Indian Economy (ભારતીય અર્થતંત્ર) MCQ Question Banks
Showing 44 curated MCQ test series question papers with authentic offline exam formatting.
ભારતમાં આર્થિક આયોજનનો ઇતિહાસ, પ્લાનિંગ કમિશન (૧૯૫૦) અને રાષ્ટ્રીય વિકાસ પરિષદ (NDC)
આયોજનનો ઇતિહાસ: એમ. વિશ્વેશ્વરૈયા (૧૯૩૪ - 'પ્લાન્ડ ઇકોનોમી ફોર ઇન્ડિયા' ૧૦ વર્ષીય યોજના); નેશનલ પ્લાનિંગ કમિટી (૧૯૩૮ - સુભાષચંદ્ર બોઝ પ્રમુખ, જવાહરલાલ નેહરુ અધ્યક્ષ); બોમ્બે પ્લાન (૧૯૪૪ - ૮ અગ્રણી ઉદ્યોગપતિઓ જે.આર.ડી. ટાટા, જી.ડી. બિરલા વગેરે); ગાંધીયન પ્લાન (૧૯૪૪ - શ્રીમન્નારાયણ અગ્રવાલ); પીપલ્સ પ્લાન (૧૯૪૫ - એમ.એન. રોય); સર્વોદય પ્લાન (૧૯૫૦ - જયપ્રકાશ નારાયણ); આયોજન પંચ (Planning Commission - ૧૫ માર્ચ ૧૯૫૦ મંત્રીમંડળના ઠરાવ દ્વારા બિન-બંધારણીય અને સલાહકાર સંસ્થા, હોદ્દાની રૂએ અધ્યક્ષ વડાપ્રધાન, પ્રથમ અધ્યક્ષ જવાહરલાલ નેહરુ, પ્રથમ ઉપાધ્યક્ષ ગુલઝારીલાલ નંદા); રાષ્ટ્રીય વિકાસ પરિષદ (NDC - National Development Council: ૬ ઓગસ્ટ ૧૯૫૨ 'સુપર કેબિનેટ', પંચવર્ષીય યોજનાઓને અંતિમ મંજૂરી આપતી સંસ્થા, વડાપ્રધાન અધ્યક્ષ + તમામ મુખ્યમંત્રીઓ અને કેન્દ્રીય મંત્રીઓ સભ્યો) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
પંચવર્ષીય યોજનાઓ (૧ થી ૬) – ઉદ્દેશો, મોડેલ્સ (હેરોડ-ડોમર, મહાલનોબિસ, ગાડગીલ), સિદ્ધિઓ અને પ્લાન હોલિડે
૧. પ્રથમ યોજના (૧૯૫૧-૫૬: હેરોડ-ડોમર મોડેલ, કૃષિ, સિંચાઈ અને વીજળી પર ભાર - ભાખરા, હીરાકુડ, દામોદર ડેમ્સ, સફળતા); ૨. બીજી યોજના (૧૯૫૬-૬૧: પી.સી. મહાલનોબિસ ૪-સેક્ટર મોડેલ, ભારે ઉદ્યોગો અને ખનિજ - ભિલાઈ, રાઉરકેલા, દુર્ગાપુર સ્ટીલ પ્લાન્ટ્સ, સમાજવાદી સમાજરચના); ૩. ત્રીજી યોજના (૧૯૬૧-૬૬: સુખમય ચક્રવર્તી અને જે. સેન્ડી મોડેલ, સ્વનિર્ભર અર્થતંત્ર, ૧૯૬૨ ચીન યુદ્ધ, ૧૯૬૫ પાક યુદ્ધ અને દુષ્કાળથી સૌથી અસફળ યોજના); પ્લાન હોલિડે / યોજના અવકાશ (૧૯૬૬-૬૯: ૩ વાર્ષિક યોજનાઓ, હરિયાળી ક્રાંતિની શરૂઆત); ૪. ચોથી યોજના (૧૯૬૯-૭૪: અશોક રુદ્ર અને એલન માન મોડેલ / ડી.આર. ગાડગીલ ફોર્મ્યુલા, સ્થિરતા સાથે વિકાસ અને સ્વનિર્ભરતા, ૧૪ બેંકોનું રાષ્ટ્રીયકરણ ૧૯૬૯, ૧૯૭૪ પોખરણ-૧ પરમાણુ પરીક્ષણ 'સ્માઈલિંગ બુદ્ધા'); ૫. પાંચમી યોજના (૧૯૭૪-૭૯: ડી.પી. ધર મોડેલ, ગરીબી હટાવો અને આત્મનિર્ભરતા, ૨૦ મુદ્દા કાર્યક્રમ ૧૯૭૫, ૧ વર્ષ વહેલી સમાપ્ત કરાઈ); રોલિંગ પ્લાન / ચક્રવતી યોજના (૧૯૭૮-૮૦: ગુન્નાર મિર્ડલ મોડેલ - જનતા પાર્ટી સરકાર); ૬. છઠ્ઠી યોજના (૧૯૮૦-૮૫: રોકાણ મોડેલ, ગરીબી ઉન્મૂલન અને રોજગાર સર્જન, ૬ બેંકોનું રાષ્ટ્રીયકરણ ૧૯૮૦, NABARD ની સ્થાપના ૧૯૮૨) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
પંચવર્ષીય યોજનાઓ (૭ થી ૧૨) – પ્રણવ મુખર્જી મોડેલ, LPG સુધારા, સર્વસમાવેશી વિકાસ અને ૧૨મી યોજના
