Science & Technology (વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી) Test Series
ભારતીય અવકાશ કાર્યક્રમ – ઇતિહાસ, ડૉ. વિક્રમ સારાભાઈ અને ISRO ની સંસ્થાકીય રચના
INCOSPAR (૧૯૬૨), ઇસરો સ્થાપના (૧૫ ઓગસ્ટ ૧૯૬૯), ડૉ. વિક્રમ સારાભાઈ (અવકાશ કાર્યક્રમના પિતા), મુખ્ય કેન્દ્રો: VSSC (તિરુવનંતપુરમ), URSC (બેંગલુરુ), SAC (અમદાવાદ).
રોકેટ પ્રક્ષેપણ વાહનો – SLV-3, ASLV, PSLV અને ભારતીય વર્કહોર્સ રોકેટની સિદ્ધિઓ
SLV-3 (૧૯૮૦ રોહિણી - ડૉ. એપીજે અબ્દુલ કલામ પ્રોજેક્ટ ડાયરેક્ટર), PSLV ની ૪ અવસ્થાઓ (ઘન-પ્રવાહી-ઘન-પ્રવાહી), PSLV-C37 (૧૦૪ ઉપગ્રહોનો વિશ્વ વિક્રમ).
ભારે પ્રક્ષેપણ વાહનો – GSLV Mk II, LVM3 (બાહુબલી રોકેટ) અને ક્રાયોજેનિક એન્જિન
GSLV માળખું, સ્વદેશી ક્રાયોજેનિક એન્જિન (CE-7.5 અને CE-20 - પ્રવાહી હાઇડ્રોજન -253°C અને પ્રવાહી ઓક્સિજન -183°C), LVM3 (ચંદ્રયાન-૩ પ્રક્ષેપક), SSLV (સ્મોલ સેટેલાઇટ).
ચંદ્રયાન શ્રેણી મિશન – ચંદ્રયાન-૧ (પાણીની શોધ), ચંદ્રયાન-૨ અને ચંદ્રયાન-૩ ઐતિહાસિક સફળતા
ચંદ્રયાન-૧ (૨૦૦૮ - MIP, પાણીના અણુઓની શોધ), ચંદ્રયાન-૩ (૧૪ જુલાઈ - ૨૩ ઓગસ્ટ ૨૦૨૩ દક્ષિણ ધ્રુવ પર સોફ્ટ લેન્ડિંગ - શિવ શક્તિ પોઇન્ટ, વિક્રમ લેન્ડર, પ્રજ્ઞાન રોવર).
સૂર્ય અને ગ્રહીય મિશન્સ – આદિત્ય-L1 (લેગ્રેન્જ પોઇન્ટ-1) અને મંગળયાન (MOM)
આદિત્ય-L1 (૨૦૨૩ - સૂર્યના કોરોના અને સોલાર વિન્ડ્સનો અભ્યાસ, L1 હેલો ઓર્બિટ), મંગળયાન (Mars Orbiter Mission ૨૦૧૩ - પ્રથમ પ્રયાસે મંગળની કક્ષામાં પ્રવેશનાર ભારત પ્રથમ દેશ).
માનવ અવકાશ ઉડાન – ગગનયાન (Gaganyaan) મિશન, વ્યોમમિત્ર રોબોટ અને પ્રશિક્ષણ
ગગનયાન મિશન (૩ સભ્યોની ક્રૂને ૪૦૦ કિમી લોઅર અર્થ ઓર્બિટ LEO માં મોકલી સુરક્ષિત પરત લાવવી), માનવ-સમાન રોબોટ 'વ્યોમમિત્ર' (Vyommitra), ક્રૂ એસ્કેપ સિસ્ટમ (TV-D1).
નેવિગેશન અને પૃથ્વી અવલોકન – NavIC (IRNSS), ભુવન પોર્ટલ અને NISAR મિશન
NavIC (ઇન્ડિયન રીજનલ નેવિગેશન સેટેલાઇટ સિસ્ટમ - ૭ ઉપગ્રહો, ૧૫૦૦ કિમી પરિઘ), ગગન (GAGAN - એવિએશન નેવિગેશન), ભુવન જીઓ-પોર્ટલ, NISAR (ડ્યુઅલ ફ્રીક્વન્સી રડાર).
