Indian Geography (ભારતની ભૂગોળ) Test Series
જળ પરિવહન (મુખ્ય બંદરો અને રાષ્ટ્રીય જળમાર્ગો NW) અને હવાઈ પરિવહન
૧. જળ પરિવહન અને બંદરો (ભારતમાં ૧૩ મુખ્ય/મેજર બંદરો અને ૨૦૦+ નાના/મધ્યમ બંદરો; પશ્ચિમ તટના બંદરો: કંડલા/દીનદયાળ પોર્ટ ગુજરાત - મુક્ત વેપાર ક્ષેત્ર/ટાઇડલ પોર્ટ, મુંબઈ પોર્ટ સૌથી મોટું કુદરતી બંદર, જેએનપીટી/ન્હાવા શેવા ભારતનું સૌથી મોટું કન્ટેનર બંદર, મોર્મુગાઓ ગોવા લોખંડ નિકાસ, ન્યુ મેંગલોર કર્ણાટક, કોચીન કેરળ કુદરતી બંદર; પૂર્વ તટના બંદરો: તુતીકોરીન/વી.ઓ. ચિદમ્બરનાર તમિલનાડુ, ચેન્નાઈ સૌથી જૂનું કૃત્રિમ બંદર, એન્નોર/કામરાજાર પ્રથમ કોર્પોરેટાઇઝ્ડ બંદર, વિશાખાપટ્ટનમ સૌથી ઊંડું કુદરતી બંદર/ડોલ્ફિન નોઝ, પારાદીપ ઓડિશા લોખંડ નિકાસ, કોલકાતા/શ્યામાપ્રસાદ મુખર્જી નદીય બંદર, પોર્ટ બ્લેયર); સાગરમાલા પરિયોજના; ૨. રાષ્ટ્રીય જળમાર્ગો (National Waterways - IWAI નોઇડા ૧૯૮૬; NW 1 સૌથી લાંબો ૧,૬૨૦ કિમી ગંગા-ભાગીરથી-હુગલી પ્રયાગરાજ થી હલ્દિયા; NW 2 બ્રહ્મપુત્રા સાદિયા થી ધુબરી ૮૯૧ કિમી; NW 3 પશ્ચિમ તટીય નહેર કોલ્લમ થી કોટ્ટપુરમ કેરળ; NW 4 કૃષ્ણા-ગોદાવરી કાકીનાડા થી પુડુચેરી; NW 5 બ્રાહ્મણી-મહાનદી); ૩. હવાઈ પરિવહન (AAI ૧૯૯૫; ઉડાન UDAN યોજના 'ઉડે દેશ કા આમ નાગરિક'; પ્રમુખ આંતરરાષ્ટ્રીય એરપોર્ટ્સ: ઇન્દિરા ગાંધી નવી દિલ્હી, છત્રપતિ શિવાજી મુંબઈ, કેમ્પેગૌડા બેંગલુરુ, સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ અમદાવાદ) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભારતનું ભૌગોલિક સ્થાન, વિસ્તાર, અક્ષાંશ-રેખાંશ અને પ્રમાણભૂત સમયરેખા (IST)
ભારતનું વિશ્વ અને એશિયામાં સ્થાન (ઉત્તર-પૂર્વી ગોળાર્ધ); અક્ષાંશીય વિસ્તાર (૮°૪' ઉ. થી ૩૭°૬' ઉ. અક્ષાંશ, મુખ્ય ભૂમિ; અંદમાન ૬°૪૫' ઇન્દિરા પોઇન્ટ); રેખાંશીય વિસ્તાર (૬૮°૭' પૂ. થી ૯૭°૨૫' પૂ. રેખાંશ); કુલ ક્ષેત્રફળ (૩૨,૮૭,૨૬૩ ચો.કિમી - વિશ્વના ૨.૪૨%, વિશ્વમાં ૭મો ક્રમ); ઉત્તર-દક્ષિણ લંબાઈ (૩,૨૧૪ કિમી - ઇન્દિરા કોલ થી કન્યાકુમારી), પૂર્વ-પશ્ચિમ પહોળાઈ (૨,૯૩૩ કિમી - કિબિથુ/અરુણાચલ થી ગુહારમોતી/ગુજરાત); ૮૨°૩૦' પૂર્વ રેખાંશ (IST પ્રમાણભૂત સમયરેખા - પાંચ રાજ્યો: યુપી (મિર્ઝાપુર/પ્રયાગરાજ), એમપી, છત્તીસગઢ, ઓડિશા, આંધ્રપ્રદેશ; GMT થી ૫:૩૦ કલાક આગળ); કર્કવૃત (૨૩°૩૦' ઉ. અક્ષાંશ - ૮ રાજ્યો: ગુજરાત, રાજસ્થાન, એમપી, છત્તીસગઢ, ઝારખંડ, પશ્ચિમ બંગાળ, ત્રિપુરા, મિઝોરમ; માહી નદી ૨ વાર ઓળંગે છે) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભારતની જમીની અને દરિયાઈ સીમાઓ, પડોશી દેશો અને આંતરરાષ્ટ્રીય સીમારેખાઓ
ભારતની કુલ જમીની સીમા (૧૫,૨૦૦ કિમી); દરિયાકિનારો (મુખ્ય ભૂમિ ૬,૧૦૦ કિમી, ટાપુઓ સહિત ૭,૫૧૬.૬ કિમી); ૭ પડોશી જમીની દેશો: બાંગ્લાદેશ (સૌથી લાંબી સીમા ૪,૦૯૬.૭ કિમી - ૫ રાજ્યો), ચીન (૩,૪૮૮ કિમી - મેકમોહન લાઈન), પાકિસ્તાન (૩,૩૨૩ કિમી - રેડક્લિફ લાઈન, સર ક્રિક), નેપાળ (૧,૭૫૧ કિમી), મ્યાનમાર (૧,૬૪૩ કિમી), ભૂતાન (૬૯૯ કિમી), અફઘાનિસ્તાન (સૌથી ટૂંકી ૧૦૬ કિમી - ડ્યુરન્ડ લાઈન); દરિયાઈ પડોશી દેશો: શ્રીલંકા (પાકની સામુદ્રધુની અને મન્નારનો અખાત), માલદીવ્સ (૮° ચેનલ); ૯ દરિયાકાંઠો ધરાવતા રાજ્યો (ગુજરાત ૧,૬૦૦ કિમી સૌથી લાંબો, આંધ્રપ્રદેશ ૨જો, તમિલનાડુ, મહારાષ્ટ્ર, કેરળ, ઓડિશા, કર્ણાટક, પશ્ચિમ બંગાળ, ગોવા સૌથી ટૂંકો) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભારતના રાજ્યો, કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો, રાજધાનીઓ અને પુનર્ગઠન ઇતિહાસ
ભારતના ૨૮ રાજ્યો અને ૮ કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો (UTs); રાજ્ય પુનર્ગઠન અધિનિયમ ૧૯૫૬ (ફઝલ અલી કમિશન, ૧૪ રાજ્યો અને ૬ કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો); ભાષા આધારિત પ્રથમ રાજ્ય આંધ્રપ્રદેશ (૧૯૫૩); ગુજરાત-મહારાષ્ટ્ર વિભાજન (૧ મે ૧૯૬૦); નાગાલેન્ડ (૧૯૬૩), હરિયાણા-પંજાબ (૧૯૬૬), હિમાચલ પ્રદેશ (૧૯૭૧), સિક્કિમ (૩૬મો સુધારો ૧૯૭૫); ગોવા-અરુણાચલ-મિઝોરમ (૧૯૮૭); છત્તીસગઢ, ઉત્તરાખંડ, ઝારખંડ (૨૦૦૦); તેલંગાણા (૨ જૂન ૨૦૧૪ - ૨૯મું રાજ્ય); જમ્મુ અને કાશ્મીર પુનર્ગઠન અધિનિયમ ૨૦૧૯ (J&K અને લદ્દાખ બે અલગ UT બન્યા - ૩૧ ઓક્ટોબર ૨૦૧૯); દાદરા-નગર હવેલી અને દમણ-દીવ મર્જર (૨૬ જાન્યુઆરી ૨૦૨૦); લેન્ડલોક્ડ રાજ્યો (હરિયાણા, એમપી, છત્તીસગઢ, ઝારખંડ, તેલંગાણા) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભારતના દ્વીપસમૂહો (અંદમાન-નિકોબાર અને લક્ષદ્વીપ) અને દરિયાઈ ચેનલો
અંદમાન અને નિકોબાર દ્વીપસમૂહ (બંગાળની ખાડી, નિમગ્ન પર્વતોના શિખરો, પોર્ટ બ્લેયર રાજધાની, સેલ્યુલર જેલ, ઉત્તર/મધ્ય/દક્ષિણ અંદમાન અને લિટલ અંદમાન; બેરન ટાપુ - ભારતનો એકમાત્ર સક્રિય જ્વાળામુખી, નારકોન્ડમ - સુષુપ્ત જ્વાળામુખી, સેડલ પીક - સર્વોચ્ચ શિખર ૭૩૨ મીટર); ૧૦ ડિગ્રી ચેનલ (અંદમાન અને નિકોબાર વચ્ચે); ડંકન પેસેજ (સાઉથ અંદમાન અને લિટલ અંદમાન વચ્ચે); ગ્રેટ ચેનલ (ગ્રેટ નિકોબાર અને સુમાત્રા ઇન્ડોનેશિયા વચ્ચે); લક્ષદ્વીપ દ્વીપસમૂહ (અરબી સમુદ્ર, પરવાળા/કોરલ રીફ દ્વીપ, કવરત્તી રાજધાની, મિનિકોય દક્ષિણતમ ટાપુ); ૯ ડિગ્રી ચેનલ (લક્ષદ્વીપ/કાલ્પેની અને મિનિકોય વચ્ચે); ૮ ડિગ્રી ચેનલ (મિનિકોય અને માલદીવ્સ વચ્ચે); શ્રીહરિકોટા (ઇસરો સતીશ ધવન સ્પેસ સેન્ટર - પુલીકટ સરોવર); પમ્બન દ્વીપ/રામેશ્વરમ, અબ્દુલ કલામ દ્વીપ (વ્હીલર આઇલેન્ડ - મિસાઇલ ટેસ્ટિંગ ઓડિશા), મજુલી દ્વીપ (વિશ્વનો સૌથી મોટો નદી ટાપુ - બ્રહ્મપુત્રા નદી અસમ) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભારતની ભૂસ્તરીય સંરચના અને ખડક પ્રણાલી (આર્કિયન, ધારવાડ, કુડ્ડપાહ, વિંધ્યન, ગોંડવાના)
ભારતીય પ્લેટ ટેક્ટોનિક્સ, પેન્જિયા અને ગોંડવાનાલેન્ડનું વિભાજન, ટેથિસ સમુદ્ર; ૬ મુખ્ય ખડક પ્રણાલીઓ: ૧. આર્કિયન ખડકો (સૌથી પ્રાચીન, અગ્નિકૃત નાઇસ અને શિસ્ટ, જીવાશ્મ રહિત); ૨. ધારવાડ ખડકો (ભારતની સૌથી સમૃદ્ધ ખનિજયુક્ત પ્રણાલી - લોખંડ, સોનું, મેંગેનીઝ, કર્ણાટક ધારવાડ); ૩. કુડ્ડપાહ ખડકો (આંધ્રપ્રદેશ કુડ્ડપાહ, ચુનાનો પથ્થર, રેતીયો પથ્થર); ૪. વિંધ્યન ખડકો (લાલ રેતીયો પથ્થર, હીરાની ખાણો - પન્ના અને ગોલકોંડા); ૫. ગોંડવાના ખડકો (ભારતના ૯૮% કોલસાનો સ્ત્રોત - દામોદર, સોન, મહાનદી અને ગોદાવરી ખીણ); ૬. ડેક્કન ટ્રેપ / દખ્ખણનો લાવા પ્રદેશ (ક્રિટેશિયસ યુગમાં લાવાના પ્રસ્ફોટનથી બેસાલ્ટ ખડકો, કાળી રેગુર જમીન) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ઉત્તરનો હિમાલય પર્વતીય પ્રદેશ – રચના, સમાંતર શ્રેણીઓ (ટ્રાન્સ, બૃહદ, લઘુ અને શિવાલિક)