૭. સાતમી યોજના (૧૯૮૫-૯૦: પ્રણવ મુખર્જી મોડેલ, અન્ન, કામ અને ઉત્પાદકતા, બ્લુ રિવોલ્યુશન, SEBI ૧૯૮૮); વાર્ષિક યોજનાઓ (૧૯૯૦-૯૨: આર્થિક કટોકટી અને બેલેન્સ ઓફ પેમેન્ટ્સ સંકટ); ૮. આઠમી યોજના (૧૯૯૨-૯૭: જ્હોન ડબલ્યુ. મુલર / રાવ-મનમોહન મોડેલ, માનવ સંસાધન વિકાસ, LPG સુધારા, WTO સભ્યપદ ૧૯૯૫, સર્વોચ્ચ વૃદ્ધિદર ૬.૮%); ૯. નવમી યોજના (૧૯૯૭-૨૦૦૨: સામાજિક ન્યાય અને સમાનતા સાથે આર્થિક વિકાસ, સુવર્ણ જયંતિ વર્ષ); ૧૦. દસમી યોજના (૨૦૦૨-૦૭: સર્વસમાવેશી વિકાસ, માથાદીઠ આવક ૧૦ વર્ષમાં બમણી કરવી, શિક્ષણ-સ્વાસ્થ્ય લક્ષ્યાંકો, ૭.૬% વૃદ્ધિ); ૧૧. અગિયારમી યોજના (૨૦૦૭-૧૨: સી. રંગરાજન મોડેલ, 'તીવ્ર અને વધુ સમાવેશી વિકાસ' Faster and More Inclusive Growth, વાસ્તવિક વૃદ્ધિ ૮%); ૧૨. બારમી યોજના (૨૦૧૨-૧૭: 'તીવ્ર, ટકાઉ અને વધુ સર્વસમાવેશી વિકાસ' Faster, Sustainable and More Inclusive Growth, લક્ષ્યાંક ૮%, ભારતની અંતિમ પંચવર્ષીય યોજના) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
નીતિ આયોગ (NITI Aayog) – સ્થાપના, માળખું, કાર્યો, સહકારી સંઘવાદ અને મુખ્ય ઇન્ડેક્સ/અહેવાલો
નીતિ આયોગ (National Institution for Transforming India: ૧ જાન્યુઆરી ૨૦૧૫ના રોજ આયોજન પંચના સ્થાને કેન્દ્રીય કેબિનેટના ઠરાવ દ્વારા રચના, 'થિંક ટેન્ક' તરીકે કાર્ય, બોટમ-અપ એપ્રોચ Bottom-Up Approach); સિદ્ધાંતો: સહકારી સંઘવાદ (Cooperative Federalism) અને સ્પર્ધાત્મક સંઘવાદ (Competitive Federalism); માળખું: અધ્યક્ષ (વડાપ્રધાન), ઉપાધ્યક્ષ (કેબિનેટ મંત્રી કક્ષા - પ્રથમ અરવિંદ પનાગરિયા, સુમન બેરી), સીઈઓ (CEO - પ્રથમ સિંધુશ્રી ખુલ્લર, બી.વી.આર. સુબ્રહ્મણ્યમ), ગવર્નિંગ કાઉન્સિલ (તમામ રાજ્યોના મુખ્યમંત્રીઓ અને UTs ના લેફ્ટનન્ટ ગવર્નર્સ); ૭ સ્તંભો; નીતિ આયોગના ૧૫ વર્ષીય વિઝન, ૭ વર્ષીય વ્યૂહરચના અને ૩ વર્ષીય એક્શન એજન્ડા; મુખ્ય સૂચકાંકો: SDG ઇન્ડિયા ઇન્ડેક્સ, ઇનોવેશન ઇન્ડેક્સ, એક્સપોર્ટ પ્રિપેર્ડનેસ ઇન્ડેક્સ (EPI - ગુજરાત અગ્રણી), સ્કૂલ એજ્યુકેશન ક્વોલિટી ઇન્ડેક્સ, કમ્પોઝિટ વોટર મેનેજમેન્ટ ઇન્ડેક્સ, એસ્પિરેશનલ ડિસ્ટ્રિક્ટ્સ પ્રોગ્રામ (ADP), અટલ ઇનોવેશન મિશન (AIM) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
૧૯૯૧ ના આર્થિક સુધારા (LPG Reforms) – ઉદારીકરણ, ખાનગીકરણ, વૈશ્વિકીકરણ અને રાવ-મનમોહન મોડેલ
૧૯૯૧ ની આર્થિક કટોકટીના કારણો: બેલેન્સ ઓફ પેમેન્ટ્સ (BoP) સંકટ, વિદેશી હૂંડિયામણ અનામત માત્ર ૨ અઠવાડિયાની આયાત પૂરતું (~$૧.૨ બિલિયન) બચ્યું, ઊંચો ફુગાવો ૧૭%+, રાજકોષીય ખાધ ૮.૪%, ખાડી યુદ્ધ (Gulf War), સોનું ગીરો મૂકવું પડ્યું (બેંક ઓફ ઇંગ્લેન્ડ અને યુનિયન બેંક ઓફ સ્વિટ્ઝર્લૅન્ડ); IMF અને વર્લ્ડ બેંક પાસેથી $૭ બિલિયન લોન અને સ્ટ્રક્ચરલ એડજસ્ટમેન્ટ પ્રોગ્રામ (SAP); વડાપ્રધાન પી.વી. નરસિંહા રાવ અને નાણામંત્રી ડૉ. મનમોહન સિંહ દ્વારા ૨૪ જુલાઈ ૧૯૯૧ના રોજ નવી ઔદ્યોગિક નીતિ અને LPG સુધારાની જાહેરાત; ૧. ઉદારીકરણ (Liberalization - લાયસન્સ રાજ નાબૂદી, માત્ર અમુક ઉદ્યોગો માટે ફરજિયાત લાયસન્સ, MRTP એક્ટ નાબૂદ); ૨. ખાનગીકરણ (Privatization - જાહેર સાહસોનું ડિસઇન્વેસ્ટમેન્ટ, આરક્ષિત ઉદ્યોગો ઘટાડી માત્ર અણુ ઊર્જા અને રેલવે રાખ્યા); ૩. વૈશ્વિકીકરણ (Globalization - કસ્ટમ ડ્યુટી ઘટાડો, રૂપિયાનું અવમૂલ્યન, FDI અને FII ને પ્રોત્સાહન) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
વિનિવેશ (Disinvestment), ખાનગીકરણ નીતિ અને નેશનલ મોનેટાઇઝેશન પાઇપલાઇન (NMP)
