Legal Knowledge & Laws (કાયદાકીય જ્ઞાન અને કાયદા) Test Series
ભારતીય કાનૂની પ્રણાલી – કાયદાનો ઇતિહાસ, સ્ત્રોતો, સામાન્ય કાયદો (Common Law) અને અદાલતી માળખું
ભારતીય ન્યાય પ્રણાલીના સ્ત્રોતો (બંધારણ, વૈધાનિક કાયદાઓ, ન્યાયિક પૂર્વ-ચુકાદાઓ), કોમન લો પરંપરા, અદાલતોની શ્રેણીબદ્ધ રચના (સુપ્રીમ કોર્ટ, હાઈકોર્ટ, સેશન્સ કોર્ટ).
ભારતીય ન્યાય સંહિતા (BNS 2023) – પૃષ્ઠભૂમિ, IPC ૧૮૬૦ સાથે તુલના અને નવા ફેરફારો
BNS ૨૦૨૩ (૧ જુલાઈ ૨૦૨૪થી અમલી, ૩૫૮ કલમો, ૨૦ પ્રકરણો), IPC ૧૮૬૦ નું સ્થાન, રાજદ્રોહ (Sedition) ની નાબૂદી અને 'દેશદ્રોહ' ની નવી વ્યાખ્યા, સામુદાયિક સેવા (Community Service).
BNS 2023: સામાન્ય અપવાદો (General Exceptions) – ખાનગી બચાવનો અધિકાર (Right of Private Defence)
સામાન્ય અપવાદો: બાળપણ (૭ વર્ષથી ઓછી વયનું બાળક), અસ્થિર મગજની વ્યક્તિ (McNaughten Rule), અનૈચ્છિક નશો, ખાનગી બચાવનો અધિકાર (શરીર અને મિલકતનું રક્ષણ, મૃત્યુ નીપજાવવાની સત્તા).
BNS 2023: માનવ શરીર વિરુદ્ધના ગુનાઓ – સાપરાધ મનુષ્યવધ (Culpable Homicide) અને ખૂન (Murder)
સાપરાધ મનુષ્યવધ વિરુદ્ધ ખૂનનો ભેદ, મહાવ્યથા (Grievous Hurt - ૮ પ્રકારો), અપહરણ (Kidnapping) અને અપનયન (Abduction), ગેરકાયદે અટકાયત અને બંધક બનાવવું.
BNS 2023: મિલકત વિરુદ્ધના ગુનાઓ – ચોરી (Theft), લૂંટ (Extortion/Robbery) અને ધાડ (Dacoity)
ચોરીના ૫ આવશ્યક તત્વો, બળજબરીથી કઢાવવું (Extortion), લૂંટ (Robbery) ક્યારે ધાડ (Dacoity - ૫ કે તેથી વધુ વ્યક્તિઓ) બને છે, ગુનાહિત વિશ્વાસઘાત અને છેતરપિંડી (Cheating).
BNS 2023: સ્ત્રીઓ અને બાળકો વિરુદ્ધના ગુનાઓ – દુષ્કર્મ, વિનયભંગ, દહેજ મૃત્યુ અને પીછો કરવો
દુષ્કર્મ (Rape) ની કડક જોગવાઈઓ, સામૂહિક દુષ્કર્મ બદલ આજીવન કેદ/ફાંસી, વિનયભંગ (Sexual Harassment), વોય્યુરિઝમ (તાકી રહેવું), સ્ટોકિંગ (પીછો કરવો), દહેજ મૃત્યુ.
BNS 2023: સંગઠિત ગુનાખોરી અને આતંકવાદ – ઓર્ગેનાઇઝ્ડ ક્રાઇમ અને મોબ લિંચિંગ કલમો
સંગઠિત ગુનાખોરી (Organized Crime) ની પ્રથમવાર કાયદાકીય વ્યાખ્યા, આતંકવાદી કૃત્યોની જોગવાઈઓ, મોબ લિંચિંગ (ટોળા દ્વારા હત્યા) બદલ મૃત્યુદંડ, હિટ એન્ડ રન કાયદો.
ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા (BNSS 2023) – CrPC ૧૯૭૩ સાથે તુલના અને ફોજદારી અદાલતો
BNSS ૨૦૨૩ (૫૩૧ કલમો, ૧ જુલાઈ ૨૦૨૪થી અમલી), ફોજદારી અદાલતોનું વર્ગીકરણ: સેશન્સ જજ, ચીફ જ્યુડિશિયલ મેજિસ્ટ્રેટ (CJM), જ્યુડિશિયલ મેજિસ્ટ્રેટ ફર્સ્ટ ક્લાસ (JMFC) ની સજા સત્તાઓ.