હિમાલયની ઉત્પત્તિ (ટેથિસ ભૂ-અભિનતિ અને ભારતીય-યુરેશિયન પ્લેટ અથડામણ, નવો ગડીદાર/મોડદાર પર્વત); ૪ સમાંતર શ્રેણીઓ: ૧. ટ્રાન્સ હિમાલય (તિબેટિયન હિમાલય - કારાકોરમ, લદ્દાખ, ઝાસ્કર, કૈલાસ શ્રેણી; K2/ગોડવિન ઓસ્ટિન ૮,૬૧૧ મી ભારતનું સર્વોચ્ચ શિખર); ૨. બૃહદ હિમાલય / હિમાદ્રી (સૌથી ઊંચી શ્રેણી - સરેરાશ ૬,૧૦૦ મી; માઉન્ટ એવરેસ્ટ ૮,૮૪૮.૮૬ મી નેપાળ 'સાગરમથ્થા', કંચનજંગા ૮,૫૮૬ મી સિક્કિમ ભારતનું હિમાલયમાં સર્વોચ્ચ શિખર, નંગા પર્વત, નંદા દેવી, અન્નપૂર્ણા, મકાલુ, ધોળાગિરી, નામચા બરવા); ૩. લઘુ/મધ્ય હિમાલય / હિમાચલ (પીર પંજાલ, ધોળાધર, નાગટિબ્બા, મહાભારત શ્રેણી; હિલ સ્ટેશનો: શિમલા, મનાલી, મસૂરી, નૈનીતાલ, દાર્જિલિંગ; ઘાસના મેદાનો: કાશ્મીરમાં મર્ગ - ગુલમર્ગ/સોનમર્ગ, ઉત્તરાખંડમાં બુગ્યાલ/પયાર); ૪. શિવાલિક હિમાલય / બાહ્ય હિમાલય (સૌથી નવીન દક્ષિણ શ્રેણી, દૂન અને દ્વાર ખીણો - દહેરાદૂન, પતલીદૂન, હરિદ્વાર) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
હિમાલયનું પ્રાદેશિક વિભાજન, મુખ્ય ઘાટ (Passes) અને હિમનદીઓ (Glaciers)
સિડની બુરાર્ડનું નદીઓ આધારિત પ્રાદેશિક વિભાજન: પંજાબ/કાશ્મીર હિમાલય (સિંધુ અને સતલજ વચ્ચે), કુમાઉ હિમાલય (સતલજ અને કાલી વચ્ચે - નંદા દેવી, કામત), નેપાળ હિમાલય (કાલી અને તિસ્તા વચ્ચે - સૌથી લાંબો ૮૦૦ કિમી), અસમ હિમાલય (તિસ્તા અને દિહાંગ/બ્રહ્મપુત્રા વચ્ચે); મુખ્ય ઘાટ (Passes): જમ્મુ-કાશ્મીર/લદ્દાખ (બનિહાલ - જવાહર ટનલ, ઝોઝિલા, બુરઝીલ, પીર પંજાલ, ખારદુંગ લા - સૌથી ઊંચો મોટરેબલ પાસ, કારાકોરમ, ઉમલિંગ લા); હિમાચલ પ્રદેશ (રોહતાંગ - અટલ ટનલ, બારાલાચા લા, શિપકી લા - સતલજ પ્રવેશ); ઉત્તરાખંડ (લિપુલેખ - કૈલાસ માનસરોવર યાત્રા, માણા લા, નીતિ લા, મુલિંગ લા); સિક્કિમ (નાથુ લા - જૂનો રેશમ માર્ગ, જેલેપ લા); અરુણાચલ પ્રદેશ (બોમડિલા, યાંગ્યાપ - બ્રહ્મપુત્રા પ્રવેશ, દીફુ); મુખ્ય હિમનદીઓ: સિયાચીન (નુબ્રા ખીણ, વિશ્વનું સૌથી ઊંચું યુદ્ધક્ષેત્ર ૭૬ કિમી), બિયાફો, બાલ્તોરો, હિસ્પર, ગંગોત્રી, યમુનોત્રી, ઝેમુ (સિક્કિમ) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ઉત્તર ભારતનું વિશાળ મેદાન – ભાભર, તરાઈ, બાંગર, ખાદર અને ડેલ્ટા પ્રદેશ
ઉત્તરના મેદાનોની ઉત્પત્તિ (સિંધુ, ગંગા અને બ્રહ્મપુત્રા નદીઓ દ્વારા કાંપના નિક્ષેપણથી); ભૌગોલિક પ્રદેશો: ૧. ભાભર (શિવાલિકની તળેટીમાં ૮-૧૬ કિમી પહોળો પટ્ટો, મોટા ગોળાશ્મો/કાંકરા, નદીઓ લુપ્ત/અદ્રશ્ય થાય છે); ૨. તરાઈ (ભાભરની દક્ષિણે દલદલીય ભેજવાળો ગાઢ જંગલોવાળો પટ્ટો, નદીઓ પુનઃ પ્રગટ થાય છે, મચ્છરોનો ઉપદ્રવ); ૩. બાંગર (જૂનો કાંપ ધરાવતો ઊંચો મેદાની પ્રદેશ જ્યાં પૂરનું પાણી પહોંચતું નથી, ચુનાયુક્ત 'કાંકર' ગાંઠો, રેહ/કલ્લર ક્ષારીય જમીન); ૪. ખાદર (નવો કાંપ ધરાવતો નીચો પ્રદેશ જ્યાં દર વર્ષે પૂરનું નવું પાણી ફેલાય છે, અત્યંત ફળદ્રુપ, પંજાબમાં 'બેટ' કહેવાય છે); ચો / ધાયા (પંજાબ મેદાન); સુંદરવન ડેલ્ટા (ગંગા-બ્રહ્મપુત્રા - વિશ્વનો સૌથી મોટો સક્રિય ડેલ્ટા, મેન્ગ્રોવ્સ અને રોયલ બેંગાલ ટાઈગર); મેદાનોનું કૃષિ અને જનસંખ્યા ઘનતામાં મહત્વ ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
દ્વીપકલ્પીય ઉચ્ચપ્રદેશ – મધ્યવર્તી ઉચ્ચભૂમિ (માળવા, બુંદેલખંડ, છોટાનાગપુર) અને દખ્ખણનો ઉચ્ચપ્રદેશ
દ્વીપકલ્પીય ઉચ્ચપ્રદેશ (ભારતનો સૌથી પ્રાચીન અને સ્થિર ભૂભાગ, ત્રિકોણાકાર, સરેરાશ ઊંચાઈ ૬૦૦-૯૦૦ મીટર, ઉત્તર-પૂર્વ ઢોળાવ); ૧. મધ્યવર્તી ઉચ્ચભૂમિ: માળવાનો ઉચ્ચપ્રદેશ (ચંબલ, બેતવા, કાલીસિંધ નદીઓ, બેસાલ્ટ લાવા); બુંદેલખંડ અને બઘેલખંડ (યુપી-એમપી સીમા); છોટાનાગપુરનો ઉચ્ચપ્રદેશ (ઝારખંડ - 'ભારતનો રૂર પ્રદેશ', ખનિજોનો ભંડાર, પારસનાથ ૧,૩૬૫ મી સર્વોચ્ચ શિખર, દામોદર નદી રિફ્ટ વેલી); મેઘાલય/શિલોંગનો ઉચ્ચપ્રદેશ (ગારો, ખાસી, જૈંતિયા ટેકરીઓ, શિલોંગ પીક - માલદા ગેપ/રાજમહાલ-ગારો ગેપ દ્વારા અલગ); ૨. દખ્ખણનો ઉચ્ચપ્રદેશ (નર્મદાની દક્ષિણે ત્રિકોણાકાર લાવા પ્લેટો - મહારાષ્ટ્ર, કર્ણાટક/મૈસુર, તેલંગાણા અને દંડકારણ્ય ઉચ્ચપ્રદેશ) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
દ્વીપકલ્પીય પર્વતમાળાઓ – અરવલ્લી, વિંધ્યાચલ, સાતપુડા અને પશ્ચિમ-પૂર્વ ઘાટ
૧. અરવલ્લી પર્વતમાળા (વિશ્વની સૌથી પ્રાચીન અવશિષ્ટ/ઘસાયેલી પર્વતમાળા - દિલ્હીથી ગુજરાત પાલનપુર ૮૦૦ કિમી, સર્વોચ્ચ શિખર: ગુરુ શિખર ૧,૭૨૨ મી માઉન્ટ આબુ રાજસ્થાન); ૨. વિંધ્યાચલ પર્વતમાળા (ઉત્તર અને દક્ષિણ ભારતની કુદરતી જળવિભાજક સીમા, લાલ રેતીયો પથ્થર, સદ્ભાવના શિખર/ગુડવિલ પીક); ૩. સાતપુડા પર્વતમાળા (બ્લોક પર્વત - નર્મદા અને તાપીની રિફ્ટ વેલી વચ્ચે, રાજપીપળા, મહાદેવ અને મૈકલ ટેકરીઓ; સર્વોચ્ચ શિખર: ધૂપગઢ ૧,૩૫૦ મી પંચમઢી મહાદેવ ટેકરી; અમરકંટક - મૈકલ ટેકરી, નર્મદા-સોનનું ઉદ્ગમ); પશ્ચિમ ઘાટ અને પૂર્વ ઘાટનું ભૌતિક બંધારણ ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
પશ્ચિમ ઘાટ (સહ્યાદ્રિ) અને પૂર્વ ઘાટ – શિખરો, ઘાટ (Passes) અને જૈવવિવિધતા
પશ્ચિમ ઘાટ / સહ્યાદ્રિ (સતત પર્વતશ્રેણી ૧,૬૦૦ કિમી - તાપીથી કન્યાકુમારી, UNESCO વર્લ્ડ નેચરલ હેરિટેજ સાઈટ, જૈવવિવિધતા હોટસ્પોટ, ઉત્તરીય સહ્યાદ્રિ સર્વોચ્ચ: કળસુબાઈ ૧,૬૪૬ મી મહારાષ્ટ્ર, મહાબળેશ્વર; મધ્ય સહ્યાદ્રિ: કુદ્રેમુખ, બાબા બુદાન ટેકરીઓ - ભારતની પ્રથમ કોફી); નીલગિરી ટેકરીઓ (પશ્ચિમ અને પૂર્વ ઘાટનું મિલન બિંદુ, દોડ્ડાબેટ્ટા ૨,૬૩૭ મી, ઉટી/ઉદગમંડલમ); અન્નામલાઈ ટેકરીઓ (અનાઈમુડી ૨,૬૯૫ મી - દક્ષિણ ભારત અને પશ્ચિમ ઘાટનું સર્વોચ્ચ શિખર); કાવ્યાચી/ઇલાયચી (કાર્ડામમ) ટેકરીઓ - ભારતની દક્ષિણતમ પર્વતમાળા; પશ્ચિમ ઘાટના મુખ્ય ઘાટ: થાળ ઘાટ (મુંબઈ-નાસિક), ભોર ઘાટ (મુંબઈ-પુણે), પાલ ઘાટ (પાલક્કાડ - કેરળ-કોયમ્બતૂર તમિલનાડુ), સેનકોટા ગેપ (તિરુવનંતપુરમ-મદુરાઈ); પૂર્વ ઘાટ (તૂટક શ્રેણી - મહાનદીથી વૈગઈ, જિંદાગડા ૧,૬૯૦ મી આંધ્રપ્રદેશ સર્વોચ્ચ શિખર, અરમાકોંડા, મહેન્દ્રગિરિ ઓડિશા, જાવાડી, શેવરોય ટેકરીઓ તમિલનાડુ) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભારતના દરિયાકિનારાના મેદાનો (પશ્ચિમી અને પૂર્વીય તટ) અને ભારતીય રણ પ્રદેશ (થાર)
૧. પશ્ચિમી તટીય મેદાન (સાંકડું મેદાન, ખારા પાણીના સરોવરો/કયાલ, એસ્ચ્યુઅરી/મુખત્રિકોણ વિના નદીઓ): કાઠિયાવાડ તટ (ગુજરાત), કોંકણ તટ (દમણથી ગોવા - મહારાષ્ટ્ર/ગોવા), કન્નડ/કેનેરા તટ (કર્ણાટક), મલબાર તટ (કેરળ - કયાલ/લેગૂન: વેમ્બનાડ, અષ્ટમુડી); ૨. પૂર્વીય તટીય મેદાન (પહોળું મેદાન, વિશાળ ડેલ્ટા - મહાનદી, ગોદાવરી, કૃષ્ણા, કાવેરી): ઉત્તરી સરકાર તટ (ઓડિશા-આંધ્રપ્રદેશ), ઉત્કલ તટ (ઓડિશા), કોરોમંડળ તટ (તમિલનાડુ અને આંધ્રપ્રદેશ - શિયાળુ ઉત્તર-પૂર્વી ચોમાસાથી વરસાદ); ૩. થારનું રણ / ભારતીય મહામરુસ્થલ (રાજસ્થાન, અરાવલ્લીની પશ્ચિમે, લૂણી નદી - અંતઃસ્થ નદી, બરખાન્સ - અર્ધચંદ્રાકાર રેતીના ઢૂવા, સંભાર ખારા પાણીનું સરોવર, પ્લાયા અને ધાંડ) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