અવકાશ વિજ્ઞાન અને ખગોળશાસ્ત્ર – એસ્ટ્રોસેટ (AstroSat), XPoSat અને સ્પેસ સ્ટેશન (BAS)
એસ્ટ્રોસેટ (ભારતની પ્રથમ બહુ-તરંગલંબાઈ સ્પેસ વેધશાળા), XPoSat (એક્સ-રે પોલારિમીટર), ભારતીય અંતરિક્ષ સ્ટેશન (BAS - ૨૦૩૫ લક્ષ્યાંક), ૨૦૪૦ સુધીમાં ચંદ્ર પર માનવી મોકલવાનો સંકલ્પ.
ભારતીય પરમાણુ કાર્યક્રમ – ડૉ. હોમી ભાભા અને ૩-તબક્કાનું પરમાણુ ઊર્જા મોડેલ
ડૉ. હોમી ભાભાનું વિઝન, ૩-તબક્કાનું મોડેલ: ૧. દબાણયુક્ત ભારે પાણી રિએક્ટર (PHWR - કુદરતી યુરેનિયમ), ૨. ફાસ્ટ બ્રીડર રિએક્ટર (FBR - પ્લુટોનિયમ), ૩. થોરિયમ આધારિત એડવાન્સ રિએક્ટર.
પરમાણુ મથકો અને રિએક્ટર્સ – કાકરાપાર (ગુજરાત), કુડનકુલમ, કલ્પક્કમ (PFBR) અને તારાપુર
તારાપુર (પ્રથમ પરમાણુ મથક ૧૯૬૯), કાકરાપાર KAPS-3 (૭૦૦ MWe સ્વદેશી PHWR), કુડનકુલમ (VVER રશિયન ટેક), કલ્પક્કમ પ્રોટોટાઇપ ફાસ્ટ બ્રીડર (PFBR ૫૦૦ MWe), ભારે પાણી બોર્ડ (HWB).
પરમાણુ વિસ્ફોટ અને આંતરરાષ્ટ્રીય કરારો – પોખરણ-૧ (૧૯૭૪), પોખરણ-૨ (૧૯૯૮) અને NSG
પોખરણ-૧ (૧૮ મે ૧૯૭૪ - સ્માઇલિંગ બુદ્ધા, ઇન્દિરા ગાંધી); પોખરણ-૨ (૧૧-૧૩ મે ૧૯૯૮ - ઓપરેશન શક્તિ, વાજપેયી - રાષ્ટ્રીય ટેકનોલોજી દિવસ); નો ફર્સ્ટ યુઝ (NFU) નીતિ, IAEA.
પરમાણુ સંલયન અને સંશોધન – ITER પ્રોજેક્ટ (ફ્રાન્સ), ટોકામેક (આદિત્ય અને SST-1 પ્લાઝમા)
પરમાણુ વિખંડન (Fission) વિરુદ્ધ સંલયન (Fusion), ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર પ્લાઝમા રિસર્ચ (IPR ભાટ/ગાંધીનગર), આદિત્ય ટોકામેક અને SST-1, આંતરરાષ્ટ્રીય થર્મોન્યુક્લિયર રિએક્ટર (ITER ફ્રાન્સ).
DRDO અને ભારતીય સંરક્ષણ ટેકનોલોજી – સ્થાપના (૧૯૫૮), સંશોધન પ્રયોગશાળાઓ અને મિશન
DRDO (સ્થાપના ૧૯૫૮, મોટો: 'બલસ્ય મૂલં વિજ્ઞાનમ્'), મુખ્ય પ્રયોગશાળાઓ: DRDL, R&DE, ADE, IGMDP પ્રોગ્રામ (૧૯૮૩ ડૉ. એપીજે અબ્દુલ કલામ - મિસાઇલ મેન).