વિનિવેશનો અર્થ (સરકાર દ્વારા જાહેર ક્ષેત્રના સાહસો CPSEs માંથી પોતાની શેરમૂડી વેચવી); વિનિવેશના પ્રકારો: લઘુમતી વિનિવેશ (Minority Sale - સરકારી હિસ્સો ૫૧% કે વધુ રહે), બહુમતી વિનિવેશ (Majority Sale), વ્યૂહાત્મક વિનિવેશ (Strategic Disinvestment - ૫૦% કે તેથી વધુ હિસ્સો અને મેનેજમેન્ટ નિયંત્રણ ખાનગી હાથોમાં સોંપવું - દા.ત. એર ઇન્ડિયા ટાટા ગ્રુપને); ડીપમ (DIPAM - ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ એન્ડ પબ્લિક એસેટ મેનેજમેન્ટ, નાણા મંત્રાલય હેઠળ); નેશનલ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ ફંડ (NIF ૨૦૦૫); નવી પબ્લિક સેક્ટર એન્ટરપ્રાઇઝ પોલિસી ૨૦૨૧ (૪ વ્યૂહાત્મક ક્ષેત્રો: અણુ ઊર્જા/અવકાશ/સંરક્ષણ, પરિવહન/દૂરસંચાર, પાવર/પેટ્રોલિયમ/કોલસો, બેંકિંગ/વીમો/નાણાકીય સેવાઓ); નેશનલ મોનેટાઇઝેશન પાઇપલાઇન (NMP ૨૦૨૧-૨૫: ₹૬ લાખ કરોડની બ્રાઉનફિલ્ડ સરકારી અસ્કયામતો લીઝ પર આપી મોનેટાઇઝ કરવી - માલિકી સરકાર પાસે રહે છે); નેશનલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પાઇપલાઇન (NIP ₹૧૧૧ લાખ કરોડ) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભારતનો વિદેશ વેપાર (Foreign Trade) – સંરચના, દિશા, વેપાર નીતિ (FTP 2023) અને ટ્રેડ ડેફિસિટ
વિદેશ વેપારની સંરચના (Composition): મુખ્ય નિકાસ વસ્તુઓ (પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનો, રત્નો અને ઘરેણાં, એન્જિનિયરિંગ માલસામાન, ફાર્માસ્યુટિકલ્સ, ઓર્ગેનિક કેમિકલ્સ, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, ટેક્સટાઇલ), મુખ્ય આયાત વસ્તુઓ (ક્રૂડ ઓઇલ, સોનું-ચાંદી, ઇલેક્ટ્રોનિક ઉપકરણો, મશીનરી, કોલસો); વેપારની દિશા (Direction): ભારતના ટોચના વેપાર ભાગીદારો (૧. યુએસએ - ભારતનો સૌથી મોટો વેપાર ભાગીદાર અને સૌથી મોટી વેપાર પુરાંત Trade Surplus ધરાવતો દેશ, ૨. ચીન - સૌથી મોટી વેપાર ખાધ Trade Deficit ધરાવતો દેશ, ૩. યુએઈ, ૪. રશિયા, ૫. સાઉદી અરેબિયા); વિદેશ વેપાર નીતિ (Foreign Trade Policy FTP 2023 - કોઈ સમાપ્તિ તારીખ વિના સતત નીતિ, ૨૦૩૦ સુધીમાં $૨ ટ્રિલિયન નિકાસનું લક્ષ્ય: $૧ ટ્રિલિયન મર્ચેન્ડાઇઝ + $૧ ટ્રિલિયન સેવાઓ, ભારતીય રૂપિયામાં આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર સેટલમેન્ટ, ઈ-કોમર્સ એક્સપોર્ટ હબ્સ, ડિસ્ટ્રિક્ટ્સ એઝ એક્સપોર્ટ હબ્સ DEH) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
લેણદેણની તુલા (Balance of Payments - BoP) – ચાલુ ખાતું (Current Account), મૂડી ખાતું અને ફોરેક્સ રિઝર્વ
લેણદેણની તુલા (BoP - Balance of Payments: દેશના નિવાસીઓ અને બાકીના વિશ્વ વચ્ચે એક વર્ષમાં થયેલા તમામ આર્થિક વ્યવહારોનો હિસાબ, ડબલ એન્ટ્રી બુક-કીપિંગ પદ્ધતિ, હંમેશા સંતુલિત રહે છે); ૧. ચાલુ ખાતું (Current Account: દ્રશ્ય વેપાર / વેપાર તુલા Trade Balance - વસ્તુઓની આયાત-નિકાસ; અદ્રશ્ય વેપાર - સેવાઓ સોફ્ટવેર/પ્રવાસન, આવક નફો/ડિવિડન્ડ, અને ટ્રાન્સફર પેમેન્ટ્સ રેમિટન્સ/દાન - ભારત વિશ્વમાં રેમિટન્સ મેળવવામાં પ્રથમ $૧૨૦+ બિલિયન); ચાલુ ખાતાની ખાધ (CAD - Current Account Deficit); ૨. મૂડી ખાતું (Capital Account: વિદેશી રોકાણ FDI/FII, બાહ્ય વ્યાપારી ઉધાર ECB, વિદેશી લોન, NRI થાપણો); રૂપિયાની પરિવર્તનીયતા (Convertibility: ચાલુ ખાતા પર સંપૂર્ણ પરિવર્તનીય ૧૯૯૪, મૂડી ખાતા પર આંશિક - તારાપોર સમિતિ ૧૯૯૭ અને ૨૦૦૬); વિદેશી હૂંડિયામણ અનામત (Forex Reserves: વિદેશી ચલણ અસ્કયામતો FCA, સોનું Gold, સ્પેશિયલ ડ્રોઇંગ રાઇટ્સ SDR, રિઝર્વ ટ્રેન્ચ પોઝિશન RTP) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
વિદેશી રોકાણ – FDI (પ્રત્યક્ષ વિદેશી રોકાણ), FPI/FII અને વિનિમય દર પ્રણાલી (NEER/REER)
વિદેશી રોકાણના પ્રકારો (અરવિંદ માયારામ સમિતિ): FDI (Foreign Direct Investment - કંપનીમાં ૧૦% કે તેથી વધુ ઇક્વિટી રોકાણ, લાંબા ગાળાનું, ભૌતિક સંપત્તિ અને વ્યવસ્થાપન નિયંત્રણ, ગ્રીનફિલ્ડ અને બ્રાઉનફિલ્ડ રોકાણ, બે માર્ગો: ઓટોમેટિક રૂટ અને સરકારી મંજૂરી રૂટ; ભારતમાં સૌથી વધુ FDI લાવતા દેશો: સિંગાપોર, મોરિશિયસ, યુએસએ; ટોચના ક્ષેત્રો: કોમ્પ્યુટર સોફ્ટવેર અને હાર્ડવેર, સેવા ક્ષેત્ર, ઓટોમોબાઇલ); FPI/FII (Foreign Portfolio Investment - શેરબજારમાં ૧૦% થી ઓછું રોકાણ, 'હોટ મની' Hot Money, ટૂંકા ગાળાનું); વિનિમય દર પ્રણાલી (Exchange Rate System: નિશ્ચિત Fixed, મુક્ત/ફ્લોટિંગ Floating, મેનેજ્ડ ફ્લોટિંગ / ડર્ટી ફ્લોટિંગ - ભારતની વ્યવસ્થા); રૂપિયાનું અવમૂલ્યન (Devaluation - સરકાર દ્વારા સત્તાવાર ઘટાડો: ૧૯૪૯, ૧૯૬૬, ૧૯૯૧) અને ઘસારો (Depreciation - બજાર દળો દ્વારા ઘટાડો); નોમિનલ ઇફેક્ટિવ એક્સચેન્જ રેટ (NEER) અને રિયલ ઇફેક્ટિવ એક્સચેન્જ રેટ (REER) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
વિશ્વ વેપાર સંગઠન (WTO) – સ્થાપના, સિદ્ધાંતો, એગ્રીમેન્ટ્સ (AoA, TRIPS, TRIMS, GATS) અને મિનિસ્ટ્રીયલ કોન્ફરન્સ
GATT (જનરલ એગ્રીમેન્ટ ઓન ટેરિફ્સ એન્ડ ટ્રેડ ૧૯૪૭); ઉરુગ્વે રાઉન્ડ વાટાઘાટો (૧૯૮૬-૯૪ - ડંકલ પ્રસ્તાવ); મરાકેશ કરાર હેઠળ ૧ જાન્યુઆરી ૧૯૯૫ના રોજ WTO ની સ્થાપના (હેડક્વાર્ટર: જીનીવા સ્વિટ્ઝર્લૅન્ડ, ભારત સ્થાપક સભ્ય, ડીજી: નગોઝી ઓકોન્જો-ઇવેલા); WTO ના મૂળભૂત સિદ્ધાંતો: મોસ્ટ ફેવર્ડ નેશન (MFN), નેશનલ ટ્રીટમેન્ટ (NT); મુખ્ય કરારો: ૧. એગ્રીકલ્ચર એગ્રીમેન્ટ (AoA: ૩ સ્તંભો - બજાર પ્રવેશ, નિકાસ સબસિડી, સ્થાનિક સહાય Domestic Support: ગ્રીન બોક્સ સબસિડી - પર્યાવરણ/સંશોધન બિન-વિકૃત કરનારી છૂટ, બ્લુ બોક્સ - ઉત્પાદન મર્યાદિત કરતી, એમ્બર બોક્સ - વેપાર વિકૃત કરનારી MSP વગેરે મર્યાદિત; પીસ ક્લોઝ Peace Clause - બાલી મિનિસ્ટ્રીયલ ૨૦૧૩); ૨. TRIPS (બૌદ્ધિક સંપદા અધિકારો - પેટન્ટ ૨૦ વર્ષ, કોપીરાઇટ, ટ્રેડમાર્ક, GI ટેગ); ૩. TRIMS (રોકાણ પગલાં); ૪. GATS (સેવાઓનો વેપાર - ૪ મોડ્સ); વિવાદ નિવારણ વ્યવસ્થા (DSB) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
બ્રેટન વુડ્સ સંસ્થાઓ – આંતરરાષ્ટ્રીય નાણા ભંડોળ (IMF) અને વિશ્વ બેંક જૂથ (World Bank Group)