સિંધુ નદી પ્રણાલી – સિંધુ, ઝેલમ, ચિનાબ, રાવી, બિયાસ, સતલજ અને સિંધુ જળ સંધિ ૧૯૬૦
સિંધુ નદી (ઉદ્ગમ: તિબેટ બોખરચુ હિમનદી માનસરોવર નજીક, લંબાઈ ૨,૮૮૦ કિમી - ભારતમાં ૧,૧૧૪ કિમી, અરબી સમુદ્રમાં કરાચી પાસે સંગમ, લદ્દાખ અને ઝાસ્કર શ્રેણી વચ્ચે વહેણ, લેહ શહેર સિંધુના જમણા કાંઠે); સહાયક નદીઓ: ૧. ઝેલમ (વેરીનાગ કાશ્મીર, વુલર સરોવરમાંથી પસાર થાય છે, શ્રીનગર ઝેલમ કાંઠે, ભારત-પાક સીમા બનાવે છે); ૨. ચિનાબ / ચંદ્રભાગા (હિમાચલ પ્રદેશ બારાલાચા લા - સિંધુની સૌથી મોટી સહાયક નદી); ૩. રાવી / પારુષ્ણી (રોહતાંગ પાસ કુલ્લુ હિમાચલ); ૪. બિયાસ / વિપાશા (રોહતાંગ પાસ પાસે બિયાસ કુંડ, સંપૂર્ણ ભારતમાં વહેતી નદી, હરિકે બેરેજ પાસે સતલજમાં સંગમ); ૫. સતલજ / શતુદ્રી (તિબેટ રાક્ષસતાલ સરોવર, શિપકી લા પાસથી ભારતમાં પ્રવેશ, ભાખરા-નાંગલ ડેમ); પંચનદ; સિંધુ જળ સંધિ ૧૯૬૦ (વિશ્વ બેંકની મધ્યસ્થી - પશ્ચિમી નદીઓ: સિંધુ, ઝેલમ, ચિનાબ પર પાકિસ્તાનનો ૮૦% હક; પૂર્વીય નદીઓ: રાવી, બિયાસ, સતલજ પર ભારતનો હક); દોઆબ પ્રદેશો (બારી, રચના, ચજ, સિંધ સાગર, બિસ્ત દોઆબ) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ગંગા નદી પ્રણાલી – પંચપ્રયાગ, મુખ્ય ધારા અને ડાબા કાંઠાની સહાયક નદીઓ (રામગંગા, ગોમતી, ઘાઘરા, ગંડક, કોસી)
ગંગા નદી (ભારતની સૌથી લાંબી નદી ૨,૫૨૫ કિમી, ૨૦૦૮માં રાષ્ટ્રીય નદી જાહેર, ગંગા ડોલ્ફિન રાષ્ટ્રીય જળચર જીવ); પંચપ્રયાગ: ૧. વિષ્ણુપ્રયાગ (અલકનંદા + ધૌલીગંગા), ૨. નંદપ્રયાગ (અલકનંદા + નંદાકિની), ૩. કર્ણપ્રયાગ (અલકનંદા + પિંડાર), ૪. રુદ્રપ્રયાગ (અલકનંદા + મંદાકિની), ૫. દેવપ્રયાગ (અલકનંદા + ભાગીરથી = ગંગા બને છે); હરિદ્વાર ખાતે ગંગા મેદાનમાં પ્રવેશે છે; ડાબા કાંઠાની સહાયક નદીઓ: રામગંગા (જિમ કોર્બેટ પાર્કમાંથી), ગોમતી (ફુલહર સરોવર પીલીભીત યુપી - મેદાનમાંથી ઉદ્ભવતી એકમાત્ર નદી, લખનૌ/જૌનપુર કાંઠે), ઘાઘરા / સરયૂ (તિબેટ માપચાચુંગો - ગંગાની જળજથ્થાની દ્રષ્ટિએ સૌથી મોટી સહાયક, અયોધ્યા સરયૂ કાંઠે), ગંડક (નેપાળ શાલીગ્રામી/નારાયણી), બુઢી ગંડક, કોસી (તિબેટ/નેપાળ 'સપ્તકોશી' - 'બિહારનો શોક' માર્ગ બદલવા માટે કુખ્યાત), મહાનંદા (દાર્જિલિંગ ટેકરીઓ - ડાબા કાંઠાની છેલ્લી સહાયક નદી) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ગંગા નદી પ્રણાલી – જમુના/યમુના અને જમણા કાંઠાની સહાયક નદીઓ (ચંબલ, બેતવા, કેન, સોન અને દામોદર)
યમુના નદી (યમુનોત્રી હિમનદી બંદરપૂંચ શિખર ઉત્તરાખંડ, ગંગાની સૌથી લાંબી સહાયક નદી ૧,૩૭૬ કિમી, પ્રયાગરાજ/અલ્હાબાદ ખાતે ગંગા સાથે સંગમ 'ત્રિવેણી સંગમ', દિલ્હી, મથુરા, આગ્રા યમુના કાંઠે); યમુનાની સહાયક નદીઓ: ચંબલ (જનાપાવ ટેકરીઓ એમપી - કોતરો/Ravines અને ઘડિયાળ મગર અભયારણ્ય માટે જાણીતી; ડેમ્સ: ગાંધીસાગર, રાણા પ્રતાપસાગર, જવાહરસાગર, કોટા બેરેજ; સહાયક: બનાસ, કાલીસિંધ, પાર્વતી), સિંધ, બેતવા (કુમરા ગામ રાયસેન એમપી - માતાટીલા અને રાજઘાટ ડેમ, ઓરછા અને સાંચી બેતવા કાંઠે), કેન; કેન-બેતવા નદી જોડાણ પ્રોજેક્ટ (ભારતનો પ્રથમ રિવર ઇન્ટરલિંકિંગ પ્રોજેક્ટ); ગંગાના જમણા કાંઠાની સીધી સહાયક નદીઓ: સોન નદી (અમરકંટક ટેકરીઓ એમપી - પટના પાસે ગંગામાં મળે છે, બાણસાગર ડેમ, સહાયક: રિહંદ - ગોવિંદ વલ્લભ પંત સાગર કૃત્રિમ સરોવર); પુનપુન, ટોન્સ (તમસા); હુગલી નદી (પશ્ચિમ બંગાળમાં ગંગાની વિતરિકા/ડિસ્ટ્રીબ્યુટરી, કોલકાતા હુગલી કાંઠે); દામોદર નદી (છોટાનાગપુર - 'બંગાળનો શોક', હુગલીની સહાયક, DVC પ્રોજેક્ટ ૧૯૪૮) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
બ્રહ્મપુત્રા નદી પ્રણાલી – ઉદ્ગમ, ભારતમાં પ્રવાહ, સહાયક નદીઓ અને પદ્મા-મેઘના સંગમ
બ્રહ્મપુત્રા નદી (કુલ લંબાઈ ૨,૯૦૦ કિમી - ભારતમાં ૯૧૬ કિમી, ઉદ્ગમ: તિબેટ ચેમાયુંગડુંગ હિમનદી માનસરોવર નજીક; તિબેટમાં 'ત્સાંગપો' / યાર્લુંગ ઝાંગબો કહેવાય છે); અરુણાચલ પ્રદેશમાં યાંગ્યાપ પાસથી નામચા બરવા પર્વત ફરતે 'U-ટર્ન' લઈ 'દિહાંગ/સિઆંગ' તરીકે ભારતમાં પ્રવેશે છે; સાદિયા પાસે દિબાંગ અને લોહિત નદી મળતાં 'બ્રહ્મપુત્રા' નામ બને છે; અસમ ખીણમાં વિશાળ પ્રવાહ, મજુલી નદી દ્વીપ (વિશ્વનો સૌથી મોટો આઇલેન્ડ જિલ્લો); ડાબા કાંઠાની સહાયકો: દિબાંગ, લોહિત (ભૂપેન હજારિકા / ઢોલા-સાદિયા પુલ ૯.૧૫ કિમી), ધનસિરી, કપિલી; જમણા કાંઠાની સહાયકો: સુબનસિરી (સૌથી મોટી સહાયક), કામેંગ/જિયાભરેલી, માનસ (માનસ નેશનલ પાર્ક), સંકોષ (અસમ-પશ્ચિમ બંગાળ સીમા), તિસ્તા (સિક્કિમ ચોલામુ સરોવર/ઝેમુ હિમનદી); બાંગ્લાદેશમાં પ્રવેશતાં 'જમુના' કહેવાય છે; ગંગા (બાંગ્લાદેશમાં 'પદ્મા') અને જમુનાનો સંગમ; બાદમાં મેઘના/બરાક નદી મળી 'મેઘના' તરીકે બંગાળની ખાડીમાં મુખત્રિકોણ રચે છે ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
દક્ષિણ ભારતની પૂર્વ વહેતી નદીઓ – મહાનદી, ગોદાવરી, કૃષ્ણા, કાવેરી અને તેમની સહાયક નદીઓ
૧. મહાનદી (સિહાવા ટેકરીઓ છત્તીસગઢ રાયપુર, ૮૫૧ કિમી, ઓડિશામાં હીરાકુડ ડેમ - ભારતનો સૌથી લાંબો ડેમ ૪.૮ કિમી/૨૫.૮ કિમી, સહાયક: શિયોનાથ, હસદેવ, માંડ, ઇબ, જોંક, તેલ); ૨. ગોદાવરી / વૃદ્ધ ગંગા / દક્ષિણ ગંગા (ત્ર્યંબકેશ્વર નાસિક મહારાષ્ટ્ર, દક્ષિણ ભારતની સૌથી લાંબી નદી ૧,૪૬૫ કિમી, સહાયક: પ્રવરા, પૂર્ણા, મંજિરા, પેનગંગા, વર્ધા, વેનગંગા/પ્રાણહિતા - સૌથી મોટી સહાયક, ઇન્દ્રાવતી - ચિત્રકૂટ જળધોધ 'ભારતનો નાયગ્રા', સબરી); ૩. કૃષ્ણા નદી (મહાબળેશ્વર મહારાષ્ટ્ર, ૧,૪૦૧ કિમી, સહાયક: તુંગભદ્રા - સૌથી મોટી, ભીમા, ઘાટપ્રભા, મલપ્રભા, પંચગંગા, દૂધગંગા, કોયના, મુસી - હૈદરાબાદ કાંઠે); ૪. કાવેરી / દક્ષિણ ભારતની ગંગા (બ્રહ્મગિરિ ટેકરીઓ કુર્ગ કર્ણાટક, ૮૦૦ કિમી, બારેમાસ વહેતી નદી, શિવસમુદ્રમ અને શ્રીરંગપટ્ટનમ નદી દ્વીપ, સહાયક: હેમાવતી, હારંગી, શિમશા, અર્કવતી, લક્ષ્મણતીર્થ, કબીની, સુવર્ણવતી, ભવાની, અમરાવતી); ૫. અન્ય: સુવર્ણરેખા, બ્રાહ્મણી, પેન્નાર, વૈગઈ (મદુરાઈ), તામ્રપર્ણી ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
દક્ષિણ ભારતની પશ્ચિમ વહેતી નદીઓ – નર્મદા, તાપી, સાબરમતી, માહી, પેરિયાર, શરાવતી, માંડવી, ઝુઆરી
પશ્ચિમ વહેતી નદીઓ (અરબી સમુદ્રમાં મળે છે, એસ્ચ્યુઅરી/નદીમુખ બનાવે છે, ડેલ્ટા બનાવતી નથી): ૧. નર્મદા / રેવા (અમરકંટક એમપી, ૧,૩૧૨ કિમી - ગુજરાતમાં ૧૬૧ કિમી, વિંધ્ય અને સાતપુડા વચ્ચે ભ્રંશખીણ/રિફ્ટ વેલીમાં વહેણ, જબલપુર ભેડાઘાટ ખાતે ધુઆંધાર જળધોધ / સંગેમરમર ખડકો, સરદાર સરોવર ડેમ કેવડિયા, સ્ટેચ્યુ ઓફ યુનિટી, ઇન્દિરા સાગર ડેમ, સહાયક: ઓરસંગ, કરજણ, તવા, હિરણ, બરનાર); ૨. તાપી / સૂર્યપુત્રી (મુલતાઈ બેતુલ એમપી, ૭૨૪ કિમી, સાતપુડાની દક્ષિણે રિફ્ટ વેલી, ઉકાઈ અને કાકરાપાર ડેમ, સુરત શહેર કાંઠે, સહાયક: પૂર્ણા, ગિરણા, વાઘુર); ૩. સાબરમતી (ઢેબર સરોવર અરાવલ્લી રાજસ્થાન, ૩૭૧ કિમી, અમદાવાદ/ગાંધીનગર કાંઠે, ધરોઈ ડેમ); ૪. માહી (મેહદ સરોવર ધાર એમપી, ૫૮૩ કિમી, કર્કવૃતને બે વાર કાપે છે, કડાણા/વણાકબોરી ડેમ); ૫. ગોવા: માંડવી (દૂધસાગર ધોધ, પણજી કાંઠે) અને ઝુઆરી; ૬. કર્ણાટક: શરાવતી (જોગ/ગેરસપ્પા/મહાત્મા ગાંધી ધોધ), કાલી, નેત્રાવતી; ૭. કેરળ: પેરિયાર (કેરળની જીવાદોરી, ઇડુક્કી ડેમ), ભારતપુઝા/પોન્નાની, પમ્બા ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભારતના મુખ્ય સરોવરો (Lakes) – કુદરતી, મીઠા-ખારા પાણીના, ક્રેટર અને માનવસર્જિત સરોવરો
