Disaster Management (આપત્તિ વ્યવસ્થાપન) MCQ Question Banks
Showing 40 curated MCQ test series question papers with authentic offline exam formatting.
આપત્તિ વ્યવસ્થાપન પરિચય – આપત્તિ (Disaster), સંકટ (Hazard), નબળાઈ (Vulnerability) અને જોખમ (Risk)
આપત્તિની વ્યાખ્યા (DM Act 2005), જોખમ સૂત્ર (Risk = Hazard x Vulnerability / Capacity), કુદરતી વિરુદ્ધ માનવસર્જિત આપત્તિઓ.
આપત્તિ વ્યવસ્થાપન ચક્ર (Disaster Management Cycle) – પૂર્વ, દરમિયાન અને પશ્ચાત તબક્કાઓ
આપત્તિ પૂર્વે: નિવારણ (Prevention), શમન (Mitigation), તૈયારી (Preparedness); આપત્તિ દરમિયાન: પ્રતિભાવ (Response) અને બચાવ; પશ્ચાત: પુનર્વસન (Recovery & Reconstruction).
ધરતીકંપ (Earthquakes) – કારણો, ફોલ્ટ લાઇન્સ, ભૂકંપ તરંગો (P, S, L Waves) અને માપન સ્કેલ
પ્લેટ ટેક્ટોનિક્સ, ફોકસ (Focus/Hypocenter) અને એપીસેન્ટર (Epicenter), સિસ્મિક તરંગો (P-પ્રાથમિક, S-દ્વિતીય, L-સપાટી), રિક્ટર સ્કેલ (મેગ્નિટ્યુડ) અને મર્કાલી સ્કેલ (તીવ્રતા).
ભારત અને ગુજરાતમાં ધરતીકંપનું જોખમ – સિસ્મિક ઝોન નકશો (Zone III, IV, V) અને ૨૦૦૧ ભુજ ભૂકંપ
ભારતના સિસ્મિક ઝોન (Zone II થી V), કચ્છ (Zone V - અતિ જોખમી), સૌરાષ્ટ્ર અને તળ ગુજરાત, ૨૬ જાન્યુઆરી ૨૦૦૧ ભુજ ભૂકંપ (૭.૭ તીવ્રતા), કતાર અને અંજાર હોનારત.
ચક્રવાત (Cyclones) – ઉત્પત્તિનું વિજ્ઞાન, વાવાઝોડાની આંખ (Eye of Cyclone) અને પ્રકારો
ઉષ્ણકટિબંધીય ચક્રવાત સર્જન શરતો (સમુદ્ર તાપમાન > ૨૭°C), કોરિઓલિસ બળ, ચક્રવાતની આંખ (શાંત વિસ્તાર), આંખની દીવાલ (તીવ્ર પવન-વરસાદ), નામકરણ પદ્ધતિ.
ગુજરાતનો દરિયાકાંઠો અને ચક્રવાત જોખમ – કંડલા ૧૯૯૮, વાયુ, તૌકતે (Tauktae) અને બિપરજોય (Biparjoy)
ગુજરાતનો ૧૬૦૦ કિમી દરિયાકાંઠો, અરબી સમુદ્રમાં વાવાઝોડાં, ૧૯૯૮ કંડલા વાવાઝોડું, ૨૦૨૧ તૌકતે, ૨૦૨૩ બિપરજોય (ઝીરો કેઝ્યુઅલ્ટી મોડેલ), ચક્રવાત આશ્રયસ્થાનો.
ભારતીય હવામાન વિભાગ (IMD) ચેતવણી પ્રણાલી – ચક્રવાત ૪-તબક્કા કલર કોડ ચેતવણી
IMD ના ૪ ચેતવણી તબક્કા: ૧. પ્રિ-સાયક્લોન વોચ (૭૨ કલાક પૂર્વે), ૨. સાયક્લોન એલર્ટ - યલો (૪૮ કલાક), ૩. સાયક્લોન વોર્નિંગ - ઓરેન્જ (૨૪ કલાક), ૪. પોસ્ટ-લેન્ડફોલ - રેડ.
