ્યા (૧ જુલાઈ ૨૦૨૦થી અમલી - પ્લાન્ટ-મશીનરીમાં રોકાણ અને વાર્ષિક ટર્નઓવર બંને માપદંડો, ઉત્પાદન અને સેવા ક્ષેત્ર વચ્ચેનો તફાવત નાબૂદ): ૧. સૂક્ષ્મ ઉદ્યોગ (Micro Enterprise: રોકાણ ≤ ₹૧ કરોડ અને ટર્નઓવર ≤ ₹૫ કરોડ); ૨. લઘુ ઉદ્યોગ (Small Enterprise: રોકાણ ≤ ₹૧૦ કરોડ અને ટર્નઓવર ≤ ₹૫૦ કરોડ); ૩. મધ્યમ ઉદ્યોગ (Medium Enterprise: રોકાણ ≤ ₹૫૦ કરોડ અને ટર્નઓવર ≤ ₹૨૫૦ કરોડ - નિકાસ ટર્નઓવરની ગણતરીમાંથી મુક્તિ); MSME નું ભારતીય અર્થતંત્રમાં સ્થાન: જીડીપીમાં ~૩૦% ફાળો, ઉત્પાદન નિકાસમાં ~૪૫-૪૮% ફાળો, ૧૧+ કરોડ લોકોને રોજગારી (કૃષિ પછી બીજું સૌથી મોટું રોજગારદાતા); સરકારી પહેલ: ઉદ્યમ પોર્ટલ (Udyam Registration), ચેમ્પિયન્સ પોર્ટલ (CHAMPIONS), ECLGS કટોકટી ક્રેડિટ લાઇન ગેરંટી, TReDS ફેક્ટરિંગ પ્લેટફોર્મ, RAMP યોજના ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભારતનું સેવા ક્ષેત્ર (Services Sector), ગિગ ઇકોનોમી (Gig Economy) અને ડિજિટલ અર્થતંત્ર
સેવા ક્ષેત્ર (તૃતીય ક્ષેત્ર - ભારતીય GDP માં ૫૩-૫૫% થી વધુ સૌથી મોટો ફાળો, ભારત વિશ્વમાં ૫મો સૌથી મોટો સેવા નિકાસકાર); મુખ્ય પેટા-ક્ષેત્રો: IT & ITeS/BPO (બેંગલુરુ, હૈદરાબાદ, પુણે), ફાઇનાન્શિયલ સર્વિસીસ/ફિનટેક (Fintech - ભારત વિશ્વમાં ત્રીજું સૌથી મોટું ફિનટેક ઇકોસિસ્ટમ), ટુરિઝમ અને હોસ્પિટાલિટી, હેલ્થકેર અને મેડિકલ ટુરિઝમ, એવિએશન, રિયલ એસ્ટેટ; ગિગ ઇકોનોમી (Gig Economy - પરંપરાગત કાયમી નોકરીને બદલે ટૂંકા ગાળાના કોન્ટ્રાક્ટ, ફ્રીલાન્સિંગ અને પ્લેટફોર્મ વર્કર્સ: ઝોમેટો, સ્વિગી, ઉબેર, અર્બન કંપની; નીતિ આયોગનો 'બૂમિંગ ગિગ એન્ડ પ્લેટફોર્મ ઇકોનોમી' રિપોર્ટ - ૨૦૨૯-૩૦ સુધીમાં ૨.૩૫ કરોડ વર્કર્સ); સામાજિક સુરક્ષા સંહિતા ૨૦૨૦ (Social Security Code - ગિગ વર્કર્સ માટે કલ્યાણ ભંડોળ); સ્ટાર્ટઅપ ઇકોસિસ્ટમ (ભારતમાં ૧૧૫+ યુનિકોર્ન $૧ બિલિયન+ મૂલ્યાંકન, DPIIT માન્યતા) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભારતીય અર્થતંત્રનો આર્થિક સર્વેક્ષણ (Economic Survey) અને મુખ્ય મેક્રોઇકોનોમિક ડેટા