બ્રેટન વુડ્સ કોન્ફરન્સ ૧૯૪૪ (ન્યૂ હેમ્પશાયર યુએસએ - 'બ્રેટન વુડ્સ ટ્વિન્સ'); ૧. આંતરરાષ્ટ્રીય નાણા ભંડોળ (IMF - સ્થાપના ૨૭ ડિસેમ્બર ૧૯૪૫, વોશિંગ્ટન ડી.સી., ૧૯૦ સભ્ય દેશો; હેતુ: વૈશ્વિક નાણાકીય સ્થિરતા, વિનિમય દર સ્થિરતા, BoP કટોકટીમાં ટૂંકા ગાળાની લોન; ક્વોટા સિદ્ધાંત - સભ્ય દેશનો હિસ્સો અને મતદાન શક્તિ GDP/ઓપનનેસ મુજબ, ભારતનો ક્વોટા ~૨.૭૫% અને ૮મો ક્રમ; SDR સ્પેશિયલ ડ્રોઇંગ રાઇટ્સ / પેપર ગોલ્ડ ૧૯૬૯ - ૫ ચલણોની બાસ્કેટ: US ડોલર, યુરો, ચીની યુઆન/રેનમિન્બી, જાપાનીઝ યેન, બ્રિટિશ પાઉન્ડ; મુખ્ય અહેવાલો: વર્લ્ડ ઇકોનોમિક આઉટલુક WEO, ગ્લોબલ ફાઇનાન્શિયલ સ્ટેબિલિટી રિપોર્ટ); ૨. વિશ્વ બેંક જૂથ (World Bank Group - વોશિંગ્ટન ડી.સી., લાંબા ગાળાના વિકાસ અને ગરીબી નિવારણ માટે ધિરાણ; ૫ સંસ્થાઓ: IBRD પુનઃનિર્માણ અને વિકાસ બેંક, IDA સોફ્ટ લોન વિન્ડો વ્યાજમુક્ત ધિરાણ, IFC ખાનગી ક્ષેત્ર ધિરાણ, MIGA રાજકીય જોખમ વીમો, ICSID રોકાણ વિવાદ નિવારણ - ભારત ICSID સિવાય ચારેયનો સભ્ય); અહેવાલો: વર્લ્ડ ડેવલપમેન્ટ રિપોર્ટ WDR) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
પ્રાદેશિક આર્થિક જૂથો અને આંતરરાષ્ટ્રીય બેંકો – ADB, NDB (BRICS બેંક), AIIB, G20, ASEAN, SAARC
પ્રાદેશિક વિકાસ બેંકો: ૧. એશિયન ડેવલપમેન્ટ બેંક (ADB - ૧૯૬૬, મનીલા ફિલિપાઇન્સ, ૬૮ સભ્યો, જાપાન અને યુએસએ સૌથી મોટા શેરધારકો, ભારત ૪થો મોટો); ૨. ન્યુ ડેવલપમેન્ટ બેંક (NDB / BRICS બેંક - ફોર્ટાલેઝા સમિટ ૨૦૧૪, શાંઘાઈ ચીન, પ્રથમ પ્રમુખ કે.વી. કામથ); ૩. એશિયન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ઇન્વેસ્ટમેન્ટ બેંક (AIIB - ૨૦૧૬, બેઇજિંગ ચીન, ચીન ૧લું અને ભારત ૨જો સૌથી મોટો શેરધારક); આર્થિક જૂથો: G20 (૧૯૯૯ - ૧૯ દેશો + યુરોપિયન યુનિયન + આફ્રિકન યુનિયન, ૨૦૨૩માં ભારતમાં ૧૮મી સમિટ 'વસુધૈવ કુટુંબકમ' નવી દિલ્હી ડિક્લેરેશન); BRICS (બ્રાઝીલ, રશિયા, ભારત, ચીન, દક્ષિણ આફ્રિકા + નવા સભ્યો); ASEAN (૧૯૬૭ બેંગકોક, ૧૦ દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયાઈ દેશો); SAARC (૧૯૮૫ ઢાકા, સચિવાલય કાઠમંડુ, SAFTA); BIMSTEC (૧૯૯૭ ઢાકા); OPEC (૧૯૬૦ બગદાદ, હેડક્વાર્ટર વિયેના ઓસ્ટ્રિયા - તેલ નિકાસકાર દેશોનું કાર્ટેલ) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભારતીય નાણાં બજાર (Money Market) – સાધનો (Call Money, T-Bills, Commercial Paper, CD) અને DFHI
નાણાં બજાર (Money Market - ટૂંકા ગાળાના નાણાકીય ભંડોળનું બજાર, પરિપક્વતા મુદત ૧ વર્ષ કે તેથી ઓછી, નિયમનકાર: RBI); સંગઠિત અને અસંગઠિત નાણાં બજાર (શાહુકારો, દેશી શરાફો); નાણાં બજારના મુખ્ય સાધનો: ૧. કોલ મની અને નોટિસ મની (Call/Notice Money - આંતર-બેંક બજાર, કોલ મની ૧ દિવસ/ઓવરનાઇટ, નોટિસ મની ૨ થી ૧૪ દિવસ, ટર્મ મની ૧૫ દિવસથી ૧ વર્ષ); ૨. ટ્રેઝરી બિલ્સ (T-Bills - ભારત સરકાર વતી RBI દ્વારા જારી કરાતા શૂન્ય જોખમ સાધનો, વ્યાજ વિના ડિસ્કાઉન્ટ પર જારી અને મૂળ કિંમતે પરત, ૩ મુદતો: ૯૧ દિવસ, ૧૮૨ દિવસ, ૩૬૪ દિવસ, લઘુતમ રકમ ₹૨૫,૦૦૦); ૩. કોમર્શિયલ પેપર (Commercial Paper CP - ૧૯૯૦, ઉચ્ચ ક્રેડિટ રેટિંગ ધરાવતી કોર્પોરેટ કંપનીઓ દ્વારા જારી અસુરક્ષિત પ્રોમિસરી નોટ, મુદત ૭ દિવસથી ૧ વર્ષ, લઘુતમ ₹૫ લાખ); ૪. સર્ટિફિકેટ ઓફ ડિપોઝિટ (CD - ૧૯૮૯, બેંકો દ્વારા જારી, મુદત ૭ દિવસથી ૧ વર્ષ, લઘુતમ ₹૧ લાખ); ૫. કોમર્શિયલ બિલ્સ / વિનિમય પત્ર; DFHI (ડિસ્કાઉન્ટ એન્ડ ફાઇનાન્સ હાઉસ ઓફ ઇન્ડિયા ૧૯૮૮) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