૧. મીઠા પાણીના સરોવરો: વુલર સરોવર (જમ્મુ-કાશ્મીર - ટેક્ટોનિક ઉત્પત્તિ, ભારતનું સૌથી મોટું મીઠા પાણીનું સરોવર), ડલ સરોવર (શ્રીનગર - શિકારા અને ચાર ચિનાર), લોકતક સરોવર (મણિપુર - ઉત્તર-પૂર્વ ભારતનું સૌથી મોટું મીઠા પાણીનું સરોવર, કૈબુલ લામજાઓ વિશ્વનો એકમાત્ર તરતો નેશનલ પાર્ક, ફુમડીસ), કોલ્લેરુ સરોવર (આંધ્રપ્રદેશ - કૃષ્ણા-ગોદાવરી ડેલ્ટા વચ્ચે), નૈનીતાલ/ભીમતાલ (ઉત્તરાખંડ); ૨. ખારા પાણીના / લેગૂન સરોવરો: ચિલ્કા સરોવર (ઓડિશા - ભારતનું સૌથી મોટું દરિયાઈ લેગૂન/ખારા પાણીનું સરોવર, પ્રથમ રામસર સાઈટ ૧૯૮૧, નલબાના પક્ષી અભયારણ્ય), પુલીકટ સરોવર (આંધ્રપ્રદેશ-તમિલનાડુ સીમા, શ્રીહરિકોટા દ્વારા બંગાળની ખાડીથી અલગ), સાંભર સરોવર (રાજસ્થાન - ભારતનું સૌથી મોટું અંતઃસ્થલીય ખારા પાણીનું સરોવર), પચપદ્રા, ડીડવાના (રાજસ્થાન), પેંગોંગ ત્સો અને ત્સો મોરીરી (લદ્દાખ); ૩. ક્રેટર સરોવર: લોનાર સરોવર (બુલઢાણા મહારાષ્ટ્ર - ઉલ્કાપાતથી બનેલું બેસાલ્ટિક ક્રેટર લેક); ૪. કયાલ/લેગૂન: વેમ્બનાડ સરોવર (કેરળ - ભારતનું સૌથી લાંબુ સરોવર ૯૬ કિમી, નેહરુ ટ્રોફી વલ્લમકલી બોટ રેસ વેલિંગ્ટન આઇલેન્ડ), અષ્ટમુડી (કેરળ); ૫. માનવસર્જિત કૃત્રિમ સરોવરો: ગોવિંદ વલ્લભ પંત સાગર (રિહંદ ડેમ યુપી - ભારતનું સૌથી મોટું કૃત્રિમ સરોવર), ગોવિંદ સાગર (ભાખરા ડેમ હિમાચલ), નાગાર્જુન સાગર (કૃષ્ણા આંધ્ર/તેલંગાણા), ધેબર/જયસમંદ સરોવર (રાજસ્થાન) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભારતના પ્રમુખ જળધોધ (Waterfalls) અને બહુહેતુક નદી ખીણ યોજનાઓ (Dams/River Valley Projects)
૧. પ્રમુખ જળધોધ: કુંચીકલ ધોધ (૪૫૫ મી વરાહી નદી શિમોગા કર્ણાટક - ભારતનો સૌથી ઊંચો ટાયર્ડ જળધોધ); જોગ / ગેરસપ્પા / મહાત્મા ગાંધી ધોધ (૨૫૩ મી શરાવતી નદી કર્ણાટક - સીધો પડતો અનટાયર્ડ ધોધ); નોહકલીકાઈ ધોધ (ચેરાપુંજી મેઘાલય - સૌથી ઊંચો પ્લન્જ ધોધ); ચિત્રકૂટ ધોધ (ઇન્દ્રાવતી નદી બસ્તર છત્તીસગઢ - 'ભારતનો નાયગ્રા'); દૂધસાગર ધોધ (માંડવી નદી ગોવા-કર્ણાટક સીમા); ધુઆંધાર ધોધ (નર્મદા નદી જબલપુર એમપી); શિવસમુદ્રમ ધોધ (કાવેરી નદી કર્ણાટક - ૧૯૦૨માં ભારતનો પ્રથમ મોટો જળવિદ્યુત પ્લાન્ટ); હુન્ડરૂ ધોધ (સુવર્ણરેખા ઝારખંડ); ૨. પ્રમુખ ડેમ્સ અને પ્રોજેક્ટ્સ: દામોદર વેલી કોર્પોરેશન DVC (૧૯૪૮ - ભારતનો પ્રથમ સ્વતંત્ર બહુહેતુક પ્રોજેક્ટ, યુએસએની ટેનેસી વેલી પર આધારિત); ભાખરા-નાંગલ (સતલજ - સૌથી ઊંચો ગુરુત્વીય ડેમ ૨૨૬ મી); તેહરી ડેમ (ભાગીરથી અને ભીલંગના ઉત્તરાખંડ - ભારતનો સૌથી ઊંચો ડેમ ૨૬૦.૫ મીટર); હીરાકુડ ડેમ (મહાનદી ઓડિશા - સૌથી લાંબો ડેમ); નાગાર્જુન સાગર ડેમ (કૃષ્ણા નદી તેલંગાણા/આંધ્ર); સરદાર સરોવર ડેમ (નર્મદા ગુજરાત); ઇન્દિરા ગાંધી નહેર / રાજસ્થાન કેનાલ (હરિકે બેરેજ સતલજ-બિયાસ સંગમ - ભારતની સૌથી લાંબી સિંચાઈ નહેર ૬૫૦ કિમી); પોંગ ડેમ (બિયાસ), બાગલીહાર/દુલહસ્તી/સલાલ (ચિનાબ J&K), કિશનગંગા/તુલબુલ (ઝેલમ), ઇડુક્કી આર્ક ડેમ (પેરિયાર કેરળ), મેટ્ટુર ડેમ (કાવેરી તમિલનાડુ), અલ્મટ્ટી ડેમ (કૃષ્ણા કર્ણાટક), પોલાવરમ પ્રોજેક્ટ (ગોદાવરી આંધ્રપ્રદેશ) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભારતની આબોહવા – પરિબળો, મોન્સૂન સિદ્ધાંત, જેટ સ્ટ્રીમ અને અલ-નીનો / લા-નીના / IOD
ભારતની આબોહવા: ઉષ્ણકટિબંધીય મોસમી આબોહવા (Tropical Monsoon Climate - કોપેન વર્ગીકરણ: Amw, Aw, BShw, Cwg વગેરે); આબોહવાને અસર કરતા પરિબળો (અક્ષાંશ, હિમાલય પર્વતની ભૂમિકા, દરિયાથી અંતર, સમુદ્ર સપાટીથી ઊંચાઈ, પશ્ચિમી વિક્ષોભ/વેસ્ટર્ન ડિસ્ટર્બન્સ); મોન્સૂન ઉત્પત્તિના સિદ્ધાંતો: થર્મલ/તાપીય સિદ્ધાંત (હેલી), ગતિકીય સિદ્ધાંત (ફ્લોન - ITCZ નું ખસવું), જેટ સ્ટ્રીમ સિદ્ધાંત (ઉષ્ણકટિબંધીય પૂર્વીય જેટ સ્ટ્રીમ અને પશ્ચિમી જેટ સ્ટ્રીમ, તિબેટ ઉચ્ચપ્રદેશનું ગરમ થવું); અલ-નીનો (El-Nino - પેરુ તટ પર ગરમ પ્રવાહ, ભારતીય ચોમાસા પર નકારાત્મક/દુષ્કાળ અસર); લા-નીના (La-Nina - ઠંડો પ્રવાહ, સારા ચોમાસા માટે અનુકૂળ); સધર્ન ઓસિલેશન (ENSO); ઇન્ડિયન ઓશન ડીપોલ (IOD - પોઝિટિવ IOD ભારતમાં વધુ વરસાદ લાવે છે) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
નૈઋત્યનું ચોમાસું (દક્ષિણ-પશ્ચિમ) – અરબી સમુદ્ર અને બંગાળની ખાડીની શાખાઓ, વરસાદનું વિતરણ
દક્ષિણ-પશ્ચિમ ચોમાસુ (જૂન થી સપ્ટેમ્બર - ભારતના ૭૫% થી વધુ વરસાદ માટે જવાબદાર); મોન્સૂન બર્સ્ટ / વિસ્ફોટ (૧ જૂને કેરળ તટે પ્રવેશ); બે શાખાઓ: ૧. અરબી સમુદ્રની શાખા (વધુ શક્તિશાળી - પશ્ચિમ ઘાટના પશ્ચિમ ઢોળાવ પર ભારે ઓરોગ્રાફિક/પર્વતીય વરસાદ ૨૫૦-૪૦૦ સેમી; પૂર્વ ઢોળાવ 'વૃષ્ટિછાયા પ્રદેશ' - ડેક્કન પ્લેટો; મહારાષ્ટ્ર, ગુજરાત, રાજસ્થાન અરાવલ્લીને સમાંતર નીકળી જતાં ઓછો વરસાદ); ૨. બંગાળની ખાડીની શાખા (અસમ, મેઘાલય ગારો-ખાસી-જૈંતિયા ટેકરીઓમાં ફનલ આકારને કારણે અતિભારે વરસાદ - મૌસિનરમ/ચેરાપુંજી વિશ્વમાં સર્વોચ્ચ વરસાદ ૧,૧૮૭ સેમી; ગંગાના મેદાનમાં પૂર્વથી પશ્ચિમ તરફ જતાં વરસાદ ઘટતો જાય છે - કોલકાતા > પટના > અલ્હાબાદ > દિલ્હી); મોન્સૂન બ્રેક / વરસાદનો વિરામ ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ઈશાનનું ચોમાસું (નિવર્તન ઋતુ / પાછા ફરતા મોસમી પવનો) અને શિયાળુ વરસાદ
પાછા ફરતા મોસમી પવનોની ઋતુ (ઓક્ટોબર-નવેમ્બર - ITCZ દક્ષિણ તરફ ખસતાં દબાણ બદલાય છે); ઓક્ટોબર હીટ / ક્વંવારની ગરમી (ભેજ અને ઊંચા તાપમાનથી અકળામણ); ઉત્તર-પૂર્વી ચોમાસુ / ઈશાન કોણીય પવનો (બંગાળની ખાડી પરથી ભેજ મેળવી તમિલનાડુ/કોરોમંડળ તટ પર ઓક્ટોબર-ડિસેમ્બરમાં ભારે વરસાદ લાવે છે); શિયાળુ વરસાદ / માવઠું: વેસ્ટર્ન ડિસ્ટર્બન્સ / પશ્ચિમી વિક્ષોભ (ભૂમધ્ય સમુદ્રમાં ઉદ્ભવતા ચક્રવાત, જેટ સ્ટ્રીમ દ્વારા ઉત્તર ભારતમાં પ્રવેશે છે - પંજાબ, હરિયાણા, રાજસ્થાન, યુપીમાં શિયાળુ રવિ પાક/ઘઉં માટે અત્યંત ફાયદાકારક 'અમૃત સમાન' વરસાદ અને હિમાલયમાં હિમવર્ષા); પૂર્વ-ચોમાસુ વરસાદી ઝાપટાં: કેરીની લહેર / મેંગો શાવર્સ (કેરળ/કર્ણાટક કેરી પકવવા), બ્લોસમ શાવર્સ / ચેરી બ્લોસમ (કર્ણાટક કોફી પાક), કાલબૈશાખી / નોર્વેસ્ટર્સ (પશ્ચિમ બંગાળ ચા-ડાંગર), બારડોલી છેડા (અસમ) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભારતમાં ચક્રવાત (સાયક્લોન), દુષ્કાળ, પૂર અને કુદરતી આપત્તિઓ