આર્થિક સર્વેક્ષણ (Economic Survey - કેન્દ્રીય બજેટના એક દિવસ પહેલાં સંસદમાં રજૂ કરાતો વાર્ષિક દસ્તાવેજ, નાણા મંત્રાલયના આર્થિક બાબતોના વિભાગ DEA ના મુખ્ય આર્થિક સલાહકાર CEA દ્વારા તૈયાર કરાય છે; પ્રથમ આર્થિક સર્વે ૧૯૫૦-૫૧માં બજેટ સાથે રજૂ થયો હતો, ૧૯૬૪થી બજેટથી અલગ રજૂ થાય છે); મુખ્ય મેક્રોઇકોનોમિક સૂચકાંકો: વાસ્તવિક GDP વૃદ્ધિ દર, રાજકોષીય ખાધ લક્ષ્યાંકો, ચાલુ ખાતાની ખાધ (CAD), વિદેશી હૂંડિયામણ અનામત સ્તર, CPI અને WPI ફુગાવાનો ટ્રેન્ડ, કૃષિ/ઉદ્યોગ/સેવા ક્ષેત્રનો વૃદ્ધિ દર; મૂડી ખર્ચ (Capex) પુશ; બેંકિંગ ક્ષેત્રમાં ગ્રોસ NPA ઘટાડો અને ટ્વીન બેલેન્સ શીટ સુધારો (Twin Balance Sheet Advantage); ભારત વિશ્વની ૫મી સૌથી મોટી અર્થવ્યવસ્થા (યુકેને પાછળ છોડી $૩.૭૫+ ટ્રિલિયન) અને ૨૦૨૭ સુધીમાં ૩જી સૌથી મોટી બનવાનું લક્ષ્ય ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભારત સરકારની મુખ્ય આર્થિક યોજનાઓ – PM-KISAN, PLI, PM આવાસ, આયુષ્માન ભારત, મેક ઇન ઇન્ડિયા
૧. મેક ઇન ઇન્ડિયા (૨૫ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૪ - મેન્યુફેક્ચરિંગ જીડીપી હિસ્સો ૨૫% કરવો, સિંહ પ્રતીક); ૨. પીએમ કિસાન (PM-KISAN - ૧ ડિસેમ્બર ૨૦૧૮ ગોરખપુર, પાત્ર ખેડૂત પરિવારોને વાર્ષિક ₹૬,૦૦૦ ની સીધી આવક સહાય ₹૨,૦૦૦ ના ૩ સરખા હપ્તામાં DBT દ્વારા); ૩. આયુષ્માન ભારત - PMJAY (૨૩ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૮ રાંચી - વિશ્વની સૌથી મોટી આરોગ્ય વીમા યોજના, પ્રતિ પરિવાર પ્રતિ વર્ષ ₹૫ લાખનું કેશલેસ કવરેજ); ૪. પીએમ આવાસ યોજના (PMAY - ગ્રામીણ અને શહેરી ૨૦૧૫ '૨૦૨૨ સુધીમાં સૌને આવાસ'); ૫. પીએમ ઉજ્જવલા યોજના (૧ મે ૨૦૧૬ બલિયા યુપી 'સ્વચ્છ ઈંધણ, બેહતર જીવન' - BPL પરિવારોને મફત LPG કનેક્શન); ૬. પીએમ ગતિશક્તિ (ઓક્ટોબર ૨૦૨૧ - મલ્ટી-મોડલ કનેક્ટિવિટી માટે નેશનલ માસ્ટર પ્લાન ૧૬ મંત્રાલયો); ૭. ડિજિટલ ઇન્ડિયા (૧ જુલાઈ ૨૦૧૫); ૮. ઉત્પાદન આધારિત પ્રોત્સાહન (PLI સ્કીમ) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભારતીય અર્થશાસ્ત્રના પ્રમુખ સિદ્ધાંતો, વળાંકો (Curves) અને અર્થશાસ્ત્રીઓનું પ્રદાન
