Sociology (સમાજશાસ્ત્ર) Test Series
સમાજશાસ્ત્રનો ઉદ્ભવ અને વિકાસ – ઓગસ્ટ કોમ્ત (સમાજશાસ્ત્રના પિતા) અને પ્રત્યક્ષવાદ
સમાજશાસ્ત્રનો ઉદ્ભવ (૧૮૩૮), ઓગસ્ટ કોમ્ત ('સમાજશાસ્ત્રના પિતા'), પ્રત્યક્ષવાદ (Positivism), ત્રણ તબક્કાનો નિયમ (ધાર્મિક, તાત્વિક, વૈજ્ઞાનિક).
શાસ્ત્રીય સમાજશાસ્ત્રીઓ – એમિલ ડર્ખાઇમ (સામાજિક તથ્ય, આત્મહત્યા સિદ્ધાંત અને શ્રમવિભાજન)
સામાજિક તથ્ય (Social Facts), આત્મહત્યાનો સિદ્ધાંત (૪ પ્રકાર: અહંકારી, પરમાર્થી, અનોમી, ભાગ્યવાદી), યાંત્રિક અને સાવયવી ઐક્ય (Solidarity).
શાસ્ત્રીય સમાજશાસ્ત્રીઓ – કાર્લ માર્ક્સ (દ્વંદ્વાત્મક ભૌતિકવાદ, વર્ગ સંઘર્ષ અને પરાયાપણું)
ઐતિહાસિક ભૌતિકવાદ, વર્ગ સંઘર્ષ સિદ્ધાંત (બૂર્ઝુઆ વિરુદ્ધ પ્રોલેતારિયાત), પાયો અને અધિમાળખું (Base & Superstructure), પરાયાપણું (Alienation).
શાસ્ત્રીય સમાજશાસ્ત્રીઓ – મેક્સ વેબર (સામાજિક ક્રિયા, અમલદારશાહી અને પ્રોટેસ્ટન્ટ નીતિશાસ્ત્ર)
સામાજિક ક્રિયા (Social Action - ૪ પ્રકાર), આદર્શ પ્રરૂપ (Ideal Types), અમલદારશાહી (Bureaucracy) ના લક્ષણો, પ્રોટેસ્ટન્ટ એથિક અને મૂડીવાદ.
શાસ્ત્રીય સમાજશાસ્ત્રીઓ – હર્બર્ટ સ્પેન્સર (સામાજિક ડાર્વિનવાદ અને સાવયવી સામ્યતા)
સમાજની જીવંત શરીર સાથે તુલના (Organic Analogy), ઉત્ક્રાંતિ સિદ્ધાંત, સામાજિક ડાર્વિનવાદ ('સક્ષમની જીવંતતા' Survival of the fittest).
સમાજશાસ્ત્રના મૂળભૂત ખ્યાલો – સમાજ (Society), સમુદાય (Community) અને સંસ્થા (Institution)
સમાજનો અર્થ અને લક્ષણો, સમુદાય (ભૌગોલિક વિસ્તાર અને 'અમે' ની ભાવના), મંડળ (Association), સામાજિક સંસ્થાઓની વિભાવના.
સામાજિક જૂથો (Social Groups) – પ્રાથમિક જૂથ (કૂલી) અને દ્વિતીયક જૂથો
ચાર્લ્સ કૂલીનું પ્રાથમિક જૂથ (ફેસ-ટુ-ફેસ સંબંધો - કુટુંબ, મિત્રજૂથ), દ્વિતીયક જૂથો; સમનરનું સ્વ-જૂથ (In-group) અને પર-જૂથ (Out-group), સંદર્ભ જૂથ (મર્ટન).
સામાજિક સંસ્થાઓ: કુટુંબ (Family) – અર્થ, પ્રકારો (સંયુક્ત અને વિભક્ત) અને આધુનિક પરિવર્તનો
કુટુંબના કાર્યો, માતૃસત્તાક અને પિતૃસત્તાક કુટુંબ, પરંપરાગત હિન્દુ સંયુક્ત કુટુંબના લક્ષણો, વિભક્ત કુટુંબમાં રૂપાંતરણના કારણો.
