Psychology (મનોવિજ્ઞાન) Test Series
મનોવિજ્ઞાનનો ઉદ્ભવ અને વિકાસ – વિલ્હેમ વુન્ટ (૧૮૭૯ લીપઝિગ પ્રયોગશાળા) અને સંપ્રદાયો
મનોવિજ્ઞાનનો અર્થ (આત્માનું વિજ્ઞાન થી વર્તનનું વિજ્ઞાન), વિલ્હેમ વુન્ટ (પ્રથમ મનોવૈજ્ઞાનિક પ્રયોગશાળા ૧૮૭૯), રચનાવાદ (ટિચનર), કાર્યવાદ (વિલિયમ જેમ્સ).
મનોવિજ્ઞાનના સંપ્રદાયો – વર્તનવાદ (જે. બી. વોટ્સન) અને સમગ્રતાવાદ (ગેસ્ટાલ્ટવાદ)
જે. બી. વોટ્સનનો વર્તનવાદ (ઉદ્દીપક-પ્રતિચાર S-R મોડેલ, લિટલ આલ્બર્ટ પ્રયોગ); વર્ધાઈમર, કોફ્કા અને કોહલરનો ગેસ્ટાલ્ટવાદ (સમગ્રતાવાદ).
મનોવિજ્ઞાનના સંપ્રદાયો – મનોવિશ્લેષણવાદ (સિગ્મંડ ફ્રોઈડ) અને માનવતાવાદ (માસ્લો અને રોજર્સ)
સિગ્મંડ ફ્રોઈડનું મનોવિશ્લેષણ, અચેતન મનનો ખ્યાલ; અબ્રાહમ માસ્લો અને કાર્લ રોજર્સનો માનવતાવાદી અભિગમ (સ્વ-સાક્ષાત્કાર અને સંભાવનાઓ).
મનોવિજ્ઞાનની અભ્યાસ પદ્ધતિઓ – નિરીક્ષણ, દીર્ઘકાલીન અભ્યાસ અને સહસંબંધીય પદ્ધતિ
કુદરતી નિરીક્ષણ, સહભાગી નિરીક્ષણ, દીર્ઘકાલીન (Longitudinal) વિરુદ્ધ તુલનાત્મક વયજૂથ (Cross-sectional) પદ્ધતિ, સહસંબંધ પદ્ધતિ.
મનોવિજ્ઞાનમાં પ્રાયોગિક પદ્ધતિ – સ્વતંત્ર, પરતંત્ર અને નિયંત્રિત ચલો (Variables)
પ્રયોગ પદ્ધતિના લક્ષણો, સ્વતંત્ર ચલ (IV - ફેરફાર કરાતો ચલ), પરતંત્ર ચલ (DV - માપવામાં આવતી અસર), નિયંત્રિત ચલ, પ્રાયોગિક વિરુદ્ધ નિયંત્રિત જૂથ.
વર્તનના જૈવિક આધારો: ચેતાકોષ (Neuron) – રચના, ચેતા આવેગ અને ચેતોપાગમ (Synapse)
ચેતાકોષના ભાગો (કોષકાય, અક્ષતંતુ Axon, શિખાતંતુ Dendrite), ચેતા આવેગ (Action Potential), ચેતોપાગમ (Synapse), ન્યુરોટ્રાન્સમીટર્સ (ડોપામાઇન, સેરોટોનિન).
મધ્યવર્તી ચેતાતંત્ર (CNS) – મગજની રચના (અગ્ર, મધ્ય, પશ્ચ મગજ) અને મગજના ૪ ખંડો
મગજના ૪ ખંડો: લલાટ ખંડ (Frontal - નિર્ણય/વિચાર), મધ્ય ખંડ (Parietal - સ્પર્શ), પશ્ચ ખંડ (Occipital - દ્રષ્ટિ), શંખ ખંડ (Temporal - શ્રવણ/સ્મૃતિ).
અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિઓ (Endocrine Glands) – પિટ્યુટરી, થાઇરોઇડ, એડ્રિનલ અને વર્તન પર પ્રભાવ
પિટ્યુટરી ગ્રંથિ (માસ્ટર ગ્લેન્ડ - ગ્રોથ હોર્મોન), થાઇરોઇડ ગ્રંથિ (થાઇરોક્સિન - ચયાપચય), એડ્રિનલ ગ્રંથિ (એડ્રેનાલિન - ફાઇટ ઓર ફ્લાઇટ), પેન્ક્રિયાસ અને પ્રજનન ગ્રંથિઓ.
સંવેદન (Sensation) – દ્રષ્ટિ સંવેદન, શ્રવણ સંવેદન અને સંવેદનાત્મક સીમા (Threshold)
સંવેદનની વ્યાખ્યા, આંખની રચના (સળી અને શંકુ કોષો - દ્રષ્ટિ રસાયણો), કાનની રચના (અંતઃકર્ણ, કોક્લિયા), નિરપેક્ષ સીમા (Absolute Threshold) અને તફાવત સીમા.
ધ્યાન (Attention) – અર્થ, લક્ષણો, ધ્યાનના આંતરિક અને બાહ્ય નિર્ધારકો
ધ્યાનનો અર્થ અને પસંદગીયુક્ત સ્વરૂપ; બાહ્ય/વસ્તુલક્ષી નિર્ધારકો (તીવ્રતા, કદ, ગતિશીલતા, નવીનતા); આંતરિક/વ્યક્તિલક્ષી નિર્ધારકો (રસ, જરૂરિયાત, ટેવ, મનોવલણ).
ધ્યાન વિચલન અને ધ્યાનની મર્યાદાઓ – ધ્યાન વિસ્તાર (Span of Attention) અને ટચિસ્ટોસ્કોપ
ધ્યાન વિસ્તાર (૭±૨ એકમો), ટચિસ્ટોસ્કોપ સાધન, ધ્યાન વિચલન (Distraction), ધ્યાનની દોલાયમાનતા/અસ્થિરતા (Fluctuation of attention - રિંગન પ્રયોગ).
પ્રત્યક્ષીકરણ (Perception) – અર્થ, ગેસ્ટાલ્ટના સંગઠનના નિયમો (સમીપતા, સમાનતા)
પ્રત્યક્ષીકરણનો અર્થ (સંવેદન + અર્થઘટન), ગેસ્ટાલ્ટ સંગઠનના નિયમો: સમીપતા (Proximity), સમાનતા (Similarity), પૂરકતા (Closure), સાતત્ય (Good Continuation).
ઊંડાણ અને અંતરનું પ્રત્યક્ષીકરણ – એકનેત્રીય અને દ્વિનેત્રીય સંકેતો (Monocular & Binocular Cues)
ઊંડાણ પ્રત્યક્ષીકરણ, એકનેત્રીય સંકેતો (રેખીય દ્રષ્ટિબિંદુ, આચ્છાદન, સાપેક્ષ કદ), દ્વિનેત્રીય સંકેતો (નેત્રપટલીય વિષમતા Retinal Disparity, અભિસારીતા).
પ્રત્યક્ષીકરણની ભૂલો – ભ્રમ (Illusion) અને વિભ્રમ (Hallucination) વચ્ચેનો ભેદ
ભ્રમનો અર્થ (ઉદ્દીપક હાજર હોય પણ ખોટું અર્થઘટન), મુલર-લાયર ભ્રમ, હોરિઝોન્ટલ-વર્ટિકલ ભ્રમ; વિભ્રમ (કોઈપણ બાહ્ય ઉદ્દીપક વગરનો આભાસ - સ્કિઝોફ્રેનિયા).
શિક્ષણ અને અધ્યયન પ્રક્રિયા – અધ્યયનની વ્યાખ્યા, પરિપક્વતા અને વર્તન પરિવર્તન
અધ્યયન એટલે અનુભવ અને મહાવરાથી વર્તનમાં થતો સાપેક્ષ કાયમી ફેરફાર; પરિપક્વતા અને થાક/દવાઓથી થતા ફેરફારો અધ્યયન નથી.
અભિસંધાન અને પ્રબલન – પ્રશિષ્ટ અને કારક અભિસંધાનનો તુલનાત્મક મનોવૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ
વિલોપન (Extinction), આપમેળે પુનઃપ્રાપ્તિ (Spontaneous Recovery), ઉદ્દીપક સામાન્યીકરણ અને ભેદબોધન (Discrimination), શાબ્દિક અધ્યયન.