ભારતમાં ઉષ્ણકટિબંધીય ચક્રવાતો (Tropical Cyclones - બંગાળની ખાડી અને અરબી સમુદ્રમાં ઉદ્ભવ, પૂર્વી તટ વધુ સંવેદનશીલ - ઓડિશા, આંધ્ર, તમિલનાડુ, પશ્ચિમ બંગાળ; અરબી સમુદ્રમાં ગુજરાત તટ: બિપરજોય, તૌકતે, વાયુ વગેરે); ચક્રવાતોના નામકરણ પદ્ધતિ (WMO/ESCAP - ૧૩ દેશોની પેનલ); પૂર (Floods - બ્રહ્મપુત્રા અસમ, કોસી બિહાર, દામોદર, ગંગા); દુષ્કાળગ્રસ્ત પ્રદેશો (મરાઠવાડા, વિદર્ભ, રાયલસીમા, બુંદેલખંડ, પશ્ચિમ રાજસ્થાન); ભૂકંપ ઝોન (ભારતનું ૪ સિસ્મિક ઝોનમાં વર્ગીકરણ: ઝોન II, III, IV, V - કચ્છ ગુજરાત અને હિમાલય ઝોન V માં); ભૂસ્ખલન (Landslides - પશ્ચિમ ઘાટ અને હિમાલયન રાજ્યો ઉત્તરાખંડ, હિમાચલ); સુનામી (૨૬ ડિસેમ્બર ૨૦૦૪ સુમાત્રા ભૂકંપ - ભારતીય તટ પ્રભાવિત, INCOIS હૈદરાબાદ સુનામી વોર્નિંગ સેન્ટર) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભારતની જમીન સંપત્તિ – ICAR વર્ગીકરણ, ૮ મુખ્ય જમીન પ્રકારો અને વિશેષતાઓ
ICAR (ભારતીય કૃષિ સંશોધન પરિષદ નવી દિલ્હી) દ્વારા ભારતની જમીનોનું ૮ પ્રકારોમાં વર્ગીકરણ: ૧. કાંપની જમીન / Alluvial Soil (સૌથી મોટો વિસ્તાર ૪૩% / ૧૫ લાખ ચો.કિમી - ગંગા, બ્રહ્મપુત્રા, ડેલ્ટા; પોટાશ-ચૂનો વધુ, નાઇટ્રોજન-ફોસ્ફરસની ઉણપ, ખાદર અને બાંગર); ૨. કાળી જમીન / Regur / Black Cotton Soil (૧૫% - ડેક્કન ટ્રેપ, મહારાષ્ટ્ર, ગુજરાત, એમપી; બેસાલ્ટ લાવાજન્ય, ભેજ સંગ્રહ ક્ષમતા સૌથી વધુ, સ્વયં ખેડાણ થતી જમીન, કપાસ માટે ઉત્તમ, ટાઇટેનિફેરસ મેગ્નેટાઇટથી કાળો રંગ); ૩. રાતી અને પીળી જમીન / Red & Yellow Soil (૧૮% - દક્ષિણ-પૂર્વ ભારત; આયર્ન ઓક્સાઇડથી લાલ રંગ, કઠોળ-જાડા ધાન્ય); ૪. લેટેરાઇટ જમીન / Laterite Soil (ભારે વરસાદ અને નિક્ષાલન/લીચિંગ પ્રક્રિયાથી રચના - પશ્ચિમ ઘાટ, મેઘાલય; ઈંટ જેવી સખત, કાજુ, ચા, કોફી, રબર); ૫. પર્વતીય/જંગલ જમીન (હ્યુમસ વધુ, એસિડિક); ૬. રણ પ્રકારની/શુષ્ક જમીન (રેતાળ, ક્ષાર વધુ); ૭. ક્ષારીય/પેચી જમીન (રેહ, ઉસર, કલ્લર); ૮. પીટ અને દલદલીય જમીન (કેરળમાં કરી/Kari, સુંદરવન) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
જમીન ધોવાણ (Soil Erosion), રણીકરણ, ક્ષારતા અને જમીન સંરક્ષણ પદ્ધતિઓ
જમીન ધોવાણના પ્રકારો: સ્પ્લેશ ધોવાણ, શીટ/પડ ધોવાણ (ખેડૂતનું શાંત મૃત્યુ), રીલ ધોવાણ, ગલી/કોતર ધોવાણ (ચંબલ બેડલેન્ડ્સ / કોતરો); જમીન ક્ષારતા (અતિશય નહેર સિંચાઈથી કેશિકા ક્રિયા દ્વારા ક્ષારો સપાટી પર જમા થવા - પંજાબ, હરિયાણા, પશ્ચિમ યુપી; જિપ્સમ અને પાયરાઇટ ઉમેરી ઉપચાર); રણીકરણ (Desertification); જમીન સંરક્ષણ પદ્ધતિઓ: સમોચ્ચ ખેતી (Contour Ploughing), સીડીદાર ખેતરો (Terrace Farming - પહાડી ઢોળાવો), પટ્ટા પાક પદ્ધતિ (Strip Cropping), રક્ષક મેખલા / શેલટર બેલ્ટ્સ (વાયુ ધોવાણ રોકવા વૃક્ષોની હારમાળા), ઝાડ-પાનનું આવરણ (Mulching), પાકની ફેરબદલી (Crop Rotation); સેન્ટ્રલ એરિડ ઝોન રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ CAZRI (જોધપુર) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભારતની કુદરતી વનસ્પતિ – ૫ મુખ્ય જંગલ પ્રકારો (સદાબહાર, પાનખર, કાંટાળા, પર્વતીય, મેન્ગ્રોવ)
વનસ્પતિના ૫ મુખ્ય પ્રકારો (તાપમાન અને વરસાદ આધારિત): ૧. ઉષ્ણકટિબંધીય સદાબહાર જંગલો / Tropical Evergreen Forests (>૨૦૦ સેમી વરસાદ - પશ્ચિમ ઘાટ, પૂર્વોત્તર રાજ્યો, અંદમાન; ઘટાદાર, લાકડું સખત, પાન ખરતા નથી; વૃક્ષો: એબોની, મહોગની, રોઝવુડ, રબર, સિનકોના, વાંસ); ૨. ઉષ્ણકટિબંધીય પાનખર/ખરાઉ જંગલો / Tropical Deciduous (ભારતમાં સૌથી મોટો વિસ્તાર ૬૫% - 'મોન્સૂન ફોરેસ્ટ્સ', ૭૦-૨૦૦ સેમી વરસાદ; ભેજવાળા પાનખર: સાગ, સાલ, સીસમ, મહુડો, ચંદન; શુષ્ક પાનખર: તેન્દુ, ખેર, પલાશ/ખાખરો, નીમ, પીપળો); ૩. કાંટાળા જંગલો અને ઝાડીઓ (<૭૦ સેમી વરસાદ - રાજસ્થાન, ગુજરાત, પંજાબ; બાવળ, બોરડી, થોર, ખીજડો); ૪. પર્વતીય જંગલો (હિમાલય - ઊંચાઈ મુજબ બદલાય છે: ૧૦૦૦-૨૦૦૦ મી સમશીતોષ્ણ ઓક, ચેસ્ટનટ; ૧૫૦૦-૩૦૦૦ મી શંકુદ્રુમ/કોનિફરસ ચીડ/પાઈન, દેવદાર, સ્પ્રુસ, સિલ્વર ફિર; ૩૫૦૦ મીથી ઉપર આલ્પાઇન ઘાસ અને તુંડ્ર વનસ્પતિ જુનિપર, બિર્ચ); ૫. મેન્ગ્રોવ/તીરવર્તી/ભરતીના જંગલો (ડેલ્ટા અને તટીય દલદલ - સુંદરવન, ભીતરકણિકા, કચ્છ; વૃક્ષો: સુંદરી, ચેરા, કેવડો) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભારત વન સ્થિતિ અહેવાલ (ISFR લેટેસ્ટ) – વન આવરણ, મેન્ગ્રોવ્સ, ટ્રી કવર અને ફોરેસ્ટ પોલિસી
ઇન્ડિયા સ્ટેટ ઓફ ફોરેસ્ટ રિપોર્ટ (ISFR - ફોરેસ્ટ સર્વે ઓફ ઇન્ડિયા FSI દહેરાદૂન દ્વારા દર ૨ વર્ષે પ્રકાશિત, ૧૯૮૭થી શરૂઆત, રિમોટ સેન્સિંગ સેટેલાઇટ રિસોર્સસેટ); રાષ્ટ્રીય વન નીતિ ૧૯૮૮ (કુલ ભૌગોલિક વિસ્તારના ૩૩% વન વિસ્તારનું લક્ષ્ય, પહાડી વિસ્તારોમાં ૬૭%); વન આવરણ (Forest Cover) અને ટ્રી કવર (Tree Cover) આંકડા: ક્ષેત્રફળની દ્રષ્ટિએ સૌથી વધુ વન વિસ્તાર ધરાવતા રાજ્યો (૧. મધ્યપ્રદેશ સૌથી વધુ, ૨. અરુણાચલ પ્રદેશ, ૩. છત્તીસગઢ, ૪. ઓડિશા, ૫. મહારાષ્ટ્ર); ટકાવારીની દ્રષ્ટિએ સર્વોચ્ચ વન વિસ્તાર (૧. મિઝોરમ ~૮૪.૫%, ૨. અરુણાચલ પ્રદેશ, ૩. મેઘાલય; UT માં લક્ષદ્વીપ); વન વિસ્તારમાં સૌથી વધુ વૃદ્ધિ દર્શાવતા રાજ્યો (આંધ્રપ્રદેશ, તેલંગાણા, ઓડિશા); સૌથી ઓછો વન વિસ્તાર ધરાવતું રાજ્ય (હરિયાણા, પંજાબ); મેન્ગ્રોવ કવર: પશ્ચિમ બંગાળ (સુંદરવન સૌથી વધુ ~૪૨%), ગુજરાત (બીજો ક્રમ ~૨૩% - કચ્છ), અંદમાન-નિકોબાર, આંધ્રપ્રદેશ; વાંસ (Bamboo) સંસાધન અને કાર્બન સ્ટોક ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભારતીય કૃષિ – લક્ષણો, કૃષિ ઋતુઓ (ખરીફ, રવિ, ઝાયદ) અને પાક પદ્ધતિઓ
ભારતીય કૃષિનું અર્થતંત્રમાં સ્થાન (જીડીપી ફાળો, રોજગારી ~૪૫-૫૦%, 'ચોમાસાનો જુગાર'); ૩ કૃષિ ઋતુઓ: ૧. ખરીફ પાક (ચોમાસુ પાક - જૂન/જુલાઈમાં વાવણી, ઓક્ટોબર/નવેમ્બરમાં લણણી: ડાંગર/ચોખા, કપાસ, મગફળી, બાજરી, મકાઈ, સોયાબીન, તલ, અડદ, મગ); ૨. રવિ પાક (શિયાળુ પાક - ઓક્ટોબર/નવેમ્બરમાં વાવણી, માર્ચ/એપ્રિલમાં લણણી: ઘઉં, ચણા, સરસવ/રાયડો, જવ, વટાણા, જીરું, ઈસબગુલ, વરિયાળી); ૩. ઝાયદ પાક (ઉનાળુ પાક - માર્ચ થી જૂન: તરબૂચ, ટેટી, કાકડી, શાકભાજી, ઘાસચારો); કૃષિ પદ્ધતિઓ: ઝૂમ ખેતી / સ્થળાંતરિત ખેતી (શિફ્ટિંગ કલ્ટિવેશન - પૂર્વોત્તર ભારતમાં ઝૂમ, આંધ્રમાં પોડુ, એમપીમાં બેવાર/દહિયા, કેરળમાં પોનમ); સઘન ખેતી, નિર્વાહ ખેતી, વાવેતર ખેતી (Plantation - ચા, કોફી, રબર), ઓર્ગેનિક ખેતી (સિક્કિમ - ભારતનું ૧૦૦% જૈવિક રાજ્ય) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
મુખ્ય ખાદ્ય પાકો – ડાંગર (ચોખા), ઘઉં, મકાઈ, બાજરી, જુવાર અને કઠોળ