મૂડી બજાર (Capital Market) – પ્રાથમિક બજાર (IPO, FPO, Rights Issue) અને ગૌણ બજાર (Stock Exchanges)
મૂડી બજાર (Capital Market - મધ્યમ અને લાંબા ગાળાના ભંડોળનું બજાર, મુદત ૧ વર્ષથી વધુ, શેર, ડિબેન્ચર, બોન્ડ્સ); ૧. પ્રાથમિક બજાર (Primary Market / New Issues Market - નવી સિક્યોરિટીઝનું પ્રથમ વખત વેચાણ): IPO (Initial Public Offering - કંપની પ્રથમ વાર જાહેર જનતા માટે શેર બહાર પાડે), FPO (Follow-on Public Offering - વધારાના શેર), રાઇટ્સ ઇશ્યૂ (વિદ્યમાન શેરધારકોને), પ્રાઇવેટ પ્લેસમેન્ટ, પ્રેફરન્શિયલ એલોટમેન્ટ; ૨. ગૌણ બજાર (Secondary Market / Stock Market - પહેલેથી અસ્તિત્વ ધરાવતી સિક્યોરિટીઝનું ખરીદ-વેચાણ); બોમ્બે સ્ટોક એક્સચેન્જ (BSE - ૯ જુલાઈ ૧૮૭૫ 'ધ નેટિવ શેર એન્ડ સ્ટોક બ્રોકર્સ એસોસિએશન' પ્રેમચંદ રાયચંદ, એશિયાનું સૌથી જૂનું સ્ટોક એક્સચેન્જ, દલાલ સ્ટ્રીટ મુંબઈ, સૂચકાંક: SENSEX ૩૦ મોટી લિક્વિડ કંપનીઓ, આધાર વર્ષ ૧૯૭૮-૭૯ = ૧૦૦); નેશનલ સ્ટોક એક્સચેન્જ (NSE - ૧૯૯૨ ફેરવાણી સમિતિ, ૧૯૯૪થી કાર્યરત, સૂચકાંક: NIFTY 50 પચાસ બ્લુચિપ કંપનીઓ, આધાર વર્ષ ૧૯૯૫ = ૧૦૦૦); ડિપોઝિટરીઝ: NSDL (૧૯૯૬) અને CDSL (૧૯૯૯) - ડીમેટ એકાઉન્ટ ડિમટીરિયલાઈઝેશન; T+1 સેટલમેન્ટ સાયકલ ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઇન્ડિયા (SEBI) અને મૂડી બજારના નિયમો
સેબી (SEBI - Securities and Exchange Board of India: ૧૨ એપ્રિલ ૧૯૮૮ના રોજ બિન-વૈધાનિક સંસ્થા તરીકે સ્થાપના, ૩૦ જાન્યુઆરી ૧૯૯૨ના રોજ SEBI એક્ટ ૧૯૯૨ દ્વારા વૈધાનિક/સ્વાયત્ત દરજ્જો, હેડક્વાર્ટર: મુંબઈ, પ્રથમ મહિલા અધ્યક્ષ માધબી પુરી બુચ); સેબીના કાર્યો: મૂડી બજારનું નિયમન, રોકાણકારોના હિતોનું રક્ષણ, સ્ટોક એક્સચેન્જ અને મધ્યસ્થીઓ (બ્રોકર્સ, મર્ચન્ટ બેંકર્સ) નું રજીસ્ટ્રેશન અને નિયંત્રણ; ઇનસાઇડર ટ્રેડિંગ (Insider Trading - અપ્રકાશિત સંવેદનશીલ માહિતીના આધારે ગેરકાયદે શેર ખરીદ-વેચાણ) પર પ્રતિબંધ; સર્કિટ ફિલ્ટર / સર્કિટ બ્રેકર્સ; પાર્ટિસિપેટરી નોટ્સ (P-Notes - વિદેશી રોકાણકારો સેબીમાં સીધા નોંધાયા વિના ભારતીય શેરોમાં રોકાણ કરવા માટે FIIs દ્વારા જારી કરાતા સાધનો); મ્યુચ્યુઅલ ફંડ્સ (Mutual Funds - AMFI, ભારતમાં પ્રથમ મ્યુચ્યુઅલ ફંડ UTI ૧૯૬૩ US-64 સ્કીમ); ક્રેડિટ રેટિંગ એજન્સીઓ (CRISIL ૧૯૮૭ ભારતની પ્રથમ, ICRA, CARE) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
વીમા ક્ષેત્ર (Insurance Sector), પેન્શન અને IRDAI / PFRDA