જ્ઞાનાત્મક અધ્યયન અને સંજ્ઞાનાત્મક નકશો – એડવર્ડ ટોલમેન અને ગુપ્ત અધ્યયન (Latent Learning)
ટોલમેનનો ઉંદરો પર ભૂલભૂલામણી (Maze) પ્રયોગ, ગુપ્ત અધ્યયન (Latent Learning - પ્રબલન વગર થતું અધ્યયન), સંજ્ઞાનાત્મક નકશો (Cognitive Map).
સ્મૃતિ પ્રક્રિયા (Memory) – એટકિન્સન-શિફ્રીનનું માહિતી પ્રક્રિયા મોડેલ (Store Model)
એટકિન્સન-શિફ્રીન મોડેલ: સંવેદી રજિસ્ટર (૧ સેકન્ડ), ટૂંકા ગાળાની સ્મૃતિ (STM - ૨૦ થી ૩૦ સેકન્ડ, ૭ એકમ), પુનરાવર્તન (Rehearsal), લાંબા ગાળાની સ્મૃતિ (LTM).
લાંબા ગાળાની સ્મૃતિ (LTM) ના પ્રકારો – પ્રાથમિક, એપિસોડિક, સિમેન્ટિક અને પ્રક્રિયાત્મક સ્મૃતિ
એન્ડેલ તુલ્વિંગનું વર્ગીકરણ: ઘટનાત્મક સ્મૃતિ (Episodic - અંગત પ્રસંગો), અર્થલક્ષી સ્મૃતિ (Semantic - સામાન્ય જ્ઞાન/તથ્યો), પ્રક્રિયાત્મક સ્મૃતિ (સાયકલ ચલાવવી).
વિસ્મૃતિ અને સ્મરણ સુધારણા – વિસ્મૃતિના સિદ્ધાંતો અને સ્મૃતિવર્ધક પ્રયુક્તિઓ (Mnemonics)
વિસ્મૃતિ ચિહ્ન ઘસારો (Trace Decay), વ્યતિકરણ (ઇન્ટરફિરન્સ), સ્મૃતિ સુધારણા પ્રયુક્તિઓ: લોકાઈ પદ્ધતિ (Method of Loci), પેગ વર્ડ સિસ્ટમ, ચંકિંગ.
વિચારણા (Thinking) – અર્થ, સાધનો (પ્રતિમા, સંકલ્પના) અને વિચારણાના પ્રકારો
વિચારણાનો અર્થ અને પ્રતીકાત્મક સ્વરૂપ; માનસિક પ્રતિમાઓ (Mental Images), સંકલ્પના ઘડતર (Concept Formation); સ્વલીન વિચારણા (Autistic) વિરુદ્ધ વાસ્તવિક.
સમસ્યા ઉકેલ (Problem Solving) – તબક્કાઓ, અલ્ગોરિધમ, હ્યુરિસ્ટિક્સ અને માનસિક સ્થિરતા
સમસ્યા ઉકેલની રીતો: અલ્ગોરિધમ (નિયમબદ્ધ સંપૂર્ણ શોધ), હ્યુરિસ્ટિક્સ (અંગૂઠા નિયમ/અટકળ), સાધન-સાધ્ય વિશ્લેષણ, માનસિક જડતા (Mental Set), કાર્યાત્મક સ્થિરતા.
ભાષા અને વિચાર – ભાષા વિકાસના તબક્કા, નોઆમ ચોમ્સ્કી (LAD) અને ભાષાકીય સાપેક્ષતા
નોઆમ ચોમ્સ્કીનું ભાષા અધિગ્રહણ યંત્ર (Language Acquisition Device - LAD), જન્મજાત વ્યાકરણ; સપીર-વ્હોર્ફ પરિકલ્પના (ભાષા વિચારોનું ઘડતર કરે છે).
અભિપ્રેરણા (Motivation) – જૈવિક પ્રેરણાઓ (ભૂખ, તરસ, ઊંઘ) અને સામાજિક પ્રેરણાઓ
જૈવિક પ્રેરણાઓ (હોમિયોસ્ટેસિસ - સમતુલા જાળવણી), ભૂખ (હાઇપોથેલેમસ કેન્દ્રો - LH અને VMH); સામાજિક પ્રેરણાઓ: સિદ્ધિ, સ્નેહજોડાણ, સત્તા પ્રેરણા.