૧. ડાંગર / ચોખા (ભારતનો મુખ્ય ખાદ્ય પાક, વિશ્વમાં ઉત્પાદનમાં ચીન પછી બીજો ક્રમ, નિકાસમાં પ્રથમ; અનુકૂળ પરિસ્થિતિ: ૨૫°C+ તાપમાન, ૧૦૦+ સેમી વરસાદ, ચીકણી કાંપની જમીન; અગ્રણી રાજ્યો: પશ્ચિમ બંગાળ ૧લું, ઉત્તરપ્રદેશ ૨જું, પંજાબ પ્રતિ હેક્ટર સર્વોચ્ચ; સેન્ટ્રલ રાઇસ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ CRRI કટક ઓડિશા); ૨. ઘઉં (બીજો મુખ્ય ખાદ્ય પાક, સમશીતોષ્ણ રવિ પાક, ૧૫-૨૦°C તાપમાન, ૫૦-૭૫ સેમી વરસાદ; અગ્રણી રાજ્યો: ઉત્તરપ્રદેશ કુલ ઉત્પાદનમાં ૧લું, મધ્યપ્રદેશ ૨જું, પંજાબ ઉત્પાદકતામાં ૧લું; ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ વ્હીટ એન્ડ બાર્લી રિસર્ચ કરનાલ); ૩. જાડા ધાન્ય / મિલેટ્સ (શ્રી અન્ન - આંતરરાષ્ટ્રીય મિલેટ્સ વર્ષ ૨૦૨૩): બાજરી (રાજસ્થાન ૧લું, ગુજરાત ૨જું), જુવાર (મહારાષ્ટ્ર ૧લું, કર્ણાટક ૨જું), મકાઈ (કર્ણાટક, એમપી); ૪. કઠોળ (ભારત વિશ્વમાં સૌથી મોટો ઉત્પાદક, ઉપભોક્તા અને આયાતકાર; નાઇટ્રોજન સ્થાપન રાઇઝોબિયમ; અગ્રણી: મધ્યપ્રદેશ ૧લું, રાજસ્થાન, મહારાષ્ટ્ર; ચણા, તુવેર, અડદ, મગ; ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ પલ્સીસ રિસર્ચ કાનપુર) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
મુખ્ય રોકડિયા અને બાગાયતી પાકો – કપાસ, શેરડી, શણ, તેલીબિયાં, ચા, કોફી, રબર, મસાલા
૧. કપાસ (સફેદ સોનું, કાળી રેગુર જમીન, ૨૧૦ હિમમુક્ત દિવસો; અગ્રણી: ગુજરાત ૧લું ઉત્પાદનમાં, મહારાષ્ટ્ર વાવેતરમાં, તેલંગાણા; સેન્ટ્રલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર કોટન રિસર્ચ નાગપુર); ૨. શેરડી (ઉષ્ણકટિબંધીય પાક; અગ્રણી: ઉત્તરપ્રદેશ ૧લું ઉત્પાદનમાં, મહારાષ્ટ્ર ખાંડ ઉત્પાદનમાં; ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ સુગરકેન રિસર્ચ લખનૌ, સુગરકેન બ્રીડિંગ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ કોઈમ્બતૂર); ૩. શણ / ગોલ્ડન ફાઇબર (પશ્ચિમ બંગાળ ૮૦%+ હુગલી ખીણ, બિહાર, અસમ); ૪. તેલીબિયાં: મગફળી (ગુજરાત ૧લું - સૌરાષ્ટ્ર, રાજસ્થાન ૨જું; રાષ્ટ્રીય મગફળી સંશોધન કેન્દ્ર જુનાગઢ), સોયાબીન (મધ્યપ્રદેશ 'સોયા સ્ટેટ', મહારાષ્ટ્ર), સરસવ/રાયડો (રાજસ્થાન ૧લું - સેવર ભરતપુર સંશોધન કેન્દ્ર), સૂર્યમુખી (કર્ણાટક); ૫. પીણાં પાકો: ચા (અસમ સુરમા ખીણ/બ્રહ્મપુત્રા ૧લું, પશ્ચિમ બંગાળ દાર્જિલિંગ GI ટેગ, તમિલનાડુ નીલગિરી; ટી બોર્ડ કોલકાતા), કોફી (કર્ણાટક ૭૦%+ - કુર્ગ/ચિકમંગલુર/બાબા બુદાન ટેકરીઓ, કેરળ, તમિલનાડુ; અરેબિકા અને રોબસ્ટા જાતો; કોફી બોર્ડ બેંગલુરુ); ૬. રબર (કેરળ ૭૫%+, ત્રિપુરા; રબર બોર્ડ કોટ્ટાયમ); ૭. મસાલા (કેરળ 'મસાલાનો બગીચો' - એલચી/કાળા મરી; આંધ્રપ્રદેશ મરચાં; ગુજરાત જીરું, વરિયાળી, ઈસબગુલ, ધાણા; સ્પાસિસ બોર્ડ કોચી) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
કૃષિ ક્રાંતિઓ (હરિયાળી, શ્વેત, પીળી, નીલી, રજત વગેરે) અને કૃષિ સંસ્થાઓ
૧. હરિયાળી ક્રાંતિ / Green Revolution (૧૯૬૬-૬૭ - HYV હાઇ યીલ્ડિંગ વેરાયટી બિયારણો, ઘઉં અને ચોખા; વિશ્વમાં જનક: નોર્મન બોરલોગ, ભારતમાં જનક: એમ.એસ. સ્વામીનાથન; પ્રભાવિત રાજ્યો: પંજાબ, હરિયાણા, પશ્ચિમ યુપી); ૨. શ્વેત ક્રાંતિ / ઓપરેશન ફ્લડ (દૂધ ઉત્પાદન ૧૯૭૦ - જનક: ડૉ. વર્ગીસ કુરિયન, આણંદ અમૂલ, NDDB આણંદ, NDRI કરનાલ); ૩. પીળી ક્રાંતિ (તેલીબિયાં - સેમ પિત્રોડા); ૪. નીલી ક્રાંતિ (મત્સ્ય ઉત્પાદન - હીરાલાલ ચૌધરી/અરુણ કૃષ્ણન); ૫. રજત/સિલ્વર ક્રાંતિ (ઈંડાં/મરઘાંપાલન - ઇન્દિરા ગાંધી); ૬. ગોળ ક્રાંતિ (બટાટા - CPRI શિમલા); ૭. લાલ ક્રાંતિ (ટામેટાં/માંસ - વિશાલ તિવારી); ૮. ગુલાબી ક્રાંતિ (ઝીંગા/ડુંગળી/ફાર્માસ્યુટિકલ્સ - દુર્ગેશ પટેલ); ૯. સુવર્ણ ક્રાંતિ (મધ/બાગાયત/ફળો - નિર્પખ તુતેજ); ૧૦. સુવર્ણ રેસા ક્રાંતિ (શણ) અને રજત રેસા ક્રાંતિ (કપાસ); ૧૧. બદામી ક્રાંતિ (ચામડું/બિનપરંપરાગત ઊર્જા); ૧૨. ગ્રે/ધૂસર ક્રાંતિ (ખાતર); ૧૩. સદાબહાર/ઇન્દ્રધનુષી ક્રાંતિ (સમગ્ર કૃષિ વિકાસ); પ્રમુખ સંસ્થાઓ: ICAR (નવી દિલ્હી), IARI (પૂસા), NABARD (૧૨ જુલાઈ ૧૯૮૨ - શિવરામન કમિટી) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભારતમાં સિંચાઈ પદ્ધતિઓ (કુવા-ટ્યુબવેલ, નહેરો, તળાવો) અને સિંચાઈ ક્ષમતા
સિંચાઈના સ્ત્રોતો અને ટકાવારી: ૧. કુવા અને ટ્યુબવેલ / પાતાળ કુવા (સૌથી મોટો સ્ત્રોત ~૬૨% - ઉત્તરપ્રદેશ પ્રથમ, રાજસ્થાન, પંજાબ, ગુજરાત); ૨. નહેરો / કેનાલ સિંચાઈ (~૨૪-૨૬% - ઉત્તરપ્રદેશ કુલ લંબાઈમાં ૧લું, પંજાબ, હરિયાણા, આંધ્રપ્રદેશ, રાજસ્થાન ઇન્દિરા ગાંધી કેનાલ); ૩. તળાવો / ટાંકી સિંચાઈ (~૩-૪% - દક્ષિણ ભારત/દ્વીપકલ્પીય ભારત: તમિલનાડુ ૧લું, આંધ્રપ્રદેશ, કર્ણાટક - કઠણ ખડકોને કારણે કુવા ખોદવા મુશ્કેલ); ૪. અન્ય સ્ત્રોતો; સૂક્ષ્મ સિંચાઈ પદ્ધતિઓ: ટપક સિંચાઈ (Drip Irrigation - ઇઝરાયેલ પદ્ધતિ, પાણીની ૭૦% બચત) અને ફુવારા પદ્ધતિ (Sprinkler); પ્રધાનમંત્રી કૃષિ સિંચાઈ યોજના PMKSY ('હર ખેત કો પાની', 'પર ડ્રોપ મોર ક્રોપ'); કમાન્ડ એરિયા ડેવલપમેન્ટ પ્રોગ્રામ CADP ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ધાત્વિક ખનિજો – લોખંડ (આયર્ન ઓર), મેંગેનીઝ, બોક્સાઈટ, તાંબુ, સોનું, ચાંદી
૧. લોખંડ / આયર્ન ઓર (મેગ્નેટાઇટ Fe ૭૨%, હેમેટાઇટ Fe ૬૦-૭૦%, લિમોનાઇટ, સીડેરાઇટ; અગ્રણી: ઓડિશા ૧લું ઉત્પાદનમાં - બાદામપહાડ, ગુરુમહિસાની, મયુરભંજ, ક્યોંઝર; છત્તીસગઢ ૨જું - બૈલાડીલા એશિયાની સૌથી મોટી યાંત્રિક ખાણ, દલ્લી-રાજહરા; કર્ણાટક - કુદ્રેમુખ, બાબબુદાન, બેલ્લારી; ઝારખંડ - નોઆમુંડી, સિંહભૂમ); ૨. મેંગેનીઝ (સ્ટીલ નિર્માણ; ઓડિશા ૧લું અનામત, મધ્યપ્રદેશ ૧લું ઉત્પાદન - બાલાઘાટ ભરવેલી ખાણ, મહારાષ્ટ્ર નાગપુર); ૩. બોક્સાઈટ (એલ્યુમિનિયમ કાચી ધાતુ; ઓડિશા ૫૦%+ - પંચપતમલી કોરાપુટ, કાલાહાંડી, બોલાંગીર; ગુજરાત - જામનગર, કચ્છ, જુનાગઢ; નાલ્કો NALCO, બાલ્કો BALCO, હિન્દાલ્કો HINDALCO); ૪. તાંબુ / કોપર (રાજસ્થાન ૧લું અનામત - ખેતરી ઝુંઝુનુ, અલવર; એમપી ૧લું ઉત્પાદન - મલંજખંડ બાલાઘાટ; ઝારખંડ ઘાટશિલા; હિન્દુસ્તાન કોપર લિ. HCL); ૫. સોનું (કર્ણાટક ૯૮%+ - કોલાર KGF, હુત્તી ખાણ; આંધ્રપ્રદેશ રામગિરી); ૬. ચાંદી (રાજસ્થાન ૧લું - ઝાવર ખાણો ઉદયપુર સીસા-જસત સાથે, હિન્દુસ્તાન ઝિંક લિ.); ૭. સીસું અને જસત / Lead & Zinc (રાજસ્થાન ૧૦૦% ઈજારો - રામપુરા આગુચા ભીલવાડા, ઝાવર) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
અધાત્વિક ખનિજો અને અણુ ખનિજો – ચૂનાનો પથ્થર, અબરખ (માયકા), ડોલોમાઇટ, યુરેનિયમ, થોરિયમ