૧. વીમા ક્ષેત્રનો ઇતિહાસ: ઓરિએન્ટલ લાઈફ ઇન્સ્યોરન્સ કંપની (૧૮૧૮ કોલકાતા - ભારતની પ્રથમ જીવન વીમા કંપની); ૧ સપ્ટેમ્બર ૧૯૫૬ના રોજ ૨૪૫ ખાનગી વીમા કંપનીઓનું રાષ્ટ્રીયકરણ કરી LIC (લાઇફ ઇન્સ્યોરન્સ કોર્પોરેશન ઓફ ઇન્ડિયા) ની સ્થાપના (મુંબઈ હેડક્વાર્ટર, 'યોગક્ષેમં વહામ્યહમ્'); સામાન્ય વીમાનું રાષ્ટ્રીયકરણ: ૧૯૭૨ GIC એક્ટ હેઠળ ૪ કંપનીઓ (નેશનલ, ન્યુ ઇન્ડિયા એશ્યોરન્સ, ઓરિએન્ટલ, યુનાઇટેડ ઇન્ડિયા); મલ્હોત્રા સમિતિ ૧૯૯૩ (વીમા ક્ષેત્ર ખાનગીકરણ અને સુધારા); ઇરડા (IRDAI - Insurance Regulatory and Development Authority of India: ૧૯૯૯ એક્ટ હેઠળ ૨૦૦૦માં સ્થાપના, હૈદરાબાદ હેડક્વાર્ટર, વીમા ક્ષેત્રે FDI મર્યાદા ૭૪%); ૨. પેન્શન ક્ષેત્ર: PFRDA (પેન્શન ફંડ રેગ્યુલેટરી એન્ડ ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી ૨૦૦૩/૨૦૧૩ એક્ટ); નેશનલ પેન્શન સિસ્ટમ (NPS - ૧ જાન્યુઆરી ૨૦૦૪થી તમામ સરકારી કર્મચારીઓ માટે ફરજિયાત, ૨૦૦૯થી તમામ નાગરિકો માટે ખુલ્લી); અટલ પેન્શન યોજના (APY - ૯ મે ૨૦૧૫, ૧૮-૪૦ વર્ષ, ૬૦ વર્ષ પછી ₹૧,૦૦૦ થી ₹૫,૦૦૦ માસિક પેન્શન); પ્રધાનમંત્રી જીવન જ્યોતિ વીમા યોજના (PMJJBY - ₹૨ લાખ જીવન વીમો, પ્રીમિયમ ₹૪૩૬) અને પ્રધાનમંત્રી સુરક્ષા વીમા યોજના (PMSBY - ₹૨ લાખ અકસ્માત વીમો, પ્રીમિયમ ₹૨૦) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
કૃષિ અર્થશાસ્ત્ર – લઘુત્તમ ટેકાના ભાવ (MSP), CACP, કૃષિ સબસિડી અને ખાદ્ય સુરક્ષા (NFSA 2013)
કૃષિ ખર્ચ અને કિંમત પંચ (CACP - ૧૯૬૫ એગ્રીકલ્ચરલ પ્રાઇસ કમિશન APC, ૧૯૮૫માં CACP નામકરણ, નવી દિલ્હી); MSP (Minimum Support Price - લઘુત્તમ ટેકાના ભાવ: વાવણીની ઋતુ પહેલાં ભારત સરકારની આર્થિક બાબતોની કેબિનેટ સમિતિ CCEA દ્વારા જાહેરાત, કુલ ૨૨ ફરજિયાત પાકો + શેરડી માટે વાજબી અને લાભદાયી ભાવ FRP; ખર્ચના માપદંડો: A2 રોકડ ખર્ચ, A2+FL રોકડ ખર્ચ + પારિવારિક શ્રમ, C2 વ્યાપક ખર્ચ; સ્વામીનાથન પંચ ભલામણ ૨૦૦૬: MSP = C2 + ૫૦% નફો); કૃષિ સબસિડીઓ: પ્રત્યક્ષ અને પરોક્ષ (ખાતર સબસિડી - યુરિયા NBS પોષક તત્વ આધારિત સબસિડી, વીજળી, સિંચાઈ); ખાદ્ય સુરક્ષા અને PDS: ફૂડ કોર્પોરેશન ઓફ ઇન્ડિયા (FCI ૧૯૬૫); રાષ્ટ્રીય ખાદ્ય સુરક્ષા અધિનિયમ (NFSA ૨૦૧૩ - કાનૂની અધિકાર: ગ્રામીણ ૭૫% અને શહેરી ૫૦% વસ્તીને આવરી લે છે, પ્રતિ વ્યક્તિ પ્રતિ માસ ૫ કિલો અનાજ [ચોખા ₹૩, ઘઉં ₹૨, જાડા ધાન્ય ₹૧ - હાલ PMGKAY હેઠળ મફત], અંત્યોદય પરિવારોને પ્રતિ કુટુંબ ૩૫ કિલો); ઈ-નામ (e-NAM ૨૦૧૬ - નેશનલ એગ્રીકલ્ચર માર્કેટ) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભારતીય ઔદ્યોગિક નીતિઓ (૧૯૪૮, ૧૯૫૬, ૧૯૯૧), IIP સૂચકાંક અને ૮ કોર ઉદ્યોગો
ઔદ્યોગિક નીતિઓનો ઇતિહાસ: ૧. ૧૯૪૮ ની પ્રથમ ઔદ્યોગિક નીતિ (શ્યામાપ્રસાદ મુખર્જી - મિશ્ર અર્થતંત્રનો પાયો, ૪ શ્રેણીઓમાં ઉદ્યોગોનું વિભાજન); ૨. ૧૯૫૬ ની ઔદ્યોગિક નીતિ (ભારતનું 'આર્થિક બંધારણ' - સમાજવાદી ઢાંચો, ૩ અનુસૂચિઓ: Schedule A ૧૭ ઉદ્યોગો રાજ્યનો સંપૂર્ણ ઈજારો, Schedule B ૧૨ ઉદ્યોગો જાહેર+ખાનગી, Schedule C ખાનગી ક્ષેત્ર); ૩. ૧૯૯૧ ની નવી ઔદ્યોગિક નીતિ (ડિ-લાયસન્સિંગ, ડિ-રિઝર્વેશન); ઇન્ડેક્સ ઓફ ઇન્ડસ્ટ્રીયલ પ્રોડક્શન (IIP - ઔદ્યોગિક ઉત્પાદન સૂચકાંક: NSO દ્વારા માસિક પ્રકાશિત, આધાર વર્ષ ૨૦૧૧-૧૨, ૩ ક્ષેત્રો: ઉત્પાદન ૭૭.૬૩%, ખનન ૧૪.૩૭%, વીજળી ૭.૯૯%); ૮ મુખ્ય/કોર ઉદ્યોગો (8 Core Industries - IIP માં ૪૦.૨૭% વજન ધરાવે છે: ૧. રિફાઇનરી ઉત્પાદનો સૌથી વધુ ૨૮.૦૪%, ૨. વીજળી ૧૯.૮૫%, ૩. સ્ટીલ ૧૭.૯૨%, ૪. કોલસો ૧૦.૩૩%, ૫. ક્રૂડ ઓઇલ ૮.૯૮%, ૬. કુદરતી ગેસ ૬.૮૮%, ૭. સિમેન્ટ ૫.૩૭%, ૮. ખાતર સૌથી ઓછું ૨.૬૩%); પીએલઆઈ યોજના (PLI - પ્રોડક્શન લિંક્ડ ઇન્સેન્ટિવ ૧૪ ક્ષેત્રો) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