આવેગ (Emotion) – શારીરિક ફેરફારો, લિમ્બિક સિસ્ટમ અને જેમ્સ-લેન્જ સિદ્ધાંત
આવેગની વિભાવના, અનુકંપી (Sympathetic) અને પરાનુકંપી ચેતાતંત્રની ભૂમિકા, જેમ્સ-લેન્જ સિદ્ધાંત ('શારીરિક પ્રતિભાવ પહેલાં આવે છે અને પછી આવેગનો અનુભવ થાય છે').
આવેગના સિદ્ધાંતો – કેનન-બાર્ડ સિદ્ધાંત અને શેક્ટર-સિંગરનો દ્વિ-ઘટક સિદ્ધાંત
કેનન-બાર્ડ સિદ્ધાંત (થેલેમસ - શારીરિક ઉત્તેજના અને આવેગનો અનુભવ એકસાથે થાય છે); શેક્ટર-સિંગરનો દ્વિ-ઘટક સિદ્ધાંત (શારીરિક ઉત્તેજના + જ્ઞાનાત્મક અર્થઘટન).
વ્યક્તિત્વ સિદ્ધાંતો – સિગ્મંડ ફ્રોઈડનું મનોવિશ્લેષણાત્મક માળખું (Id, Ego, Super-Ego)
ઇડ (Id - સુખનો સિદ્ધાંત), ઇગો (Ego - વાસ્તવિકતાનો સિદ્ધાંત), સુપર-ઇગો (Super-Ego - નૈતિકતા અને આદર્શ), મનોજાતીય વિકાસના ૫ તબક્કા.
નવ-ફ્રોઈડવાદીઓ – આલ્ફ્રેડ એડલર (લઘુતાગ્રંથિ), કારેન હોર્નાઈ અને એરિક એરિક્સન
આલ્ફ્રેડ એડલર (વ્યક્તિગત મનોવિજ્ઞાન, લઘુતાગ્રંથિ Inferiority Complex, શ્રેષ્ઠતાની શોધ); કારેન હોર્નાઈ (મૂળભૂત ચિંતા); એરિક એરિક્સનના ૮ મનોસામાજિક તબક્કા.
વ્યક્તિત્વના પંચ-પરિમાણીય મોડેલ (Big Five Personality Traits – OCEAN)
કોસ્ટા અને મેકક્રેનું મોડેલ: Openness (નવા અનુભવો માટે ખુલ્લાપણું), Conscientiousness (પ્રમાણિકતા/શિસ્ત), Extraversion (બહિર્મુખતા), Agreeableness (મિલનસારપણું), Neuroticism (ચિંતાશીલતા).
મનોવલણ (Attitude) – અર્થ, ABC ઘટકો, મનોવલણ ઘડતર અને પરિવર્તન પદ્ધતિઓ
મનોવલણના ૩ ઘટકો: ભાવાત્મક (Affective), વર્તનાત્મક (Behavioral), જ્ઞાનાત્મક (Cognitive); ફેસ્ટિંગરનો જ્ઞાનાત્મક વિસંવાદિતા સિદ્ધાંત (Cognitive Dissonance).
પૂર્વગ્રહ (Prejudice) અને સ્ટીરિયોટાઇપ (Stereotypes) – કારણો અને નાબૂદીના ઉપાયો
પૂર્વગ્રહના લક્ષણો (અતાર્કિક નકારાત્મક વલણ), સ્ટીરિયોટાઇપ (જૂથ પ્રત્યે જડ માન્યતાઓ), સ્કેપગોટિંગ (બલિનો બકરો બનાવવો), સંપર્ક પરિકલ્પના દ્વારા ઘટાડો.
સામાજિક પ્રભાવ (Social Influence) – અનુકૂળતા (Conformity), અનુપાલન અને આજ્ઞાપાલન (Obedience)
સોલોમન એશનો રેખા તુલના પ્રયોગ (Conformity - જૂથ દબાણ હેઠળ અનુકૂળતા); સ્ટેનલી મિલ્ગ્રામનો ઇલેક્ટ્રિક શોક પ્રયોગ (Obedience - સત્તાધીશનું આજ્ઞાપાલન).