PATNA મિસાઇલ શ્રેણી – પૃથ્વી, અગ્નિ (Agni-V ICBM MIRV), ત્રિશૂલ, નાગ અને આકાશ
પૃથ્વી (સપાટી-થી-સપાટી ટૂંકી દૂરી), અગ્નિ શ્રેણી (અગ્નિ-૫ ૫૦૦૦+ કિમી ICBM, MIRV મિશન દિવ્યાસ્ત્ર), આકાશ (સપાટી-થી-હવા એર ડિફેન્સ), નાગ (હેલિના / ધ્રુવાસ્ત્ર એન્ટી-ટેન્ક), ત્રિશૂલ.
સુપરસોનિક અને હાઇપરસોનિક મિસાઇલ્સ – બ્રહ્મોસ (BrahMos ભારત-રશિયા) અને HSTDV
બ્રહ્મોસ (બ્રહ્મપુત્રા + મોસ્કોવા નદી - સુપરસોનિક ક્રૂઝ મિસાઇલ, ૨.૮ મેક સ્પીડ, રેમજેટ એન્જિન), નિર્ભય (સબસબસોનિક), હાઇપરસોનિક ટેકનોલોજી ડેમોન્સ્ટ્રેટર (HSTDV - સ્ક્રેમજેટ).
એર ડિફેન્સ અને બેલિસ્ટિક મિસાઇલ શીલ્ડ – S-400 સુદર્શન, આકાશ-NG અને BMD ફેઝ-૧/૨
S-400 ટ્રાયમ્ફ (રશિયા પાસેથી ખરીદેલ એર ડિફેન્સ - ૪૦૦ કિમી રેન્જ), ભારતીય BMD કાર્યક્રમ (પૃથ્વી એર ડિફેન્સ PAD - એક્સો-એટમોસ્ફેરિક, અશ્વિન AAD - એન્ડો-એટમોસ્ફેરિક), સમર (SAMAR).
સ્વદેશી લડાકુ વિમાનો અને હેલિકોપ્ટર્સ – LCA તેજસ, AMCA અને LCH પ્રચંડ
LCA તેજસ (HAL દ્વારા નિર્મિત સિંગલ એન્જિન હળવું ફાઇટર), AMCA (એડવાન્સ્ડ મીડિયમ કોમ્બેટ એરક્રાફ્ટ - ૫મી પેઢીનું સ્ટીલ્થ), LCH પ્રચંડ (લાઇટ કોમ્બેટ હેલિકોપ્ટર), ALH ધ્રુવ.
નૌકાદળ ટેકનોલોજી – વિમાનવાહક જહાજ INS વિક્રાંત, INS વિક્રમાદિત્ય અને સ્ટીલ્થ ફ્રિગેટ્સ
INS વિક્રાંત (ભારતનું પ્રથમ સ્વદેશી એરક્રાફ્ટ કેરિયર IAC-1 કોચીન શિપયાર્ડ), INS વિક્રમાદિત્ય, પ્રોજેક્ટ 15B ડિસ્ટ્રોયર (INS વિશાખાપટ્ટનમ, મોરમુંગાવ, સુરત), પ્રોજેક્ટ 17A ફ્રિગેટ્સ.
સબમરીન ટેકનોલોજી – પરમાણુ સબમરીન INS અરિહંત (ન્યુક્લિયર ટ્રાયડ) અને કલવરી ક્લાસ
INS અરિહંત (ભારતનું પ્રથમ ન્યુક્લિયર સબમરીન SSBN - પરમાણુ ટ્રાયડ પૂર્ણ), પ્રોજેક્ટ 75 કલવરી ક્લાસ (સ્કોર્પિન ડીઝલ-ઇલેક્ટ્રિક સબમરીન - વાગીર, વાગશીર), AIP સિસ્ટમ.
માનવરહિત વાહનો (Drones/UAVs) – તપસ (TAPAS BH-201), ઘાતક, ડ્રોન નિયમો અને એન્ટી-ડ્રોન સિસ્ટમ
તપસ (રૂસ્તમ-૨ MALE UAV), ઘાતક સ્ટીલ્થ ડ્રોન, પ્રીડેટર (MQ-9B સી ગાર્ડિયન અમેરિકા સોદો), DRDO D-4 એન્ટી-ડ્રોન સિસ્ટમ, ડ્રોન નિયમો ૨૦૨૧ (ગ્રીન-યલો-રેડ ઝોન નકશો).