સુનામી (Tsunami) – ઉત્પત્તિ, દરિયાઈ ભૂકંપ, તરંગ લંબાઈ અને ૨૦૦૪ હિંદ મહાસાગર સુનામી
સુનામી (જાપાનીઝ શબ્દ 'બંદરીય મોજાં'), દરિયાઈ પેટાળમાં ૭.૫+ તીવ્રતાનો ભૂકંપ/ભૂસ્ખલન, ખુલ્લા સમુદ્રમાં વધુ ઝડપ-ઓછી ઊંચાઈ, કિનારે વિનાશક ઊંચાઈ, ૨૬ ડિસેમ્બર ૨૦૦૪ સુનામી.
સુનામી પૂર્વ ચેતવણી પ્રણાલી – INCOIS (હૈદરાબાદ) અને DART બોય્સ નેટવર્ક
ઇન્ડિયન નેશનલ સેન્ટર ફોર ઓશન ઇન્ફર્મેશન સર્વિસીસ (INCOIS હૈદરાબાદ), બોટમ પ્રેશર રેકોર્ડર્સ (BPR), DART સિસ્ટમ, રિયલ-ટાઇમ સુનામી બુલેટિન્સ.
પૂર (Floods) – કારણો, નદી તટપ્રદેશ, ડેમ ઓવરફ્લો અને તાપી પૂર (સુરત ૧૯૬૮/૨૦૦૬)
અતિવૃષ્ટિ, કેચમેન્ટ એરિયામાં ભારે વરસાદ, ડેમમાંથી પાણી છોડવું, સુરત તાપી પૂર (૨૦૦૬ - ઉકાઈ ડેમ ડિસ્ચાર્જ), મોરબી મચ્છુ ડેમ દુર્ઘટના (૧૧ ઓગસ્ટ ૧૯૭૯).
શહેરી પૂર (Urban Flooding) – સ્ટ્રોમ વોટર ડ્રેનેજ, કોંક્રિટીકરણ અને સ્માર્ટ સિટી ડિઝાઈન
શહેરી પૂરના કારણો: કુદરતી તળાવો/કાંસ પર દબાણ, જમીનનું કોંક્રિટીકરણ (પાણી શોષાતું નથી), અમદાવાદ, વડોદરા (વિશ્વામિત્રી), મુંબઈ ૨૦૦૫ પૂર, સ્પોન્જ સિટી કન્સેપ્ટ.
દુષ્કાળ (Drought) – પ્રકારો (હવામાનશાસ્ત્રીય, જળવિષયક, કૃષિ) અને દુષ્કાળ વ્યવસ્થાપન
દુષ્કાળના પ્રકારો: ૧. હવામાનશાસ્ત્રીય (વરસાદની ઘટ), ૨. હાઇડ્રોલોજિકલ (જળાશયો સુકાવા), ૩. કૃષિ દુષ્કાળ (જમીન ભેજ ઘટ); ઘાસચારા ડેપો, કેશડોલ્સ, અછત રાહત.
ભૂસ્ખલન (Landslides) – કારણો, ઢોળાવ અસ્થિરતા, હિમાલય/પશ્ચિમ ઘાટ અને વાયનાડ દુર્ઘટના
ભારે વરસાદ, વનનાબૂદી, પર્વતીય બાંધકામ, હિમાલય અને પશ્ચિમ ઘાટના સંવેદનશીલ વિસ્તારો, વાયનાડ ભૂસ્ખલન (૨૦૨૪), માટી-પથ્થરોનું સરકવું, રક્ષણાત્મક દિવાલો.
દાવાનળ (Forest Fires) – જંગલની આગના કારણો, શમન પદ્ધતિઓ અને વન્યજીવ સંરક્ષણ
દાવાનળના કારણો (ઉનાળુ સૂકું ઘાસ, માનવીય બેદરકારી), કાઉન્ટર-ફાયર પદ્ધતિ, ફોરેસ્ટ ફાયર લાઇન બનાવવી, ફોરેસ્ટ સર્વે ઓફ ઇન્ડિયા (FSI) નું સેટેલાઇટ મોનિટરિંગ.