સૂક્ષ્મ, લઘુ અને મધ્યમ ઉદ્યોગો (MSME) – નવી વ્યાખ્યા (૨૦૨૦), મહત્વ અને પડકારો
MSME એક્ટ ૨૦૦૬; MSME ની નવી સંયુક્ત વ્યાખ્યા (૧ જુલાઈ ૨૦૨૦થી અમલી - પ્લાન્ટ-મશીનરીમાં રોકાણ અને વાર્ષિક ટર્નઓવર બંને માપદંડો, ઉત્પાદન અને સેવા ક્ષેત્ર વચ્ચેનો તફાવત નાબૂદ): ૧. સૂક્ષ્મ ઉદ્યોગ (Micro Enterprise: રોકાણ ≤ ₹૧ કરોડ અને ટર્નઓવર ≤ ₹૫ કરોડ); ૨. લઘુ ઉદ્યોગ (Small Enterprise: રોકાણ ≤ ₹૧૦ કરોડ અને ટર્નઓવર ≤ ₹૫૦ કરોડ); ૩. મધ્યમ ઉદ્યોગ (Medium Enterprise: રોકાણ ≤ ₹૫૦ કરોડ અને ટર્નઓવર ≤ ₹૨૫૦ કરોડ - નિકાસ ટર્નઓવરની ગણતરીમાંથી મુક્તિ); MSME નું ભારતીય અર્થતંત્રમાં સ્થાન: જીડીપીમાં ~૩૦% ફાળો, ઉત્પાદન નિકાસમાં ~૪૫-૪૮% ફાળો, ૧૧+ કરોડ લોકોને રોજગારી (કૃષિ પછી બીજું સૌથી મોટું રોજગારદાતા); સરકારી પહેલ: ઉદ્યમ પોર્ટલ (Udyam Registration), ચેમ્પિયન્સ પોર્ટલ (CHAMPIONS), ECLGS કટોકટી ક્રેડિટ લાઇન ગેરંટી, TReDS ફેક્ટરિંગ પ્લેટફોર્મ, RAMP યોજના ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભારતનું સેવા ક્ષેત્ર (Services Sector), ગિગ ઇકોનોમી (Gig Economy) અને ડિજિટલ અર્થતંત્ર
સેવા ક્ષેત્ર (તૃતીય ક્ષેત્ર - ભારતીય GDP માં ૫૩-૫૫% થી વધુ સૌથી મોટો ફાળો, ભારત વિશ્વમાં ૫મો સૌથી મોટો સેવા નિકાસકાર); મુખ્ય પેટા-ક્ષેત્રો: IT & ITeS/BPO (બેંગલુરુ, હૈદરાબાદ, પુણે), ફાઇનાન્શિયલ સર્વિસીસ/ફિનટેક (Fintech - ભારત વિશ્વમાં ત્રીજું સૌથી મોટું ફિનટેક ઇકોસિસ્ટમ), ટુરિઝમ અને હોસ્પિટાલિટી, હેલ્થકેર અને મેડિકલ ટુરિઝમ, એવિએશન, રિયલ એસ્ટેટ; ગિગ ઇકોનોમી (Gig Economy - પરંપરાગત કાયમી નોકરીને બદલે ટૂંકા ગાળાના કોન્ટ્રાક્ટ, ફ્રીલાન્સિંગ અને પ્લેટફોર્મ વર્કર્સ: ઝોમેટો, સ્વિગી, ઉબેર, અર્બન કંપની; નીતિ આયોગનો 'બૂમિંગ ગિગ એન્ડ પ્લેટફોર્મ ઇકોનોમી' રિપોર્ટ - ૨૦૨૯-૩૦ સુધીમાં ૨.૩૫ કરોડ વર્કર્સ); સામાજિક સુરક્ષા સંહિતા ૨૦૨૦ (Social Security Code - ગિગ વર્કર્સ માટે કલ્યાણ ભંડોળ); સ્ટાર્ટઅપ ઇકોસિસ્ટમ (ભારતમાં ૧૧૫+ યુનિકોર્ન $૧ બિલિયન+ મૂલ્યાંકન, DPIIT માન્યતા) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
Answer Key & Guide
How to Solve & UnlockWhat You Get in MCQ Series:
- Complete syllabus question papers with clean layout.
- Zero answer hints for authentic offline exam practice.
- Unique serial paper code stamped on every paper.
Answer Key & Guide
How to Solve & UnlockWhat You Get in MCQ Series:
- Complete syllabus question papers with clean layout.
- Zero answer hints for authentic offline exam practice.
- Unique serial paper code stamped on every paper.
Frequently Asked Questions (FAQ)
Official guidance for Indian Economy (ભારતીય અર્થતંત્ર) MCQ Practice Series