૧. અબરખ / માયકા (વિદ્યુત કુવાહક; શીટ માયકામાં ભારત અગ્રણી; આંધ્રપ્રદેશ ૧લું ઉત્પાદનમાં - નેલ્લોર ગુડુર; ઝારખંડ 'માયકા કેપિટલ' - કોડરમા, ગિરિડીહ, હજારીબાગ; રાજસ્થાન ભીલવાડા); ૨. ચૂનાનો પથ્થર / લાઇમસ્ટોન (સિમેન્ટ ઉદ્યોગનો કાચો માલ; રાજસ્થાન, એમપી, આંધ્રપ્રદેશ, ગુજરાત); ૩. જીપ્સમ (રાજસ્થાન ૯૦%+ - બિકાનેર, જેસલમેર, નાગૌર); ૪. હીરા / ડાયમંડ (મધ્યપ્રદેશ પન્ના ખાણો - ભારતનું એકમાત્ર ઉત્પાદક, NMDC); ૫. એસ્બેસ્ટોસ, કાઇનાઇટ, સિલિમેનાઇટ, મેગ્નેસાઇટ; ૬. અણુ/પરમાણુ ખનિજો: યુરેનિયમ (ઝારખંડ જાદુગુડા ખાણ - ભારતની પ્રથમ યુરેનિયમ ખાણ, તુરામડીહ; આંધ્રપ્રદેશ તુમ્મલપલ્લે - વિશ્વના સૌથી મોટા યુરેનિયમ ભંડારો પૈકી એક; મેઘાલય ડોમિયાસિઆત; UCIL); થોરિયમ (મોનોઝાઇટ રેતી - કેરળ મલબાર તટ, ઓડિશા તટ, તમિલનાડુ; વિશ્વમાં સૌથી મોટો ભંડાર ભારતમાં); ઇન્ડિયન રેર અર્થ્સ લિમિટેડ IREL ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
પરંપરાગત ઊર્જા સ્ત્રોતો – કોલસો, ખનીજતેલ (પેટ્રોલિયમ), કુદરતી ગેસ અને થર્મલ પાવર
૧. કોલસો (બ્લેક ગોલ્ડ, ૪ પ્રકારો: એન્થ્રેસાઇટ C ૮૫-૯૫% સર્વોત્તમ J&K, બિટ્યુમિનસ C ૭૦-૮૦% ભારતમાં સૌથી વધુ ગોંડવાના, લિગ્નાઇટ C ૪૦-૫૫% તમિલનાડુ નૈયવેલી, પીટ C <૪૦%; અનામતમાં ઝારખંડ ૧લું - ઝરિયા સૌથી મોટી ખાણ, ધનબાદ, બોકારો, રાણીગંજ પશ્ચિમ બંગાળ ભારતની પ્રથમ ખાણ ૧૭૭૪; ઉત્પાદનમાં ઓડિશા/છત્તીસગઢ - કોરબા, તાલચેર; કોલ ઇન્ડિયા લિ. CIL); ૨. ખનીજતેલ / પેટ્રોલિયમ (ભારતમાં પ્રથમ તેલ કૂવો: માકુમ અસમ ૧૮૬૭, ડિગબોઈ અસમ ૧૮૮૯ એશિયાની સૌથી જૂની રિફાઇનરી; બોમ્બે હાઈ ૧૯૭૪ - મુંબઈ તટથી ૧૭૬ કિમી સાગર સમ્રાટ પ્લેટફોર્મ ભારતનું સૌથી મોટું ક્ષેત્ર; ગુજરાત: અંકલેશ્વર 'વસુધારા', લુણેજ/ગાંધાર, કલોલ; રાજસ્થાન: બાડમેર મંગલા, ભાગ્યમ, ઐશ્વર્યા - ઓનશોર સૌથી મોટું; ઓઇલ રિફાઇનરીઓ: જામનગર રિલાયન્સ વિશ્વની સૌથી મોટી ખાનગી રિફાઇનરી, વાડીનાર નાયરા, કોયલી IOCL વડોદરા; ONGC ૧૯૫૬, OIL); ૩. કુદરતી ગેસ (KG બેસિન ડી-૬ રિલાયન્સ, અસમ, ગુજરાત, ત્રિપુરા; GAIL, પાઇપલાઇન્સ: HVJ હજીરા-વિજયપુર-જગદીશપુર); ૪. થર્મલ પાવર (NTPC ૧૯૭૫, ભારતમાં કુલ વીજળીમાં ૫૫-૬૦% હિસ્સો) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
બિનપરંપરાગત અને પુનઃપ્રાપ્ય ઊર્જા – સૌર, પવન, જળવિદ્યુત, પરમાણુ, બાયોમાસ અને ગ્રીન હાઇડ્રોજન
૧. પુનઃપ્રાપ્ય ઊર્જા લક્ષ્યાંકો (ભારતનું ૨૦૩૦ સુધીમાં ૫૦૦ GW બિન-અશ્મિભૂત ક્ષમતા અને ૨૦૭૦ સુધીમાં નેટ ઝીરો લક્ષ્ય; MNRE); ૨. સૌર ઊર્જા / Solar Energy (રાજસ્થાન ૧લું - ભડલા સોલાર પાર્ક જોધપુર ૨,૨૪૫ MW વિશ્વના સૌથી મોટા પૈકી, ગુજરાત ૨જું - ચારણકા પાટણ, ધોલેરા, ખાવડા કચ્છ રિન્યુએબલ પાર્ક ૩૦ GW; ઇન્ટરનેશનલ સોલાર એલાયન્સ ISA હેડક્વાર્ટર ગુરુગ્રામ હરિયાણા; પીએમ સૂર્યઘર મુફ્ત બીજલી યોજના); ૩. પવન ઊર્જા / Wind Energy (તમિલનાડુ ૧લું મુપ્પંદલ પવન ફાર્મ, ગુજરાત ૨જું જામનગર/કચ્છ; સુઝલોન); ૪. જળવિદ્યુત / Hydro Power (NHPC, ઉત્તરાખંડ, હિમાચલ, સિક્કિમ, J&K); ૫. પરમાણુ ઊર્જા / Nuclear Power (NPCIL; ૭ સક્રિય પ્લાન્ટ્સ: તારાપુર મહારાષ્ટ્ર ભારતનો પ્રથમ ૧૯૬૯, રાવતભાટા રાજસ્થાન, કુડનકુલમ તમિલનાડુ રશિયા સહયોગ સૌથી મોટો, કલ્પક્કમ મદ્રાસ સ્વદેશી, કાકરાપાર ગુજરાત સુરત, નરોરા ઉત્તરપ્રદેશ, કૈગા કર્ણાટક; જેતાપુર મહારાષ્ટ્ર પ્રસ્તાવિત); ૬. બાયોમાસ, ભૂતાપીય ઊર્જા (પુગા ખીણ લદ્દાખ, મણિકરણ હિમાચલ), ભરતી ઊર્જા (કચ્છનો અખાત, ખંભાતનો અખાત), નેશનલ ગ્રીન હાઇડ્રોજન મિશન ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભારતના ભારે અને પાયાના ઉદ્યોગો – લોખંડ-પોલાદ (Steel), એલ્યુમિનિયમ, સિમેન્ટ અને ભારે એન્જિનિયરિંગ
૧. લોખંડ અને પોલાદ ઉદ્યોગ / Iron & Steel (ભારત વિશ્વમાં સ્ટીલ ઉત્પાદનમાં ચીન પછી બીજો ક્રમ; ૧૯૦૭ ટિસ્કો TISCO જમશેદપુર સાક્ષી ઝારખંડ - જમશેદજી ટાટા; જાહેર સાહસો SAIL ૧૯૭૩: ભિલાઈ છત્તીસગઢ ૨જી પંચવર્ષીય યોજના રશિયા સહયોગ, રાઉરકેલા ઓડિશા જર્મની સહયોગ, દુર્ગાપુર પશ્ચિમ બંગાળ બ્રિટન સહયોગ, બોકારો ઝારખંડ ૩જી યોજના રશિયા સહયોગ; વિશાખાપટ્ટનમ આંધ્રપ્રદેશ ભારતનો એકમાત્ર દરિયાકાંઠાનો સ્ટીલ પ્લાન્ટ RINL; સાલેમ તમિલનાડુ, વિજયનગર કર્ણાટક); ૨. એલ્યુમિનિયમ ઉદ્યોગ (NALCO દામનજોડી ઓડિશા, BALCO કોરબા છત્તીસગઢ, HINDALCO રેણુકૂટ યુપી, INDAL, MALCO); ૩. સિમેન્ટ ઉદ્યોગ (૧૯૦૪ ચેન્નાઈ પ્રથમ પ્લાન્ટ, ૧૯૧૪ પોરબંદર ગુજરાત પ્રથમ સફળ પ્લાન્ટ; મધ્યપ્રદેશ, રાજસ્થાન, આંધ્રપ્રદેશ, ગુજરાત અગ્રણી); ૪. ભારે એન્જિનિયરિંગ: BHEL (ભોપાલ/હરિદ્વાર/હૈદરાબાદ), HEC (રાંચી); ૫. શિપબિલ્ડિંગ: હિન્દુસ્તાન શિપયાર્ડ (વિશાખાપટ્ટનમ), મઝગાંવ ડોક (મુંબઈ), ગાર્ડન રીચ (કોલકાતા), કોચીન શિપયાર્ડ (કેરળ - INS વિક્રાંત નિર્માણ) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ટેક્સટાઇલ, રસાયણ, ખાતર, પેટ્રોકેમિકલ્સ, ઓટોમોબાઇલ અને IT ઉદ્યોગો
૧. સુતરાઉ કાપડ ઉદ્યોગ / Cotton Textile (ભારતનો સૌથી જૂનો અને સૌથી વધુ રોજગારી આપતો સંગઠિત ઉદ્યોગ, ૧૮૧૮ ફોર્ટ ગ્લોસ્ટર કોલકાતા પ્રથમ નિષ્ફળ, ૧૮૫૪ કાવસજી દાવર મુંબઈ પ્રથમ સફળ મિલ; મુંબઈ 'ભારતનું કોટનોપોલિસ', અમદાવાદ 'ભારતનું માન્ચેસ્ટર' / 'બોસ્ટન ઓફ ધ ઈસ્ટ', કોઈમ્બતૂર 'દક્ષિણ ભારતનું માન્ચેસ્ટર', કાનપુર 'ઉત્તર ભારતનું માન્ચેસ્ટર'); ૨. શણ ઉદ્યોગ (૧૮૫૫ રિશરા પશ્ચિમ બંગાળ પ્રથમ મિલ, હુગલી ખીણ); ૩. ખાતર ઉદ્યોગ / Fertilizers (૧૯૦૬ રાણીપેટ તમિલનાડુ સિંગલ સુપર ફોસ્ફેટ, ૧૯૫૧ સિંદરી ઝારખંડ પ્રથમ જાહેર ખાતર કારખાનું; યુરિયા, NPK; IFFCO, KRIBHCO); ૪. પેટ્રોકેમિકલ્સ (IPCL વડોદરા, રિલાયન્સ હજીરા/જામનગર); ૫. ઓટોમોબાઇલ ઉદ્યોગ ('સનરાઇઝ સેક્ટર' - ગુરુગ્રામ-માનેસર મારુતિ સુઝુકી, ચેન્નાઈ 'ડેટ્રોઇટ ઓફ એશિયા', પૂણે, સાણંદ ગુજરાત ટાટા/ફોર્ડ/મારુતિ); ૬. ઇન્ફોર્મેશન ટેક્નોલોજી IT અને ઇલેક્ટ્રોનિક્સ (બેંગલુરુ 'સિલિકોન વેલી ઓફ ઇન્ડિયા' / IT કેપિટલ, હૈદરાબાદ 'સાયબરાબાદ', પૂણે, નોઇડા, ચેન્નાઈ) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભારતના ઔદ્યોગિક પ્રદેશો (Industrial Regions), સેઝ (SEZ) અને ઇન્ડસ્ટ્રીયલ કોરિડોર
ભારતના ૮ મુખ્ય ઔદ્યોગિક પ્રદેશો: ૧. મુંબઈ-પુણે પ્રદેશ (કાપડ, એન્જિનિયરિંગ, પેટ્રોકેમિકલ્સ); ૨. હુગલી પ્રદેશ (કોલકાતા - શણ, કાગળ, એન્જિનિયરિંગ); ૩. બેંગલુરુ-તમિલનાડુ પ્રદેશ (ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, ટેક્સટાઇલ, ઓટોમોબાઇલ); ૪. ગુજરાત ઔદ્યોગિક પ્રદેશ (અમદાવાદ-વડોદરા-ભરૂચ-સુરત - પેટ્રોકેમિકલ્સ, ફાર્માસ્યુટિકલ્સ, હીરા, ટેક્સટાઇલ, રસાયણ); ૫. છોટાનાગપુર પ્રદેશ (રાંચી-જમશેદપુર-ધનબાદ - ભારે ઉદ્યોગો, સ્ટીલ); ૬. વિશાખાપટ્ટનમ-ગુન્ટુર પ્રદેશ; ૭. ગુરુગ્રામ-દિલ્હી-મેરઠ પ્રદેશ; ૮. કોલ્લમ-તિરુવનંતપુરમ પ્રદેશ; સ્પેશિયલ ઇકોનોમિક ઝોન (SEZ એક્ટ ૨૦૦૫ - કંડલા/દહેજ/મુન્દ્રા); નેશનલ ઇન્ડસ્ટ્રીયલ કોરિડોર: DMIC (દિલ્હી-મુંબઈ ઇન્ડસ્ટ્રીયલ કોરિડોર - જાપાન સહયોગ, ધોલેરા SIR ગુજરાત ભારતનું પ્રથમ ગ્રીનફિલ્ડ સ્માર્ટ સિટી), AKIC (અમૃતસર-કોલકાતા), CBIC (ચેન્નાઈ-બેંગલુરુ), BMIC (બેંગલુરુ-મુંબઈ) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભારતનું પરિવહન તંત્ર (માર્ગ પરિવહન અને રેલવે) – રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગો, ગોલ્ડન ક્વાડ્રિલેટરલ અને રેલવે ઝોન