૧. મહત્વપૂર્ણ આર્થિક વળાંકો (Economic Curves): લોરેન્ઝ કર્વ (Lorenz Curve ૧૯૦૫ - આવક કે સંપત્તિની અસમાનતા દર્શાવતી વક્રરેખા) અને ગિની ગુણાંક (Gini Coefficient - ૦ સંપૂર્ણ સમાનતા, ૧ સંપૂર્ણ અસમાનતા); કુઝનેટ્સ કર્વ (Kuznets Curve - આર્થિક વિકાસ અને આવક અસમાનતા વચ્ચે ઊંધા U-આકારનો સંબંધ); પર્યાવરણીય કુઝનેટ્સ કર્વ (EKC - પ્રદૂષણ અને માથાદીઠ આવક); લાફર કર્વ (Laffer Curve - આર્થર લાફર: કર દર અને કર આવક વચ્ચે સંબંધ, ઊંચા કર દરથી આવક ઘટે છે); ફિલિપ્સ કર્વ (ફુગાવો વિરુદ્ધ બેરોજગારી); એન્જલનો નિયમ (Engel's Law - આવક વધતાં ખોરાક પાછળ થતા ખર્ચની ટકાવારી ઘટે છે); ૨. ભારતીય અર્થશાસ્ત્રીઓ: દાદાભાઈ નવરોજી (ડ્રેઇન ઓફ વેલ્થ થિયરી), મહાદેવ ગોવિંદ રાનડે, આર.સી. દત્ત ('ઇકોનોમિક હિસ્ટ્રી ઓફ ઇન્ડિયા'), અમર્ત્ય સેન (૧૯૯૮ અર્થશાસ્ત્રમાં નોબેલ - કલ્યાણ અર્થશાસ્ત્ર અને ગરીબી-દુષ્કાળ વિશ્લેષણ), અભિજિત બેનર્જી (૨૦૧૯ નોબેલ - વૈશ્વિક ગરીબી નિવારણ પ્રાયોગિક અભિગમ RCT), જગદીશ ભગવતી, સી. રંગરાજન, વાય.વી. રેડ્ડી ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભારતીય અર્થતંત્ર ગ્રાન્ડ માસ્ટર મોક ટેસ્ટ – GPSC Class 1-2 & CCE Group A/B ફુલ સિલેબસ
ભારતીય અર્થતંત્ર (Indian Economy) ના સમગ્ર અભ્યાસક્રમમાંથી GPSC Class 1-2, DySO અને GSSSB CCE Group A/B ની પરીક્ષા પેટર્ન મુજબનો સંપૂર્ણ સર્વગ્રાહી ટેસ્ટ: રાષ્ટ્રીય આવક (GDP/GNP), નાણું અને બેંકિંગ, RBI ની મોનેટરી પોલિસી (Repo, CRR, SLR), ફુગાવો (CPI/WPI), જાહેર નાણાવ્યવસ્થા (બજેટ, રાજકોષીય ખાધ, FRBM), કર પ્રણાલી (GST, ડાયરેક્ટ ટેક્સ), નાણા પંચ (૧૫મું અને ૧૬મું), આર્થિક આયોજન અને નીતિ આયોગ, ૧૯૯૧ ના સુધારા, વિદેશ વેપાર (BoP, CAD, Forex, WTO, IMF, WB), નાણાં બજાર અને મૂડી બજાર (SEBI, BSE, NSE), કૃષિ (MSP, CACP), ઉદ્યોગ (8 Core, MSME), સેવા ક્ષેત્ર અને ભારત સરકારની મુખ્ય આર્થિક યોજનાઓના વિશ્લેષણાત્મક, વિધાનવાળા અને જોડકાં આધારિત ૧૦૦ પ્રશ્નો.
Test Configuration
Practice Rules & Customizer
Test Configuration
Practice Rules & CustomizerFrequently Asked Questions (FAQ)
Official guidance for Indian Economy (ભારતીય અર્થતંત્ર)