તણાવ અને સામનો (Stress & Coping) – રિચાર્ડ લાઝારસનું જ્ઞાનાત્મક મૂલ્યાંકન મોડેલ
પ્રાથમિક મૂલ્યાંકન (જોખમ/પડકાર), દ્વિતીયક મૂલ્યાંકન (સામનો કરવાના સંસાધનો), સમસ્યા-કેન્દ્રિત સામનો (Problem-focused) વિરુદ્ધ આવેગ-કેન્દ્રિત સામનો.
મનોવિકૃતિઓ (Psychological Disorders) – DSM-5 અને ICD-11 વર્ગીકરણ માળખું
અસાધારણ વર્તનના માપદંડો (Deviance, Distress, Dysfunction, Danger - 4Ds), અમેરિકન સાયકિયાટ્રિક એસોસિએશનનું DSM-5 અને WHO નું ICD-11 માળખું.
ચિંતા વિકૃતિઓ (Anxiety Disorders) – સામાન્યીકૃત ચિંતા (GAD), ફોબિયા અને પેનિક ડિસઓર્ડર
સામાન્યીકૃત ચિંતા વિકાર (GAD), પેનિક એટેક, ફોબિયા (વિશિષ્ટ ફોબિયા, સામાજિક ચિંતા, એગોરાફોબિયા - ખુલ્લી જગ્યાનો ડર), કારણો અને લક્ષણો.
મનોદશા વિકૃતિઓ (Mood Disorders) – મેજર ડિપ્રેશન અને બાયપોલર ડિસઓર્ડર
મેજર ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડર (ઊંડી ઉદાસી, એનહેડોનિયા), બાયપોલર ડિસઓર્ડર (મેનિયા/ઉન્માદ અને ડિપ્રેશનના વારાફરતી તબક્કા), ન્યુરોકેમિકલ્સ (સેરોટોનિન).
સ્કિઝોફ્રેનિયા (Schizophrenia) – હકારાત્મક લક્ષણો (ભ્રમણા, વિભ્રમ) અને નકારાત્મક લક્ષણો
હકારાત્મક લક્ષણો: ભ્રમણા (Delusions - શંકા/મહત્તાની ભ્રમણા), વિભ્રમ (શ્રવણ વિભ્રમ); નકારાત્મક લક્ષણો: લાગણીશૂન્યતા (Flat affect), અવાચાળતા, ડોપામાઇન પરિકલ્પના.
મનોચિકિત્સા પદ્ધતિઓ – વર્તન ચિકિત્સા (સિસ્ટમેટિક ડીસેન્સિટાઇઝેશન) અને CBT
વોલ્પેનું પદ્ધતિસર અસંવેદનશીલીકરણ (Systematic Desensitization - ફોબિયા માટે); એરોન બેકની કોગ્નિટિવ થેરાપી (CBT); આલ્બર્ટ એલિસની REBT (ABC મોડેલ).
હકારાત્મક મનોવિજ્ઞાન (Positive Psychology) – માર્ટિન સેલિગમેનનું PERMA મોડેલ અને સુખાકારી
માર્ટિન સેલિગમેનનું PERMA મોડેલ: Positive Emotion, Engagement (ફ્લો), Relationships, Meaning, Accomplishment; શીખેલી લાચારી (Learned Helplessness).
મનોવિજ્ઞાન માસ્ટર ગ્રાન્ડ મોક ટેસ્ટ – ૧૦૦ પ્રશ્નો સંપૂર્ણ અભ્યાસક્રમ સર્વગ્રાહી ટેસ્ટ
સંવેદન, ધ્યાન, સ્મૃતિ, વ્યક્તિત્વ, આવેગ, વિકૃતિઓ અને મનોચિકિત્સાના ૧૦૦ ઉચ્ચ સ્તરીય GPSC પ્રશ્નો.
Test Configuration
Practice Rules & Customizer
Test Configuration
Practice Rules & CustomizerFrequently Asked Questions (FAQ)
Official guidance for Psychology (મનોવિજ્ઞાન)