૧. માર્ગ પરિવહન (વિશ્વમાં બીજું સૌથી મોટું માર્ગ નેટવર્ક ~૬૩ લાખ કિમી; NHAI ૧૯૮૮; રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગો NH: NH 44 સૌથી લાંબો ૩,૭૪૫ કિમી - શ્રીનગર થી કન્યાકુમારી; NH 27 પોરબંદર થી સિલચર પૂર્વ-પશ્ચિમ કોરિડોર; NH 47A / NH 966B સૌથી ટૂંકો ૬ કિમી વેલિંગ્ટન આઇલેન્ડ કોચી; ગોલ્ડન ક્વાડ્રિલેટરલ / સુવર્ણ ચતુર્ભુજ ૫,૮૪૬ કિમી - દિલ્હી, મુંબઈ, ચેન્નાઈ, કોલકાતા; ઉત્તર-દક્ષિણ અને પૂર્વ-પશ્ચિમ કોરિડોરનું મિલન બિંદુ: ઝાંસી યુપી; ભારતમાલા પરિયોજના; એક્સપ્રેસવેઝ: દિલ્હી-મુંબઈ એક્સપ્રેસવે); ૨. રેલવે પરિવહન (૧૬ એપ્રિલ ૧૮૫૩ પ્રથમ ટ્રેન મુંબઈ થી થાણે ૩૪ કિમી લોર્ડ ડેલહાઉસી; ૧૯૨૫ પ્રથમ ઇલેક્ટ્રિક ટ્રેન બોમ્બે વીટી થી કુર્લા; વિશ્વમાં ચોથું સૌથી મોટું રેલ નેટવર્ક; ૧૮ રેલવે ઝોન અને મુખ્યાલયો - દક્ષિણ તટીય રેલવે વિશાખાપટ્ટનમ ૧૮મો ઝોન, કોલકાતા મેટ્રો ૧૭મો ઝોન; ભારતનું સૌથી લાંબુ રેલવે પ્લેટફોર્મ: શ્રી સિદ્ધારૂઢ સ્વામીજી હુબલ્લી કર્ણાટક ૧,૫૦૭ મીટર; સૌથી લાંબી ટ્રેન યાત્રા: વિવેક એક્સપ્રેસ દિબ્રુગઢ અસમ થી કન્યાકુમારી ૪,૧૮૯ કિમી; વંદે ભારત એક્સપ્રેસ / ટ્રેન ૧૮; ડેડિકેટેડ ફ્રેઇટ કોરિડોર DFC; બુલેટ ટ્રેન મુંબઈ-અમદાવાદ MAHSR) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભારતની વસ્તી ગણતરી (Census 2011) – વસ્તી વૃદ્ધિ, ઘનતા, જાતિ પ્રમાણ, સાક્ષરતા અને જનજાતિઓ
૧. વસ્તી ગણતરી ઇતિહાસ (૧૮૭૨ લોર્ડ મેયો પ્રથમ અસમન્વિત, ૧૮૮૧ લોર્ડ રિપન પ્રથમ નિયમિત વસ્તી ગણતરી, ૨૦૧૧ની ૧૫મી / સ્વતંત્ર ભારતની ૭મી વસ્તી ગણતરી - રજિસ્ટ્રાર જનરલ સી. ચંદ્રમૌલી; ૧૯૨૧ 'મહાવિભાજક વર્ષ' The Great Divide Year નકારાત્મક વૃદ્ધિદર -૦.૩૧%); ૨. ૨૦૧૧ આંકડા: ભારતની કુલ વસ્તી (૧૨૧.૦૮ કરોડ - વિશ્વના ૧૭.૫%, વાર્ષિક વૃદ્ધિદર ૧.૬૪%, દશકીય વૃદ્ધિ ૧૭.૭%); સૌથી વધુ વસ્તી: ઉત્તરપ્રદેશ (૧૯.૯૮ કરોડ), મહારાષ્ટ્ર, બિહાર; સૌથી ઓછી: સિક્કિમ (૬.૧૦ લાખ), મિઝોરમ; વસ્તી ઘનતા (ભારત: ૩૮૨ વ્યક્તિ/ચો.કિમી; રાજ્યો: બિહાર ૧,૧૦૬ સૌથી વધુ, પશ્ચિમ બંગાળ ૨જું; અરુણાચલ પ્રદેશ ૧૭ સૌથી ઓછી; UT: દિલ્હી ૧૧,૩૨૦ સર્વોચ્ચ, અંદમાન ૪૬ સૌથી ઓછી); જાતિ પ્રમાણ / Sex Ratio (ભારત: ૯૪૩; કેરળ ૧,૦૮૪ સર્વોચ્ચ, તમિલનાડુ ૯૯૬; હરિયાણા ૮૭૯ સૌથી ઓછું; બાળ જાતિ પ્રમાણ ૯૧૯ - મિઝોરમ ૯૭૦, હરિયાણા ૮૩૪); સાક્ષરતા દર (ભારત: ૭૩% / ૭૪.૦૪%; પુરુષ ૮૦.૯% / ૮૨.૧૪%, સ્ત્રી ૬૪.૬% / ૬૫.૪૬%; કેરળ ૯૪% સર્વોચ્ચ, મિઝોરમ ૯૧.૩%; બિહાર ૬૧.૮% સૌથી ઓછો); ૩. જનજાતિઓ / Tribes (ભીલ ભારતની સૌથી મોટી જનજાતિ, ગોંડ બીજી મોટી, સંથાલ, મુંડા, ટોડા નીલગિરી, સેન્ટીનેલીઝ/જારવા અંદમાન, ગદ્દી હિમાચલ) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભારતની ભૂગોળ – હિમાલય, ગંગા-સિંધુના મેદાનો અને દ્વીપકલ્પ (સંકલિત પ્રાકૃતિક ભૂગોળ)
વન્યજીવ સંરક્ષણ અધિનિયમ ૧૯૭૨; ભારતનો પ્રથમ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન: હેઇલી નેશનલ પાર્ક ૧૯૩૬ (હાલ જિમ કોર્બેટ / રામગંગા નેશનલ પાર્ક ઉત્તરાખંડ); સૌથી મોટો રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન: હેમિસ નેશનલ પાર્ક લદ્દાખ (૪,૪૦૦ ચો.કિમી - હિમ દીપડો Snow Leopard); સૌથી નાનો: સાઉથ બટન નેશનલ પાર્ક અંદમાન-નિકોબાર (૦.૦૩ ચો.કિમી); સૌથી વધુ નેશનલ પાર્ક ધરાવતું રાજ્ય: મધ્યપ્રદેશ (૧૨ નેશનલ પાર્ક - 'ટાઇગર સ્ટેટ'); પ્રમુખ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો રાજ્યવાર: લદ્દાખ (હેમિસ); જમ્મુ-કાશ્મીર (દાચીગામ - હંગુલ/કાશ્મીરી હરણ, કિશ્તવાડ); હિમાચલ (ગ્રેટ હિમાલયન UNESCO, પિન વેલી); ઉત્તરાખંડ (જિમ કોર્બેટ, રાજાજી, નંદા દેવી, વેલી ઓફ ફ્લાવર્સ); રાજસ્થાન (રણથંભોર, સરિસ્કા, કેવલાદેવ ઘાના - પક્ષી સ્વર્ગ UNESCO, ડેઝર્ટ); ગુજરાત (ગીર - એશિયાટિક સિંહ, વેળાવદર - કાળિયાર, વાંસદા, મરીન નેશનલ પાર્ક જામનગર); મધ્યપ્રદેશ (કાન્હા, બાંધવગઢ, કુનો - ચિત્તા પુનર્વસન, પન્ના, પેંચ, સતપુડા); મહારાષ્ટ્ર (તડોબા, સંજય ગાંધી); કર્ણાટક (બાંદીપુર, નાગરહોલ, કુદ્રેમુખ, બનેરઘટ્ટા - પતંગિયા પાર્ક); કેરળ (સાયલન્ટ વેલી - સિંહ જેવી પૂંછડીવાળો વાનર Lion-tailed Macaque, પેરિયાર - હાથી, એરાવિકુલમ - નીલગિરી તહર); તમિલનાડુ (મુદુમલાઈ, ગલ્ફ ઓફ મન્નાર મરીન); આંધ્ર/તેલંગાણા (પાપીકોંડા, શ્રી વેંકટેશ્વર); ઓડિશા (સિમલીપાલ, ભીતરકણિકા - ખારા પાણીના મગર); પશ્ચિમ બંગાળ (સુંદરવન UNESCO, જલદાપારા, ગોરુમારા); અસમ (કાઝીરંગા - એકશિંગી ગેંડો UNESCO, માનસ, ઓરાંગ, દિબ્રુ-સૈખોવા, દેહિંગ પટકઈ, રાયમોના); મણિપુર (કૈબુલ લામજાઓ - સંગાઈ હરણ / ડાન્સિંગ ડીયર); અરુણાચલ (નામદફા, મૌલિંગ); સિક્કિમ (કંચનજંગા મિશ્ર UNESCO વર્લ્ડ હેરિટેજ) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભારતની ભૂગોળ – આબોહવા, જંગલો, ખનીજો અને પરિવહન (ગ્રાન્ડ માસ્ટર મોક ટેસ્ટ)
૧. પ્રોજેક્ટ ટાઇગર (૧ એપ્રિલ ૧૯૭૩ જિમ કોર્બેટથી શરૂઆત - કૈલાશ સાંખલા 'ટાઇગર મેન ઓફ ઇન્ડિયા', NTCA; ભારતમાં ૫૫+ ટાઇગર રિઝર્વ: ૫૩મો રાણીપુર યુપી, ૫૪મો વિરાંગના દુર્ગાવતી એમપી, ૫૫મો ધોળપુર-કરૌલી રાજસ્થાન; નાગાર્જુનસાગર-શ્રીશૈલમ આંધ્રપ્રદેશ ક્ષેત્રફળમાં સૌથી મોટો ટાઇગર રિઝર્વ, ઓરાંગ અસમ સૌથી નાનો; અખિલ ભારતીય વાઘ અંદાજ ૨૦૨૨: ભારતમાં ૩,૧૬૭+ વાઘ - એમપી ૭૮૫ સાથે પ્રથમ, કર્ણાટક ૫૬૩); ૨. પ્રોજેક્ટ એલિફન્ટ (૧૯૯૨ - ૩૩ એલિફન્ટ રિઝર્વ; હાથી રાષ્ટ્રીય વિરાસત પ્રાણી ૨૦૧૦); પ્રોજેક્ટ સ્નો લેપર્ડ (૨૦૦૯), પ્રોજેક્ટ ડૉલ્ફિન (૨૦૨૦), પ્રોજેક્ટ ચિત્તા (સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૨ નામીબિયા અને સાઉથ આફ્રિકાથી કુનો એમપીમાં); ૩. બાયોસ્ફીયર રિઝર્વ / જૈવમંડળ અનામત ક્ષેત્રો (કુલ ૧૮ ભારતમાં, ૧૨ MAB યુનેસ્કો માન્યતા પ્રાપ્ત: ૧૯૮૬ નીલગિરી પ્રથમ, નંદા દેવી, નોકરેક મેઘાલય, ગ્રેટ નિકોબાર, મન્નારનો અખાત, સુંદરવન, સિમલીપાલ, પંચમઢી, અચાનકમાર-અમરકંટક, અગસ્ત્યમલાઈ, કંચનજંગા, પન્ના ૨૦૨૦; કચ્છનું રણ સૌથી મોટો બાયોસ્ફીયર રિઝર્વ ૧૨,૪૫૪ ચો.કિમી); ૪. રામસર આર્દ્રભૂમિ સાઇટ્સ (રામસર કન્વેન્શન ૧૯૭૧ ઈરાન, ભારતમાં ૮૫+ રામસર સાઇટ્સ: ૧૯૮૧ ચિલ્કા સરોવર અને કેવલાદેવ પ્રથમ; તમિલનાડુ ૧૬ સાથે સૌથી વધુ સાઇટ્સ ધરાવતું રાજ્ય, યુપી ૧૦ સાઇટ્સ; ગુજરાત: નળ સરોવર ૨૦૧૨, થોળ, વઢવાણા, ખીજડીયા; રેણુકા વેટલેન્ડ હિમાચલ સૌથી નાની સાઇટ; સુંદરવન સૌથી મોટી) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
Test Configuration
Practice Rules & Customizer
Test Configuration
Practice Rules & CustomizerFrequently Asked Questions (FAQ)
Official guidance for Indian Geography (ભારતની ભૂગોળ)