સામાજિક સંસ્થાઓ: લગ્ન (Marriage) – હિન્દુ લગ્નના ઉદ્દેશ્યો, સ્વરૂપો અને કાયદાકીય જોગવાઈઓ
લગ્નની વિભાવના, એકપત્નીત્વ (Monogamy) અને બહુપત્નીત્વ/બહુપતિત્વ, અનુલોમ અને પ્રતિલોમ લગ્ન, ગોત્ર અને પિંડ બહિર્લગ્ન, હિન્દુ મેરેજ એક્ટ ૧૯૫૫.
સામાજિક સંસ્થાઓ: સગપણ વ્યવસ્થા (Kinship) – સગપણના પ્રકારો, શ્રેણીઓ અને રૂઢિઓ
રક્ત સંબંધિત (Consanguineal) અને વૈવાહિક (Affinal) સગપણ, સગપણની શ્રેણીઓ (પ્રાથમિક-૮, દ્વિતીયક-૩૩, તૃતીયક-૧૫૧), પરિહાર અને મજાકના સંબંધો.
જ્ઞાતિ સંસ્થા (Caste System) – જી. એસ. ઘુર્યેનું વર્ગીકરણ, લક્ષણો અને ઉત્પત્તિના સિદ્ધાંતો
જી. એસ. ઘુર્યે ('ભારતીય સમાજશાસ્ત્રના પિતા') મુજબ જ્ઞાતિના ૬ લક્ષણો (ખંડાત્મક વિભાજન, કોટિક્રમ, ભોજન પ્રતિબંધ, પવિત્રતા-અપવિત્રતા, વ્યવસાયની પસંદગી).
સામાજિક સ્તરીકરણ (Social Stratification) – વર્ગ, વર્ણ, જ્ઞાતિ અને સામાજિક ગતિશીલતા
સામાજિક સ્તરીકરણનો અર્થ, વર્ણ વ્યવસ્થા વિરુદ્ધ જ્ઞાતિ, સામાજિક વર્ગ (આર્થિક આધાર), પિટીરીમ સોરોકિનની સામાજિક ગતિશીલતા (ક્ષિતિજ સમાંતર અને ઉર્ધ્વગામી).
સામાજિક પરિવર્તન: સંસ્કૃતિકરણ (Sanskritization) – એમ. એન. શ્રીનિવાસનો સિદ્ધાંત
એમ. એન. શ્રીનિવાસ (રામપુરા ગામ અભ્યાસ), સંસ્કૃતિકરણની વિભાવના (નિમ્ન જ્ઞાતિ દ્વારા ઉચ્ચ દ્વિજ જ્ઞાતિના રીતરિવાજો-શાકાહાર અપનાવવા), પ્રભાવી જ્ઞાતિ (Dominant Caste).
સામાજિક પરિવર્તન: પશ્ચિમીકરણ (Westernization) અને બિનસાંપ્રદાયિકીકરણ (Secularization)
બ્રિટિશ શાસનની અસરથી આવેલ પશ્ચિમીકરણ, ટેકનોલોજી અને મૂલ્યોનો સ્વીકાર, ધાર્મિક બંધનો ઢીલાં પડવા, પ્રો. યોગેન્દ્ર સિંહનું 'Modernization of Indian Tradition'.
સામાજિકીકરણ (Socialization) – અર્થ, એજન્સીઓ અને સિદ્ધાંતો (કૂલીનો દર્પણ આત્મ અને મીડ)
સામાજિકીકરણની પ્રક્રિયા, પ્રાથમિક એજન્સીઓ (કુટુંબ, શાળા, મિત્રજૂથ, માધ્યમો), ચાર્લ્સ કૂલીનો 'દર્પણ આત્મ સિદ્ધાંત' (Looking Glass Self), જ્યોર્જ હર્બર્ટ મીડનો 'I & Me' સિદ્ધાંત.
સામાજિક નિયંત્રણ (Social Control) – ઔપચારિક (કાયદો/રાજ્ય) અને અનૌપચારિક સાધનો
ઇ. એ. રોસનું પુસ્તક 'Social Control', ઔપચારિક નિયંત્રણ (કાયદો, અદાલત, પોલીસ, જેલ), અનૌપચારિક નિયંત્રણ (પરંપરાઓ, લોકરીતિઓ-Folkways, રૂઢિઓ-Mores, ધર્મ).