BNSS 2023: પોલીસ તપાસ, ધરપકડ અને આરોપીના અધિકારો – કલમ ૩૫ નોટિસ અને હેન્ડકફ નિયમો
ધરપકડ કરવાની સત્તા અને પ્રક્રિયા, ૭ વર્ષથી ઓછી સજાવાળા ગુનામાં હાજર થવાની નોટિસ, મહિલાઓની સૂર્યાસ્ત પછી અને સૂર્યોદય પહેલાં ધરપકડ પર પ્રતિબંધ, હેન્ડકફિંગ નિયમો.
BNSS 2023: FIR અને ઝીરો FIR – ઇ-એફઆઈઆર, પ્રારંભિક તપાસ અને ડાયરી નોંધણી
પ્રથમ માહિતી અહેવાલ (FIR), ઝીરો એફઆઈઆર (કોઈપણ પોલીસ સ્ટેશને નોંધાવી શકાય), ઇ-એફઆઈઆર (ઇલેક્ટ્રોનિક માધ્યમથી નોંધણી), પ્રારંભિક તપાસ (Preliminary Enquiry), કેસ ડાયરી.
BNSS 2023: સર્ચ અને સીઝર વિડીયોગ્રાફી – ફોરેન્સિક પુરાવો ફરજિયાત બનાવતી ક્રાંતિકારી જોગવાઈઓ
ઘટનાસ્થળની તપાસ અને જપ્તી પંચનામાની ફરજિયાત વિડીયોગ્રાફી/ઓડિયો-વિઝ્યુઅલ રેકોર્ડિંગ, ૭ વર્ષ કે તેથી વધુ સજાપાત્ર ગુનાઓમાં ફોરેન્સિક નિષ્ણાતની મુલાકાત ફરજિયાત.
BNSS 2023: જામીન જોગવાઈઓ (Bail Provisions) – જામીનપાત્ર, બિનજામીનપાત્ર, આગોતરા જામીન અને અંડરટ્રાયલ
જામીનપાત્ર ગુનામાં હક્ક તરીકે જામીન, બિનજામીનપાત્ર ગુનામાં અદાલતી વિવેકાધીન સત્તા, આગોતરા જામીન (Anticipatory Bail), અંડરટ્રાયલ કેદીઓ માટે મહત્તમ મુદતનો ૧/૩ ભાગ ભોગવ્યે જામીન.
BNSS 2023: અજ્ઞાત આરોપીની ગેરહાજરીમાં ટ્રાયલ (Trial in Absentia) અને સાક્ષી સુરક્ષા
ભાગેડુ આરોપીઓ (Proclaimed Offenders) ની ગેરહાજરીમાં કેસ ચલાવવાની જોગવાઈ (Trial in Absentia), સાક્ષી સુરક્ષા યોજના (Witness Protection Scheme).
ભારતીય સાક્ષ્ય અધિનિયમ (BSA 2023) – પુરાવા કાયદાનો ઇતિહાસ (IEA ૧૮૭૨) અને પુરાવાના પ્રકારો
BSA ૨૦૨૩ (૧૭૦ કલમો, ૧ જુલાઈ ૨૦૨૪થી અમલી), પુરાવાના પ્રકારો: પ્રત્યક્ષ (Direct), સંયોગિક (Circumstantial), મૌખિક, દસ્તાવેજી, સાંભળેલી વાત (Hearsay) પુરાવો અમાન્ય હોવાનો નિયમ.
BSA 2023: ઇલેક્ટ્રોનિક અને ડિજિટલ પુરાવા – કલમ ૬૧-૬૩, સેમીકંડક્ટર મેમરી અને માન્યતા
ઇલેક્ટ્રોનિક અને ડિજિટલ રેકોર્ડ્સને પ્રાથમિક દસ્તાવેજી પુરાવા સમકક્ષ માન્યતા, સ્માર્ટફોન, લેપટોપ, ઈમેલ, સર્વર ડેટા, મેસેજીસ, ઇલેક્ટ્રોનિક પુરાવાનું પ્રમાણપત્ર.
BSA 2023: સ્વીકૃતિ અને કબૂલાત (Admission & Confession) – પોલીસ સમક્ષ કબૂલાતની અમાન્યતા
સ્વીકૃતિ વિરુદ્ધ કબૂલાત, પોલીસ અધિકારી સમક્ષ કરેલી કબૂલાત અદાલતમાં અમાન્ય, પોલીસ કસ્ટડીમાં આપેલ માહિતીના આધારે હથિયાર/મુદ્દામાલની રિકવરી પૂરતી માન્યતા.