ઇન્ફર્મેશન ટેકનોલોજી અને 5G/6G – ઓપ્ટિકલ ફાઇબર, ભારતનેટ અને ટેલિકોમ ક્રાંતિ
5G સ્પેક્ટ્રમ બેન્ડ્સ (સબ-6 GHz, mmWave), લેટન્સી (ઓછી વિલંબતા), ભારતનેટ (ગ્રામ પંચાયતોનું ઓપ્ટિકલ ફાઇબર કનેક્ટિવિટી), ભારત 6G વિઝન ડોક્યુમેન્ટ.
આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) અને મશીન લર્નિંગ – ન્યુરલ નેટવર્ક્સ, NLP અને LLMs
AI ની વિભાવના (Narrow vs General AI), મશીન લર્નિંગના પ્રકારો (સુપરવાઇઝ્ડ, અનસુપરવાઇઝ્ડ, રિઇન્ફોર્સમેન્ટ), જનરેટિવ AI, લાર્જ લેંગ્વેજ મોડેલ્સ (LLMs), AI ની નૈતિકતા.
રાષ્ટ્રીય AI મિશન અને પોર્ટલ્સ – ઇન્ડિયા AI (IndiaAI Mission), ભાષિણી (Bhashini) અને AIRAWAT
ઇન્ડિયા AI મિશન (રૂ. ૧૦,૩૭૨ કરોડ ફાળવણી), AI કમ્પ્યુટિંગ ક્ષમતા (GPU ક્લસ્ટર્સ), ભાષિણી (સ્થાનિક ભારતીય ભાષાઓમાં AI અનુવાદ), ઐરાવત (AIRAWAT - AI સુપરકમ્પ્યુટર C-DAC).
સાયબર સુરક્ષા – માલવેર, રેન્સમવેર, ફિશિંગ, CERT-In અને સાયબર સ્વચ્છતા કેન્દ્ર
સાયબર હુમલાના પ્રકારો (ટ્રોજન, રેન્સમવેર-વોનાક્રાય, ડેટા બ્રીચ), ઇન્ડિયન કોમ્પ્યુટર ઇમરજન્સી રિસ્પોન્સ ટીમ (CERT-In), સાયબર સુરક્ષિત ભારત, ડાર્ક વેબ.
ડેટા સુરક્ષા અને પ્રાઇવસી કાયદા – DPDP Act ૨૦૨૩ (ડિજિટલ પર્સનલ ડેટા પ્રોટેક્શન)
પુટ્ટાસ્વામી ચુકાદો (ગોપનીયતા મૂળભૂત અધિકાર), ડિજિટલ વ્યક્તિગત ડેટા સંરક્ષણ અધિનિયમ ૨૦૨૩ (DPDP), ડેટા પ્રિન્સિપાલ અને ફિડ્યુશિયરી, ડેટા પ્રોટેક્શન બોર્ડ ઓફ ઇન્ડિયા.
ક્વોન્ટમ કમ્પ્યુટિંગ અને નેશનલ ક્વોન્ટમ મિશન (NQM) – ક્યુબિટ્સ અને સુપરપોઝિશન
પરંપરાગત બિટ્સ (0/1) વિરુદ્ધ ક્યુબિટ્સ (Qubits), સુપરપોઝિશન અને એન્ટેંગલમેન્ટ, નેશનલ ક્વોન્ટમ મિશન (NQM ૨૦૨૩-૨૦૩૧), ક્વોન્ટમ કી ડિસ્ટ્રિબ્યુશન (QKD), ક્રિપ્ટોગ્રાફી.