સામાજિક વિચલન અને અનોમી (Social Deviance & Anomie) – રોબર્ટ કે. મર્ટનનો સિદ્ધાંત
વિચલનનો અર્થ (સામાજિક ધોરણોનો ભંગ), મર્ટનનો સ્ટ્રેઇન સિદ્ધાંત (Strain Theory), ૫ અનુકૂલનો: અનુરૂપતા (Conformity), નવસર્જન (Innovation), કર્મકાંડવાદ, પલાયનવાદ, બળવો.
ભારતીય સામાજિક વિચારકો – મહાત્મા જ્યોતિરાવ ફૂલે, ડૉ. બી. આર. આંબેડકર અને દલિત મુક્તિ
જ્યોતિરાવ ફૂલે (સત્યશોધક સમાજ ૧૮૭૩, ગુલામગીરી પુસ્તક); ડૉ. આંબેડકર (અનહિલેશન ઓફ કાસ્ટ, મહાડ સત્યાગ્રહ, બહિષ્કૃત હિતકારિણી સભા, બંધારણીય સામાજિક ન્યાય).
ભારતીય સમાજશાસ્ત્રીઓ – ઇરાવતી કાર્વે (ભારતમાં નાતેદારી વ્યવસ્થા) અને એ. આર. દેસાઈ
ઇરાવતી કાર્વેનું પુસ્તક 'Kinship Organization in India' (૪ પ્રાદેશિક ઝોન); એ. આર. દેસાઈ (માર્ક્સવાદી પરિપ્રેક્ષ્ય, 'Social Background of Indian Nationalism').
ભારતીય સામાજિક સમસ્યાઓ: ગરીબી (Poverty) – વિભાવના, પ્રકારો, સમિતિઓ અને કારણો
નિરપેક્ષ ગરીબી (Absolute) વિરુદ્ધ સાપેક્ષ ગરીબી (Relative), ગરીબી રેખા (BPL), તેંડુલકર અને રંગરાજન સમિતિ, નીતિ આયોગનો બહુપરિમાણીય ગરીબી સૂચકાંક (MPI).
સામાજિક સમસ્યાઓ: બેરોજગારી (Unemployment) – પ્રકારો (પ્રચ્છન્ન, માળખાકીય) અને અસરો
બેરોજગારીના પ્રકારો: પ્રચ્છન્ન/છૂપી બેરોજગારી (કૃષિ ક્ષેત્રે શૂન્ય સીમાંત ઉત્પાદકતા), મોસમી, માળખાકીય, ચક્રીય, શિક્ષિત બેરોજગારી, MGNREGA ની ભૂમિકા.
સામાજિક સમસ્યાઓ: જાતિવાદ અને સાંપ્રદાયિકતા (Casteism & Communalism)
જ્ઞાતિવાદના દુષ્પરિણામો, સાંપ્રદાયિકતા (સાંપ્રદાયિક હિંસાના સામાજિક પરિબળો), પ્રાદેશિકતાવાદ, રાષ્ટ્રીય એકતા સમિતિ, બંધારણીય બિનસાંપ્રદાયિકતા.
સામાજિક સમસ્યાઓ: દહેજ પ્રથા અને ઘરેલું હિંસા (Dowry & Domestic Violence)
દહેજ પ્રથાના સામાજિક કારણો, દહેજ પ્રતિબંધક ધારો ૧૯૬૧ (કલમ ૩ અને ૪), ઘરેલું હિંસા અધિનિયમ ૨૦૦૫, સુરક્ષા અધિકારીઓ અને મહિલા આશ્રય ગૃહો.
સામાજિક સમસ્યાઓ: બાળમજૂરી અને બાળ લગ્ન (Child Labour & Child Marriage)
બાળમજૂરી (પ્રતિબંધ અને નિયમન) ધારો ૧૯૮૬ (૨૦૧૬ સુધારો - ૧૪ વર્ષથી નીચે સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ), બાળ લગ્ન નિષેધ અધિનિયમ ૨૦૦૬, પેન્સિલ પોર્ટલ (PENCiL).
સામાજિક સમસ્યાઓ: વૃદ્ધોની સમસ્યાઓ અને એકાકીપણું (Elderly Ageing Issues)
વૃદ્ધાવસ્થાના સામાજિક-માનસિક પ્રશ્નો, સંયુક્ત કુટુંબ તૂટવાની અસર, માતા-પિતા અને વરિષ્ઠ નાગરિકોની જાળવણી અને કલ્યાણ અધિનિયમ ૨૦૦૭, રાષ્ટ્રીય વયોશ્રી યોજના.
સામાજિક સમસ્યાઓ: નશાખોરી અને માદક દ્રવ્યોનું વ્યસન (Substance Abuse & NDPS)
દારૂબંધી (ગુજરાતમાં નશાબંધી કાયદો), માદક દ્રવ્યોનું વ્યસન (યુવાનોમાં ચલણ), NDPS Act ૧૯૮૫, વ્યસનમુક્તિ કેન્દ્રો, નશામુક્ત ભારત અભિયાન.
આદિવાસી સમાજશાસ્ત્ર (Tribal Sociology) – ભારતના જનજાતિ સમુદાયો અને ભૌગોલિક ક્ષેત્રો
આદિવાસીઓની વ્યાખ્યા અને લક્ષણો, ભૌગોલિક વિસ્તારો (ઉત્તર-પૂર્વીય, મધ્ય, દક્ષિણ), ગુજરાતના આદિવાસી જિલ્લાઓ (ડાંગ, છોટાઉદેપુર, નર્મદા, દાહોદ).
આદિવાસી સંસ્કૃતિ – ગોત્ર, યુવાગૃહ (ઘોટુલ), ટોટેમવાદ અને ધાર્મિક માન્યતાઓ
ટોટેમવાદ (ટોટેમ પ્રત્યે પવિત્રતા), પ્રકૃતિ પૂજા (Animism), મુરિયા ગોંડનું ઘોટુલ (યુવાગૃહ), આદિવાસી મેળાઓ (ડાંગ દરબાર, ચિત્ર-વિચિત્ર, ક્વાંટ ઘેર).
પીવીટીજી (PVTG) – વિશેષ રૂપથી નબળા આદિવાસી જૂથો (ગુજરાતના ૫ PVTG સમુદાયો)
ઢેબર પંચ (૧૯૭૩) દ્વારા PTG/PVTG ની ભલામણ, ભારતમાં ૭૫ PVTG, ગુજરાતના ૫ સમુદાયો: કોલઘા, કાથોડી, કોટવાળિયા, સિદી અને પઢાર; PM-JANMAN યોજના.
આદિવાસી વિકાસ નીતિઓ – બંધારણીય જોગવાઈઓ (૫મી અને ૬ઠી અનુસૂચિ, આર્ટિકલ ૨૭૫)
અનુચ્છેદ ૩૪૨ (ST સૂચિ), ૫મી અનુસૂચિ (આદિવાસી સલાહકાર પરિષદ TAC), ૬ઠી અનુસૂચિ (સ્વાયત્ત જિલ્લા પરિષદો ADC), વન અધિકાર અધિનિયમ ૨૦૦૬ (FRA).
મહિલા સશક્તિકરણ – લિંગભેદ (Sex vs Gender) વિભાવના, જાતિ પ્રમાણ અને પિતૃસત્તા
સેક્સ (જૈવિક) વિરુદ્ધ જેન્ડર (સામાજિક રચના), પિતૃસત્તાક માનસિકતા, ઘટતું બાળ જાતિ પ્રમાણ, પીસીપીએનડીટી (PCPNDT) એક્ટ ૧૯૯૪, બેટી બચાવો બેટી પઢાવો.
મહિલા વિકાસ યોજનાઓ – નારી અદાલત, સખી વન સ્ટોપ સેન્ટર અને જેન્ડર બજેટિંગ
મિશન શક્તિ (સંબલ અને સમર્થ્ય), સખી વન સ્ટોપ સેન્ટર (૧૮૧ અભયમ હેલ્પલાઇન), કાર્યસ્થળે મહિલાઓની જાતીય સતામણી નિવારણ (POSH Act ૨૦૧૩), જેન્ડર બજેટ.
ગ્રામીણ સમાજશાસ્ત્ર – ગ્રામીણ સમુદાયના લક્ષણો, જજમાની પ્રથા અને ગ્રામીણ સત્તા માળખું
ગ્રામીણ સમુદાયના લક્ષણો, વિલિયમ વાઇઝરનું 'The Hindu Jajmani System' (પરસ્પર સેવા-વસ્તુ વિનિમય), પંચાયતી રાજની ગ્રામીણ સત્તા સંરચના પર અસર.
શહેરી સમાજશાસ્ત્ર – શહેરીકરણ (Urbanization), ગંદા વસવાટો (Slums) અને મહાનગરીય જીવન
શહેરીકરણના કારણો (ગ્રામીણ હિજરત - Push & Pull ફેક્ટર્સ), લુઇસ વર્થનું 'Urbanism as a Way of Life', સ્લમ્સ (ઝૂંપડપટ્ટી) ના આરોગ્ય અને સામાજિક પ્રશ્નો.
સામાજિક આંદોલનો – અર્થ, પ્રકારો (સુધારાવાદી, ક્રાંતિકારી) અને ચિપકો-નર્મદા આંદોલન
સામાજિક આંદોલનોના તબક્કા, પર્યાવરણીય આંદોલનો: ચિપકો આંદોલન (સુંદરલાલ બહુગુણા), નર્મદા બચાવો આંદોલન (મેધા પાટકર), ખેડૂત આંદોલનો, દલિત પેન્થર્સ.
સામાજિક સંશોધન પદ્ધતિઓ – પ્રત્યક્ષ વિ. અપ્રત્યક્ષ પદ્ધતિઓ, ઉત્કલ્પના (Hypothesis)
સામાજિક સંશોધનના તબક્કાઓ, સમસ્યા પસંદગી, સાહિત્ય સમીક્ષા, ઉત્કલ્પના (Hypothesis) નું નિર્માણ અને ચકાસણી, સંશોધન ડિઝાઇન (Research Design).
માહિતી સંગ્રહ પદ્ધતિઓ – નિરીક્ષણ (Observation), મુલાકાત (Interview) અને પ્રશ્નાવલી
સહભાગી નિરીક્ષણ (મિલિનોવસ્કી), અસહભાગી નિરીક્ષણ, સંરચિત અને અસંરચિત મુલાકાત, પ્રશ્નાવલી નિર્માણના નિયમો અને અનુસૂચિ (Schedule).
ગુણાત્મક વિરુદ્ધ પરિમાણાત્મક સંશોધન – વૈયક્તિક અભ્યાસ પદ્ધતિ (Case Study Method)
ગુણાત્મક સંશોધન (ઊંડાણપૂર્વક સમજ), પરિમાણાત્મક (આંકડાકીય વિશ્લેષણ), વૈયક્તિક જીવન અભ્યાસ (Case Study - લી પ્લે), વિષયવસ્તુ વિશ્લેષણ (Content Analysis).
વિકાસશીલ ભારત અને વૈશ્વિકીકરણ – સાંસ્કૃતિક એકરૂપતા વિરુદ્ધ પ્રાદેશિક અસ્મિતા
વૈશ્વિકીકરણ (LPG સુધારા ૧૯૯૧) ની ભારતીય કુટુંબ, લગ્ન અને સંસ્કૃતિ પર અસર, મેકડોનાલ્ડીકરણ (જ્યોર્જ રિટ્ઝર), ગ્લોકલાઇઝેશન (Glocalization).
સમાજશાસ્ત્ર માસ્ટર ગ્રાન્ડ મોક ટેસ્ટ – ૧૦૦ પ્રશ્નો સંપૂર્ણ અભ્યાસક્રમ આધારિત
સિદ્ધાંતો, ભારતીય સમાજ, સંસ્થાઓ, સમસ્યાઓ, આદિવાસી સમાજ અને સંશોધન પદ્ધતિઓના ૧૦૦ ઉચ્ચ કક્ષાના પ્રશ્નો.
Test Configuration
Practice Rules & Customizer
Test Configuration
Practice Rules & CustomizerFrequently Asked Questions (FAQ)
Official guidance for Sociology (સમાજશાસ્ત્ર)