હીટવેવ (Heatwave) અને શીતલહેર (Cold Wave) – IMD માપદંડો અને હીટ એક્શન પ્લાન (HAP)
હીટવેવના માપદંડો (મેદાની વિસ્તારમાં તાપમાન ૪૦°C+ અને સામાન્યથી ૪.૫°C વધુ), લૂ લાગવી, અમદાવાદ હીટ એક્શન પ્લાન (દક્ષિણ એશિયાનો પ્રથમ HAP), કૂલ રૂફ પ્રોગ્રામ.
માનવસર્જિત અને ઔદ્યોગિક આપત્તિઓ – ભોપાલ ગેસ દુર્ઘટના (૧૯૮૪) અને રાસાયણિક સલામતી
ભોપાલ ગેસ દુર્ઘટના (૨-૩ ડિસેમ્બર ૧૯૮૪ - યુનિયન કાર્બાઇડ, મિથાઇલ આઇસોસાયનાઇટ MIC વાયુ ગળતર), પબ્લિક લાયબિલિટી ઇન્સ્યોરન્સ એક્ટ ૧૯૯૧, કેમિકલ એક્સિડન્ટ રૂલ્સ ૧૯૯૬.
પરમાણુ અને કિરણોત્સર્ગી હોનારતો – ચેર્નોબિલ, ફુકુશિમા અને ભારતીય સુરક્ષા માળખું
ચેર્નોબિલ હોનારત (૧૯૮૬ યુક્રેન), ફુકુશિમા (૨૦૧૧ જાપાન), ભારતમાં એટોમિક એનર્જી રેગ્યુલેટરી બોર્ડ (AERB), કાકરાપાર પરમાણુ મથકની સલામતી કટોકટી કવાયતો.
જૈવિક આપત્તિઓ અને રોગચાળો – COVID-19, એપેડેમિક ડિસીઝ એક્ટ ૧૮૯૭ અને લોકડાઉન
એપેડેમિક ડિસીઝ એક્ટ ૧૮૯૭, ડિઝાસ્ટર મેનેજમેન્ટ એક્ટ ૨૦૦૫ હેઠળ લોકડાઉન ઘોષણા, ક્વોરેન્ટાઇન, કોન્ટેક્ટ ટ્રેસિંગ, રસીકરણ પ્રોટોકોલ, નેશનલ સેન્ટર ફોર ડિસીઝ કંટ્રોલ (NCDC).
CBRN આપત્તિઓ – કેમિકલ, બાયોલોજિકલ, રેડિયોલોજિકલ અને ન્યુક્લિયર પ્રોટોકોલ
CBRN જોખમો, જૈવિક શસ્ત્રો (એન્થ્રેક્સ, પ્લેગ), રેડિયોલોજિકલ 'ડર્ટી બોમ્બ', NDRF ની વિશિષ્ટ CBRN બટાલિયનો, હેઝમેટ (HAZMAT) સૂટ્સ અને ડીકોન્ટામિનેશન.
આગ અને અગ્નિશામક સલામતી – બિલ્ડિંગ બાયલોઝ, NBC કોડ અને મોક ડ્રિલ્સ
નેશનલ બિલ્ડિંગ કોડ (NBC) અગ્નિ સલામતી જોગવાઈઓ, ફાયર એનઓસી (NOC), ઇમરજન્સી એક્ઝિટ, ફાયર એક્સટિંગ્વિશરના પ્રકારો (Class A, B, C, D), હોસ્પિટલ-શાળા ફાયર ઓડિટ.
Answer Key & Guide
How to Solve & UnlockWhat You Get in MCQ Series:
- Complete syllabus question papers with clean layout.
- Zero answer hints for authentic offline exam practice.
- Unique serial paper code stamped on every paper.
Answer Key & Guide
How to Solve & UnlockWhat You Get in MCQ Series:
- Complete syllabus question papers with clean layout.
- Zero answer hints for authentic offline exam practice.
- Unique serial paper code stamped on every paper.
Frequently Asked Questions (FAQ)
Official guidance for Disaster Management (આપત્તિ વ્યવસ્થાપન) MCQ Practice Series