સુપરકમ્પ્યુટિંગ – નેશનલ સુપરકમ્પ્યુટિંગ મિશન (NSM), પરમ રુદ્ર, પરમ સિદ્ધિ અને ફ્રન્ટિયર
સુપરકમ્પ્યુટર માપન એકમ (ફ્લોપ્સ - PetaFLOPS, ExaFLOPS), પરમ ૮૦૦૦ (ડૉ. વિજય ભટકર ૧૯૯૧), C-DAC દ્વારા પરમ શિવાય, પરમ શક્તિ, પરમ સિદ્ધિ, વિશ્વનું ઝડપી કમ્પ્યુટર (Frontier).
બ્લોકચેન ટેકનોલોજી અને ક્રિપ્ટોકરન્સી – ડિસ્ટ્રિબ્યુટેડ લેજર અને સેન્ટ્રલ બેંક ડિજિટલ કરન્સી (e-Rupee)
બ્લોકચેનના લક્ષણો (અપરિવર્તનીય ડિસ્ટ્રિબ્યુટેડ લેજર, નોડ્સ, ક્રિપ્ટોગ્રાફિક હેશ), સ્માર્ટ કોન્ટ્રાક્ટ્સ, RBI ની સેન્ટ્રલ બેંક ડિજિટલ કરન્સી (CBDC - e₹ ડિજિટલ રૂપિયો).
બાયોટેકનોલોજી અને જીનેટિક્સ – DNA ફિંગરપ્રિન્ટિંગ, માનવ જીનોમ પ્રોજેક્ટ અને જીનોમ ઇન્ડિયા
DNA ફિંગરપ્રિન્ટિંગ (લાલજી સિંહ - ભારતમાં પિતા), જનીન અને રંગસૂત્રો, જીનોમ ઇન્ડિયા પ્રોજેક્ટ (૧૦,૦૦૦ ભારતીયોના સંપૂર્ણ જીનોમ સિક્વન્સિંગ), બાયોબેંક.
જીન એડિટિંગ અને CRISPR-Cas9 – મોલેક્યુલર કાતર, નોબેલ પુરસ્કાર અને થેરાપી
CRISPR-Cas9 સિસ્ટમ (૨૦૨૦ નોબેલ કેમિસ્ટ્રી - ઈમેન્યુઅલ ચાર્પેન્ટિયર અને જેનિફર ડૌડના), ગાઈડ RNA અને Cas9 એન્ઝાઇમ, સિકલ સેલ એનિમિયા અને થેલેસેમિયા સારવાર.
કૃષિ બાયોટેકનોલોજી – જીનેટીકલી મોડીફાઈડ (GM) પાકો, Bt કપાસ, DMH-11 સરસવ અને GEAC
જીનેટીકલી મોડીફાઈડ ઓર્ગેનિઝમ્સ (GMO), Bt કોટન (બેસિલસ થુરિન્જિએન્સિસ જનીન), DMH-11 ટ્રાન્સજેનિક સરસવ, જીનેટિક એન્જિનિયરિંગ એપ્રેઇઝલ કમિટી (GEAC - MoEFCC).
તબીબી વિજ્ઞાન અને રસીકરણ – mRNA વેક્સીન, રસીઓના પ્રકારો અને એન્ટિબાયોટિક રેઝિસ્ટન્સ (AMR)
રસીકરણના પ્રકારો: ઇનએક્ટિવેટેડ (કોવેક્સિન), વાયરલ વેક્ટર (કોવિશિલ્ડ), mRNA (ફાઈઝર, જેમકોવેક), એન્ટિમાઇક્રોબાયલ રેઝિસ્ટન્સ (AMR / સુપરબગ્સ), વન હેલ્થ અભિગમ.
સ્ટેમ સેલ ટેકનોલોજી અને ઓર્ગન ટ્રાન્સપ્લાન્ટેશન – પ્લુરીપોટેન્ટ કોષો અને એથિક્સ
સ્ટેમ સેલના પ્રકારો (ભ્રૂણીય Embryonic વિરુદ્ધ પુખ્ત Adult), ઇન્ડ્યુસ્ડ પ્લુરીપોટેન્ટ સ્ટેમ સેલ (iPSC - શિન્યા યામાનાકા), પુનર્જીવન દવાઓ, અંગદાન નિયમો (NOTTO).