BSA 2023: મરણોન્મુખ નિવેદન (Dying Declaration) અને નિષ્ણાતનો અભિપ્રાય (Expert Opinion)
મરણોન્મુખ નિવેદન (મૃત્યુના કારણ સંબંધિત વ્યક્તિનું છેલ્લું કથન - સાક્ષી વગર પણ સંપૂર્ણ પુરાવો), નિષ્ણાતનો અભિપ્રાય (ફોરેન્સિક, ફિંગરપ્રિન્ટ, બેલિસ્ટિક્સ, અક્ષર નિષ્ણાત).
BSA 2023: પુરાવાનો બોજો (Burden of Proof) અને કાયદાકીય પૂર્વધારણાઓ (Presumptions)
સામાન્ય નિયમ: જે હકીકતનો દાવો કરે તેણે સાબિત કરવી પડે, આરોપી નિર્દોષ હોવાની પૂર્વધારણા, સ્ત્રીની આત્મહત્યામાં દુષ્પ્રેરણની પૂર્વધારણા, લગ્ન સંબંધની પૂર્વધારણા.
માહિતી અધિકાર અધિનિયમ (RTI Act 2005) – ઇતિહાસ, ઉદ્દેશ્યો અને જાહેર સત્તામંડળની વ્યાખ્યા
RTI એક્ટ (૧૨ ઓક્ટોબર ૨૦૦૫થી દેશવ્યાપી અમલી, ૩૧ કલમો), નાગરિકોનો માહિતી મેળવવાનો અધિકાર, જાહેર સત્તામંડળ (Public Authority) ની જવાબદેહી, કલમ ૪ સ્વેચ્છાએ જાહેરાત.
RTI Act 2005: અરજી પ્રક્રિયા, સમયમર્યાદાઓ (૩૦ દિવસ/૪૮ કલાક) અને ફી માળખું
PIO (જાહેર માહિતી અધિકારી) સમક્ષ અરજી, સામાન્ય સમયમર્યાદા ૩૦ દિવસ, જીવન અને અંગત સ્વતંત્રતા સંબંધિત માહિતી માટે ૪૮ કલાક, BPL પરિવારો માટે ફી માફી.
RTI Act 2005: મુક્તિ પ્રાપ્ત માહિતી (Exempted Information – કલમ ૮) અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા
કલમ ૮ હેઠળ જાહેર ન કરી શકાય તેવી ૧૦ માહિતીઓ: રાષ્ટ્રીય સાર્વભૌમત્વ-અખંડિતતા, અદાલતી તિરસ્કાર, મંત્રીમંડળના દસ્તાવેજો (નિર્ણય પૂર્વે), વ્યાવસાયિક ગોપનીયતા, વ્યક્તિગત ગોપનીયતા.
RTI Act 2005: અપીલ પ્રક્રિયા (પ્રથમ અને દ્વિતીય અપીલ) અને દંડની જોગવાઈઓ (કલમ ૨૦)
પ્રથમ અપીલ (પ્રથમ અપીલ સત્તાધિકારી - ૩૦ દિવસ), દ્વિતીય અપીલ (રાજ્ય/કેન્દ્રીય માહિતી આયોગ - ૯૦ દિવસ), કલમ ૨૦ હેઠળ PIO પર પ્રતિ દિવસ રૂ. ૨૫૦ દંડ (મહત્તમ રૂ. ૨૫,૦૦૦).
માહિતી આયોગો – કેન્દ્રીય માહિતી આયોગ (CIC) અને ગુજરાત રાજ્ય માહિતી આયોગ (GSIC)
મુખ્ય માહિતી કમિશનર (CIC) અને માહિતી કમિશનરો, પસંદગી સમિતિ (વડાપ્રધાન/મુખ્યમંત્રી, વિરોધ પક્ષના નેતા, કેબિનેટ મંત્રી), દીવાની અદાલત સમકક્ષ સત્તાઓ.
મહિલા સુરક્ષા: ઘરેલું હિંસા નિવારણ અધિનિયમ, ૨૦૦૫ (DV Act) – માળખું અને રક્ષણાત્મક આદેશો
ઘરેલું હિંસાની વ્યાખ્યા (શારીરિક, જાતીય, મૌખિક, આર્થિક હિંસા), સંયુક્ત ઘરમાં રહેવાનો અધિકાર, રક્ષણ આદેશ (Protection Order), રહેઠાણ આદેશ, નાણાકીય રાહત અને વળતર.
મહિલા સુરક્ષા: પોશ એક્ટ (POSH Act 2013) – કાર્યસ્થળે જાતીય સતામણી નિવારણ
વિશાખા વિરુદ્ધ રાજસ્થાન રાજ્ય (૧૯૯૭ સુપ્રીમ કોર્ટ ગાઇડલાઇન્સ), POSH Act ૨૦૧૩, આંતરિક ફરિયાદ સમિતિ (ICC - ૧૦ કે વધુ કર્મચારીઓ ધરાવતી દરેક સંસ્થામાં ફરજિયાત), લોકલ કમિટી (LCC).
બાળ સુરક્ષા: પોક્સો એક્ટ (POCSO Act 2012) – બાળકોનું જાતીય ગુનાઓ સામે રક્ષણ
૧૮ વર્ષથી ઓછી વયનું બાળક, જાતીય હુમલો (Sexual Assault), ગંભીર જાતીય હુમલો (Aggravated Assault), ચાઇલ્ડ પોર્નોગ્રાફી, ફરજિયાત રિપોર્ટિંગ (કલમ ૧૯), સ્પેશિયલ કોર્ટ.
બાળ કાયદા: જુવેનાઇલ જસ્ટિસ એક્ટ (JJ Act 2015) – બાળ ન્યાય અને દત્તક પ્રક્રિયા (CARA)
કાયદાના સંઘર્ષમાં આવેલા બાળકો (CCL) વિરુદ્ધ સંભાળ અને રક્ષણની જરૂરિયાતવાળા બાળકો (CNCP), જુવેનાઇલ જસ્ટિસ બોર્ડ (JJB), બાળ કલ્યાણ સમિતિ (CWC), CARA દત્તક નિયમો.
મોટર વાહન અધિનિયમ (Motor Vehicles Act 1988 / 2019 સુધારો) – ટ્રાફિક નિયમો અને દંડ
મોટર વાહન સુધારો ૨૦૧૯: હેલ્મેટ/સીટબેલ્ટ વગર વાહન ચલાવવું, દારૂ પીને વાહન ચલાવવું (Drunk Driving - કલમ ૧૮૫), ઇમરજન્સી વાહનોને રસ્તો ન આપવો, સગીર દ્વારા ડ્રાઇવિંગ.
ગ્રાહક સુરક્ષા અધિનિયમ, ૨૦૧૯ (Consumer Protection Act 2019) – ગ્રાહક અધિકારો અને CCPA
ગ્રાહક અધિકારો (૬ અધિકારો), સેન્ટ્રલ કન્ઝ્યુમર પ્રોટેક્શન ઓથોરિટી (CCPA), ગેરમાર્ગે દોરતી જાહેરાતો અને સેલિબ્રિટી એન્ડોર્સમેન્ટ પર દંડ, પ્રોડક્ટ લાયબિલિટી (ઉત્પાદકની જવાબદારી).
ત્રિ-સ્તરીય ગ્રાહક તકરાર નિવારણ કમિશન – જિલ્લા, રાજ્ય અને રાષ્ટ્રીય કમિશનની નાણાકીય સત્તા
જિલ્લા ગ્રાહક કમિશન (રૂ. ૫૦ લાખ સુધી), રાજ્ય ગ્રાહક કમિશન (રૂ. ૫૦ લાખ થી ૨ કરોડ), રાષ્ટ્રીય ગ્રાહક કમિશન (NCDRC - ૨ કરોડથી વધુ), ઈ-દાખલ (E-Daakhil) પોર્ટલ.
ઇન્ફર્મેશન ટેકનોલોજી એક્ટ, ૨૦૦૦ (IT Act 2000) – સાયબર ગુનાઓ, હેકિંગ અને કલમો
કલમ ૪૩ (કમ્પ્યુટર સિસ્ટમને નુકસાન), કલમ ૬૬ (હેકિંગ), કલમ ૬૬-C (ઓળખ ચોરી/પાસવર્ડ ચોરી), કલમ ૬૬-E (ગોપનીયતા ભંગ), કલમ ૬૬-A રદબાતલ (શ્રેયા સિંઘલ વિ. યુનિયન ઓફ ઇન્ડિયા).
માનવ અધિકાર સંરક્ષણ અધિનિયમ, ૧૯૯૩ – NHRC અને SHRC ની રચના અને સત્તાઓ
પેરિસ સિદ્ધાંતો, નેશનલ હ્યુમન રાઇટ્સ કમિશન (NHRC - અધ્યક્ષ: નિવૃત્ત ચીફ જસ્ટિસ અથવા સુપ્રીમ કોર્ટ જજ), ગુજરાત રાજ્ય માનવ અધિકાર આયોગ (SHRC), દીવાની અદાલતી સત્તાઓ.
પર્યાવરણ સંરક્ષણ કાયદા – વન્યજીવ સંરક્ષણ ધારો ૧૯૭૨ અને પર્યાવરણ અધિનિયમ ૧૯૮૬
વન્યજીવ સંરક્ષણ ધારો ૧૯૭૨ (અનુસૂચિઓ, પ્રોજેક્ટ ટાઇગર), પર્યાવરણ (સંરક્ષણ) અધિનિયમ ૧૯૮૬ (ભોપાલ ગેસ કાંડ બાદ, છત્ર ધારો Umbrella Act), પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ (CPCB/GPCB).
રાષ્ટ્રીય હરિત અધિકરણ (NGT Act 2010) – રચના, પર્યાવરણીય ન્યાય અને પ્રિન્સિપલ બેંચ
NGT ની સ્થાપના (કલમ ૩), પ્રિન્સિપલ બેંચ: નવી દિલ્હી (પશ્ચિમ ઝોન: પુણે), પ્રદૂષક ચૂકવે સિદ્ધાંત (Polluter Pays Principle), ૬ મહિનામાં પર્યાવરણીય કેસોનો નિકાલ.
ભ્રષ્ટાચાર નિવારણ અધિનિયમ, ૧૯૮૮ (PC Act 1988) – ૨૦૧૮ સુધારો, લાંચ અને સીબીઆઈ/એસીબી
જાહેર સેવક (Public Servant) ની વ્યાખ્યા, લાંચ લેનાર ઉપરાંત લાંચ આપનારને પણ ગુનેગાર ઠેરવતી જોગવાઈ (૨૦૧૮ સુધારો), અપ્રમાણસર મિલકત (DA), ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી બ્યુરો (ACB).
કાનૂની સેવા સત્તામંડળ અધિનિયમ, ૧૯૮૭ (NALSA Act) – મફત કાનૂની સહાય અને લોક અદાલત
બંધારણ અનુચ્છેદ ૩૯-A (મફત કાનૂની સહાય), NALSA અને GSLSA ની રચના, લોક અદાલત (ચુકાદો આખરી અને અપીલ નહીં), કાયમી લોક અદાલત (જાહેર ઉપયોગી સેવાઓ).
જનહિત અરજી (PIL) – વિભાવના, જસ્ટિસ પી. એન. ભગવતી અને ન્યાયિક સક્રિયતા
લોકસ સ્ટેન્ડાઈ (Locus Standi) ના પરંપરાગત નિયમમાં છૂટછાટ, જસ્ટિસ પી. એન. ભગવતી અને વી. આર. ક્રિષ્ના ઐયરનું પ્રદાન, પત્ર દ્વારા પણ PIL (Epistolary Jurisdiction).
મધ્યસ્થતા અને સમાધાન અધિનિયમ, ૧૯૯૬ (Arbitration & Conciliation Act / ADR)
વૈકલ્પિક વિવાદ નિવારણ (ADR), આર્બિટ્રેશન (મધ્યસ્થી ચુકાદો Arbitral Award), કન્સિલિયેશન (સમાધાન), મિડિયેશન એક્ટ ૨૦૨૩ (કોર્ટ બહાર મધ્યસ્થતા).
મહત્વપૂર્ણ લેટિન કાનૂની મેક્સિમ્સ અને કાનૂની શબ્દભંડોળ (Legal Maxims & Terms)
લેટિન મેક્સિમ્સ: Mens Rea (ગુનાહિત માનસ), Actus Reus (ગુનાહિત કૃત્ય), Audi Alteram Partem (બીજી બાજુને પણ સાંભળો), Ubi Jus Ibi Remedium, Res Judicata.
કાયદાકીય જ્ઞાન માસ્ટર ગ્રાન્ડ મોક ટેસ્ટ – ૧૦૦ પ્રશ્નો સંપૂર્ણ કાયદાકીય પુનરાવર્તન
BNS, BNSS, BSA, RTI, POCSO, મોટર વ્હીકલ, કન્ઝ્યુમર એક્ટ અને ન્યાયિક પ્રક્રિયાઓના ૧૦૦ ઉચ્ચ સ્તરીય GPSC મોક પ્રશ્નો.
Test Configuration
Practice Rules & Customizer
Test Configuration
Practice Rules & CustomizerFrequently Asked Questions (FAQ)
Official guidance for Legal Knowledge & Laws (કાયદાકીય જ્ઞાન અને કાયદા)