નેનોટેકનોલોજી (Nanotechnology) – ગ્રાફીન, કાર્બન નેનોટ્યુબ્સ અને નેનો યુરિયા (IFFCO)
નેનો સ્કેલ (૧ થી ૧૦૦ નેનોમીટર, ૧ nm = 10⁻⁹ મીટર), રિચાર્ડ ફેનમેન ('There's Plenty of Room at the Bottom'), ગ્રાફીન (સુપર કંડક્ટર), IFFCO નેનો લિક્વિડ યુરિયા (કલોલ).
નવીનીકરણીય ઊર્જા – સોલાર મિશન, ગ્રીન હાઇડ્રોજન અને ખાવડા રિન્યુએબલ એનર્જી પાર્ક
નેશનલ સોલાર મિશન, ચારણકા સોલાર પાર્ક, ખાવડા (કચ્છ - વિશ્વનો સૌથી મોટો ૩૦ GW હાઇબ્રિડ રિન્યુએબલ પાર્ક), નેશનલ ગ્રીન હાઇડ્રોજન મિશન (ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર ઉત્પાદન).
ઇલેક્ટ્રિક વ્હીકલ્સ (EV) અને બેટરી ટેકનોલોજી – લિથિયમ-આયન બેટરી, FAME સ્કીમ અને સોડિયમ બેટરી
લિથિયમ-આયન બેટરી (કેથોડ-એનોડ-ઇલેક્ટ્રોલાઇટ), જમ્મુ-કાશ્મીરમાં લિથિયમ ભંડાર, FAME ઇન્ડિયા યોજના (સબસિડી), EV ચાર્જિંગ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, સોલિડ-સ્ટેટ બેટરી.
બૌદ્ધિક સંપદા અધિકારો (IPR) – પેટન્ટ (Patent Act 1970), ટ્રેડમાર્ક અને કોપીરાઇટ
IPR ના પ્રકારો: પેટન્ટ (૨૦ વર્ષ માન્યતા - નવીનતા, બિન-સ્પષ્ટતા, ઔદ્યોગિક ઉપયોગિતા), ટ્રેડમાર્ક (૧૦ વર્ષ), કોપીરાઇટ (લેખકનું આજીવન + ૬૦ વર્ષ), ડિઝાઇન, WIPO.
ભૌગોલિક સંકેત (GI Tags) – GI એક્ટ ૧૯૯૯ અને ગુજરાતના મહત્વપૂર્ણ GI ઉત્પાદનો
જીઓગ્રાફિકલ ઇન્ડિકેશન્સ ઓફ ગુડ્સ એક્ટ ૧૯૯૯ (૧૦ વર્ષ માન્યતા, ચેન્નાઈ રજિસ્ટ્રી); ગુજરાતના GI ટેગ: પાટણના પટોળા, ગીર કેસર કેરી, સંખેડા ફર્નિચર, ભાલીયા ઘઉં, માતાની પછેડી.
રોબોટિક્સ અને ઓટોમેશન – સેન્સર્સ, એક્ટ્યુએટર્સ, ઔદ્યોગિક રોબોટ્સ અને માનવ-રોબોટ ઇન્ટરફેસ
રોબોટિક્સના ઘટકો (કંટ્રોલર, સેન્સર્સ, એક્ટ્યુએટર્સ, એન્ડ-ઇફેક્ટર્સ), આઇઝેક અસિમોવના રોબોટિક્સના ૩ નિયમો, કોલેબોરેટિવ રોબોટ્સ (Cobots), મેડિકલ સર્જિકલ રોબોટ્સ.
વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી માસ્ટર ગ્રાન્ડ મોક ટેસ્ટ – ૧૦૦ પ્રશ્નો સંપૂર્ણ અભ્યાસક્રમ આધારિત
અવકાશ, પરમાણુ, સંરક્ષણ, આઈટી, બાયોટેક અને નેનોટેકના ૧૦૦ ઉચ્ચ કક્ષાના અદ્યતન GPSC મોક પ્રશ્નો.
Test Configuration
Practice Rules & Customizer
Test Configuration
Practice Rules & CustomizerFrequently Asked Questions (FAQ)
Official guidance for Science & Technology (વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી)