Indian Constitution (ભારતનું બંધારણ) MCQ Question Banks
Showing 45 curated MCQ test series question papers with authentic offline exam formatting.
ભારતીય બંધારણ – ન્યાયતંત્ર, બંધારણીય સુધારાઓ અને સ્વાયત્ત સંસ્થાઓ (ગ્રાન્ડ માસ્ટર મોક)
સંપૂર્ણ બંધારણના તમામ ૪૫ પાસાઓનું પુનરાવર્તન કરતો ગ્રાન્ડ માસ્ટર મોક ટેસ્ટ: રાષ્ટ્રપતિની સત્તાઓ, સંસદીય સમિતિઓ, કેન્દ્ર-રાજ્ય સંબંધો, બંધારણીય સુધારાઓ (૧૦૧ થી ૧૦૬), સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદાઓ, કટોકટી, ચૂંટણી પંચ અને અદ્યતન બંધારણીય પ્રવાહો પર આધારિત ૧૦૦ મલ્ટી-સ્ટેટમેન્ટ GPSC/CCE લેવલ પ્રશ્નો.
બંધારણનો ઐતિહાસિક વિકાસ – ૧૭૭૩ ના રેગ્યુલેટિંગ એક્ટથી ૧૯૪૭ ના સ્વાતંત્ર્ય ધારા સુધી
૧૭૭૩ નો નિયામક ધારો (Regulating Act), પિટ્સ ઇન્ડિયા એક્ટ ૧૭૮૪, ૧૮૧૩/૧૮૩૩/૧૮૫૩ ના ચાર્ટર એક્ટ્સ, ૧૮૫૮ નો ભારત સરકાર ધારો (તાજનો અમલ, વાઇસરોય પદ, ભારત સચિવ), ૧૮૬૧/૧૮૯૨/૧૯૦૯ (મોર્લે-મિન્ટો સુધારો - કોમી મતદારમંડળ), ૧૯૧૯ નો મોન્ટેગ્યુ-ચેમ્સફોર્ડ સુધારો (દ્વિમુખી શાસન પદ્ધતિ), ૧૯૩૫ નો ભારત શાસન અધિનિયમ (સંઘીય વ્યવસ્થા, પ્રાંતીય સ્વાયત્તતા, ફેડરલ કોર્ટ, આરબીઆઈ), ઓગસ્ટ પ્રસ્તાવ ૧૯૪૦, ક્રિપ્સ મિશન ૧૯૪૨, વેવેલ યોજના ૧૯૪૫, કેબિનેટ મિશન ૧૯૪૬, માઉન્ટબેટન યોજના અને ૧૯૪૭ નો ભારતીય સ્વતંત્રતા અધિનિયમના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
બંધારણ સભાની રચના, કામગીરી, મુખ્ય સમિતિઓ અને મહિલા સભ્યો
કેબિનેટ મિશન હેઠળ રચના (કુલ ૩૮૯ બેઠકો, વિભાજન બાદ ૨૯૯ બેઠકો), પ્રથમ બેઠક ૯ ડિસેમ્બર ૧૯૪૬ (અસ્થાયી અધ્યક્ષ ડૉ. સચ્ચિદાનંદ સિંહા), કાયમી અધ્યક્ષ ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ (૧૧ ડિસેમ્બર ૧૯૪૬), ઉપાધ્યક્ષ એચ.સી. મુખર્જી અને વી.ટી. કૃષ્ણમાચારી, બંધારણીય સલાહકાર બી.એન. રાવ; પ્રારૂપ સમિતિ (Drafting Committee - અધ્યક્ષ ડૉ. બી.આર. આંબેડકર અને ૬ સભ્યો), અન્ય મુખ્ય સમિતિઓ અને અધ્યક્ષો (સંઘ સમિતિ - નેહરુ, પ્રાંતીય સમિતિ અને મૂળભૂત અધિકાર સમિતિ - સરદાર પટેલ, સુકાન સમિતિ - મુનશી); ૧૫ મહિલા સભ્યો (સરોજિની નાયડુ, વિજયાલક્ષ્મી પંડિત, હંસાબેન મહેતા, સુચેતા કૃપલાની, દક્ષાણી વેલાયુધન); ૨ વર્ષ ૧૧ મહિના ૧૮ દિવસનો સમય, બંધારણ સ્વીકાર ૨૬ નવેમ્બર ૧૯૪૯ (બંધારણ દિવસ) અને અમલ ૨૬ જાન્યુઆરી ૧૯૫૦ ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભારતીય બંધારણના વિદેશી સ્ત્રોતો (Foreign Sources of the Constitution)
બ્રિટન પાસેથી (સંસદીય શાસન, કાયદાનું શાસન, એકલ નાગરિકતા, દ્વિગૃહી સંસદ, કાયદો બનાવવાની પ્રક્રિયા, સ્પીકર પદ, રિટ્સ); અમેરિકા પાસેથી (આમુખનો વિચાર, મૂળભૂત અધિકારો, ન્યાયતંત્રની સ્વતંત્રતા, ન્યાયિક પુનરાવલોકન Judicial Review, રાષ્ટ્રપતિ પર મહાભિયોગ, ઉપરાષ્ટ્રપતિ પદ, ન્યાયાધીશોને હટાવવાની પ્રક્રિયા); આયર્લેન્ડ પાસેથી (રાજ્યનીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો DPSP, રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી પદ્ધતિ, રાજ્યસભામાં ૧૨ સભ્યોનું નામાંકન); કેનેડા પાસેથી (મજબૂત કેન્દ્ર સાથેનું સંઘીય માળખું, શેષ સત્તાઓ કેન્દ્ર પાસે, રાજ્યપાલની કેન્દ્ર દ્વારા નિમણૂક, સુપ્રીમ કોર્ટનું સલાહકારી અધિકારક્ષેત્ર); ઓસ્ટ્રેલિયા (સમવર્તી સૂચિ Concurrent List, સંસદના બંને ગૃહોની સંયુક્ત બેઠક, વેપાર-વાણિજ્યની સ્વતંત્રતા); જર્મની (કટોકટી વખતે મૂળભૂત અધિકારોની મોકૂફી); દક્ષિણ આફ્રિકા (બંધારણીય સુધારાની પ્રક્રિયા, રાજ્યસભાના સભ્યોની ચૂંટણી); સોવિયેત સંઘ/રશિયા (મૂળભૂત ફરજો, આમુખમાં સામાજિક-આર્થિક-રાજકીય ન્યાય); ફ્રાન્સ (ગણતંત્ર, સ્વતંત્રતા, સમાનતા અને બંધુતા); જાપાન (કાયદા દ્વારા સ્થાપિત પ્રક્રિયા) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભારતીય બંધારણનું આમુખ – ફિલસૂફી, કીવર્ડ્સ, સુધારા અને અદાલતી ચુકાદાઓ (Preamble)
નેહરુનો ઉદ્દેશ્ય પ્રસ્તાવ (Objective Resolution - ૧૩ ડિસેમ્બર ૧૯૪૬ રજૂ, ૨૨ જાન્યુઆરી ૧૯૪૭ સ્વીકાર); આમુખનું લખાણ ('અમે ભારતના લોકો...'), કીવર્ડ્સ: સાર્વભૌમ (Sovereign), સમાજવાદી (Socialist), બિનસાંપ્રદાયિક/ધર્મનિરપેક્ષ (Secular), લોકશાહી (Democratic), પ્રજાસત્તાક (Republic); ન્યાય (સામાજિક, આર્થિક, રાજકીય); સ્વતંત્રતા (વિચાર, અભિવ્યક્તિ, માન્યતા, ધર્મ અને ઉપાસના); સમાનતા (દરજ્જા અને તકની); બંધુતા અને રાષ્ટ્રની એકતા-અખંડિતતા; ૪૨મો બંધારણીય સુધારો ૧૯૭૬ (સમાજવાદી, બિનસાંપ્રદાયિક અને અખંડિતતા શબ્દો ઉમેરાયા); ચુકાદાઓ: બેરુબારી યુનિયન કેસ ૧૯૬૦ (આમુખ બંધારણનો ભાગ નથી), કેશવાનંદ ભારતી કેસ ૧૯૭૩ (આમુખ બંધારણનો અભિન્ન ભાગ છે અને મૂળભૂત માળખામાં સુધારો થઈ શકે નહીં), LIC ઓફ ઇન્ડિયા કેસ ૧૯૯૫ ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
બંધારણના ભાગો, અનુસૂચિઓ અને પરિશિષ્ટો (Parts, Schedules & Appendices)
મૂળ બંધારણમાં ૨૨ ભાગો, ૮ અનુસૂચિઓ, ૩૯૫ અનુચ્છેદો; હાલમાં ૨૫ ભાગો, ૧૨ અનુસૂચિઓ, ૪૭૦+ અનુચ્છેદો; ૧૨ અનુસૂચિઓની વિગત: ૧ (રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો), ૨ (પગાર, ભથ્થાં અને વિશેષાધિકારો), ૩ (શપથ અને પ્રતિજ્ઞાના નમૂના), ૪ (રાજ્યસભામાં બેઠકોની ફાળવણી), ૫ (અનુસૂચિત ક્ષેત્રો અને આદિજાતિઓનું વહીવટ), ૬ (આસામ, મેઘાલય, ત્રિપુરા, મિઝોરમ - AMTM ના આદિજાતિ વિસ્તારો), ૭ (ત્રણ સૂચિઓ: સંઘ, રાજ્ય અને સમવર્તી સૂચિ), ૮ (૨૨ માન્ય ભાષાઓ), ૯ (જમીન સુધારણા કાયદા - ૧લો સુધારો ૧૯૫૧), ૧૦ (પક્ષપલટા વિરોધી ધારો - ૫૨મો સુધારો ૧૯૮૫), ૧૧ (પંચાયતોની ૨૯ સત્તાઓ - ૭૩મો સુધારો ૧૯૯૨), ૧૨ (નગરપાલિકાઓના ૧૮ કાર્યો - ૭૪મો સુધારો ૧૯૯૨) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભાગ-૧: સંઘ અને તેનું રાજ્યક્ષેત્ર – અનુચ્છેદ ૧ થી ૪ અને રાજ્યોનું પુનર્ગઠન
અનુચ્છેદ ૧ (ભારત એટલે કે ઇન્ડિયા રાજ્યોનો સંઘ Union of States રહેશે), અનુચ્છેદ ૨ (નવા રાજ્યોનો પ્રવેશ કે સ્થાપના), અનુચ્છેદ ૩ (નવા રાજ્યોની રચના, સીમાઓ, નામો અને વિસ્તારમાં ફેરફાર - રાષ્ટ્રપતિની પૂર્વમંજૂરી અને સાદી બહુમતી), અનુચ્છેદ ૪ (અનુચ્છેદ ૨ અને ૩ હેઠળના કાયદા બંધારણીય સુધારો ગણાશે નહીં); ધર પંચ (SK Dhar Commission ૧૯૪૮), JVP સમિતિ (જવાહરલાલ, વલ્લભભાઈ, પટ્ટાભી સીતારામૈયા), પોટ્ટી શ્રીરામુલુનું અનશન અને ૧૯૫૩ માં ભાષાવાર પ્રથમ રાજ્ય આંધ્રપ્રદેશની રચના; ફઝલ અલી પંચ (રાજ્ય પુનર્ગઠન આયોગ ૧૯૫૩ - કે.એમ. પન્નિક્કર, એચ.એન. કુંઝરુ) અને ૭મો બંધારણીય સુધારો ૧૯૫૬ (૧૪ રાજ્યો અને ૬ કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો); ગુજરાત-મહારાષ્ટ્ર વિભાજન (૧ મે ૧૯૬૦ - ૧૫મું રાજ્ય ગુજરાત) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભાગ-૨: નાગરિકતા – અનુચ્છેદ ૫ થી ૧૧, નાગરિકતા અધિનિયમ ૧૯૫૫ અને CAA
અનુચ્છેદ ૫ (બંધારણના પ્રારંભે નાગરિકતા), અનુચ્છેદ ૬ (પાકિસ્તાનથી ભારતમાં સ્થળાંતર કરનાર વ્યક્તિઓની નાગરિકતા), અનુચ્છેદ ૭ (ભારતથી પાકિસ્તાન ગયેલા અને પરત આવેલા લોકોની નાગરિકતા), અનુચ્છેદ ૮ (ભારત બહાર વસતા ભારતીય મૂળના લોકોની નાગરિકતા), અનુચ્છેદ ૯ (વિદેશી નાગરિકતા સ્વેચ્છાએ સ્વીકારવાથી ભારતીય નાગરિકતાનો અંત - એકલ નાગરિકતા), અનુચ્છેદ ૧૦ (નાગરિકતા અધિકારોની સાતત્યતા), અનુચ્છેદ ૧૧ (સંસદને નાગરિકતા સંબંધી કાયદો બનાવવાની સત્તા); નાગરિકતા અધિનિયમ ૧૯૫૫: નાગરિકતા મેળવવાની ૫ રીતો (જન્મથી, વંશપરંપરાગત, નોંધણી દ્વારા, દેશીયકરણ Naturalisation દ્વારા, પ્રદેશના સમાવેશ દ્વારા); નાગરિકતા ગુમાવવાની ૩ રીતો (ત્યાગ, સમાપ્તિ, વંચિતતા); નાગરિકતા સુધારા અધિનિયમ ૨૦૧૯ (CAA), NRC, OCI (Overseas Citizen of India), NRI (Non-Resident Indian), પ્રવાસી ભારતીય દિવસ (૯ જાન્યુઆરી) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભાગ-૩: મૂળભૂત અધિકારો – સામાન્ય જોગવાઈઓ અને સમાનતાનો અધિકાર (અનુચ્છેદ ૧૨ થી ૧૮)
મૂળભૂત અધિકારોની વિભાવના (ભારતનો મેગ્નાકાર્ટા Magna Carta); અનુચ્છેદ ૧૨ ('રાજ્ય'ની વ્યાખ્યા); અનુચ્છેદ ૧૩ (મૂળભૂત અધિકારો સાથે અસંગત કે તેનું ઉલ્લંઘન કરતા કાયદા શૂન્ય - Doctrine of Eclipse, Severability, Judicial Review); સમાનતાનો અધિકાર (અનુચ્છેદ ૧૪-૧૮): અનુચ્છેદ ૧૪ (કાયદા સમક્ષ સમાનતા અને કાયદાનું સમાન રક્ષણ); અનુચ્છેદ ૧૫ (ધર્મ, જાતિ, જ્ઞાતિ, લિંગ કે જન્મસ્થળના આધારે ભેદભાવ પર પ્રતિબંધ, મહિલા-બાળકો અને EWS/OBC માટે વિશેષ જોગવાઈઓ); અનુચ્છેદ ૧૬ (જાહેર રોજગારીની બાબતોમાં તકની સમાનતા, અનામત જોગવાઈઓ ૧૬(૪), ૧૬(૬) EWS); અનુચ્છેદ ૧૭ (અસ્પૃશ્યતા નાબૂદી - Protection of Civil Rights Act ૧૯૫૫); અનુચ્છેદ ૧૮ (ખિતાબોની નાબૂદી - લશ્કરી અને શૈક્ષણિક સિવાયના ખિતાબો પર પ્રતિબંધ, ભારત રત્ન/પદ્મ એવોર્ડ્સ માન્યતા) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભાગ-૩: સ્વતંત્રતાનો અધિકાર અને પ્રતિબંધિત અટકાયત (અનુચ્છેદ ૧૯ થી ૨૨)
અનુચ્છેદ ૧૯: ૬ મૂળભૂત સ્વતંત્રતાઓ - ૧૯(૧)(a) વાણી અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા (પ્રેસની સ્વતંત્રતા, માહિતીનો અધિકાર RTI, રાષ્ટ્રધ્વજ ફરકાવવાનો અધિકાર), ૧૯(૧)(b) શાંતિપૂર્વક અને શસ્ત્રો વિના ભેગા થવાની સ્વતંત્રતા, ૧૯(૧)(c) મંડળો, સંઘો કે સહકારી મંડળીઓ રચવાની સ્વતંત્રતા (૯૭મો સુધારો), ૧૯(૧)(d) ભારતના સમગ્ર રાજ્યક્ષેત્રમાં મુક્તપણે હરવા-ફરવાની સ્વતંત્રતા, ૧૯(૧)(e) ભારતમાં ગમે ત્યાં રહેવાની અને સ્થાયી થવાની સ્વતંત્રતા, ૧૯(૧)(g) કોઈપણ વ્યવસાય, વેપાર કે રોજગાર કરવાની સ્વતંત્રતા અને તેના પરના વ્યાજબી નિયંત્રણો (Reasonable Restrictions); અનુચ્છેદ ૨૦ (ગુનાઓ માટે દોષસિદ્ધિ સામે રક્ષણ - Ex-post facto law, Double Jeopardy બેવડી સજા પર પ્રતિબંધ, Self-incrimination પોતાની વિરુદ્ધ સાક્ષી બનવા સામે રક્ષણ); અનુચ્છેદ ૨૧ (જીવન અને વ્યક્તિગત સ્વાતંત્ર્યનું રક્ષણ - Right to Life & Personal Liberty, માનેકા ગાંધી કેસ, પુટ્ટસ્વામી કેસ - રાઈટ ટુ પ્રાઈવસી Right to Privacy); અનુચ્છેદ ૨૧(A) (૬ થી ૧૪ વર્ષના બાળકો માટે મફત અને ફરજિયાત શિક્ષણનો અધિકાર - ૮૬મો સુધારો ૨૦૦૨, RTE Act ૨૦૦૯); અનુચ્છેદ ૨૨ (ધરપકડ અને અટકાયત સામે રક્ષણ, પ્રતિબંધિત અટકાયત Preventive Detention) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભાગ-૩: શોષણ સામેનો અધિકાર અને ધાર્મિક સ્વતંત્રતાનો અધિકાર (અનુચ્છેદ ૨૩ થી ૨૮)
શોષણ સામેનો અધિકાર (અનુચ્છેદ ૨૩-૨૪): અનુચ્છેદ ૨૩ (માનવ વેપાર, વેઠપ્રથા અને બળજબરીપૂર્વકની મજૂરી પર પ્રતિબંધ - Prohibition of Traffic in Human Beings & Forced Labour); અનુચ્છેદ ૨૪ (૧૪ વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકોને કારખાનાઓ, ખાણો કે જોખમી કામોમાં કામે રાખવા પર પ્રતિબંધ - Child Labour Act); ધાર્મિક સ્વતંત્રતાનો અધિકાર (અનુચ્છેદ ૨૫-૨૮): અનુચ્છેદ ૨૫ (અંતઃકરણની સ્વતંત્રતા અને ધર્મનું મુક્તપણે પાલન, આચરણ અને પ્રચાર કરવાની સ્વતંત્રતા - શીખોને કૃપાણ રાખવાનો અધિકાર); અનુચ્છેદ ૨૬ (ધાર્મિક બાબતોના વહીવટની સ્વતંત્રતા); અનુચ્છેદ ૨૭ (કોઈપણ ચોક્કસ ધર્મના વિકાસ માટે કર ચૂકવવામાંથી મુક્તિ); અનુચ્છેદ ૨૮ (ચોક્કસ શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં ધાર્મિક શિક્ષણ કે ઉપાસનામાં હાજરી આપવા અંગેની સ્વતંત્રતા) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભાગ-૩: સંસ્કૃતિ, શિક્ષણનો અધિકાર અને મિલકતનો અધિકાર (અનુચ્છેદ ૨૯ થી ૩૧)
સાંસ્કૃતિક અને શૈક્ષણિક અધિકારો (અનુચ્છેદ ૨૯-૩૦): અનુચ્છેદ ૨૯ (લઘુમતીઓના હિતોનું રક્ષણ - ભાષા, લિપિ અને સંસ્કૃતિ જાળવવાનો અધિકાર); અનુચ્છેદ ૩૦ (શૈક્ષણિક સંસ્થાઓની સ્થાપના અને વહીવટ કરવાનો લઘુમતીઓનો અધિકાર - ધાર્મિક અને ભાષાકીય લઘુમતીઓ); અનુચ્છેદ ૩૧ (મિલકતનો મૂળભૂત અધિકાર - ૪૪મા બંધારણીય સુધારા ૧૯૭૮ દ્વારા મૂળભૂત અધિકારોમાંથી રદ કરી અનુચ્છેદ ૩૦૦(A) હેઠળ કાનૂની/બંધારણીય અધિકાર બનાવવામાં આવ્યો); અનુચ્છેદ ૩૧(A), ૩૧(B) (૯મી અનુસૂચિ સંરક્ષણ) અને ૩૧(C) (DPSP ૩૯(b) અને ૩૯(c) ના અમલ માટે કાયદાને રક્ષણ) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભાગ-૩: બંધારણીય ઉપચારોનો અધિકાર અને ૫ રિટ્સ (અનુચ્છેદ ૩૨ થી ૩૫)
અનુચ્છેદ ૩૨ (બંધારણીય ઉપચારોનો અધિકાર - ડૉ. આંબેડકર દ્વારા 'બંધારણનો આત્મા અને હૃદય' ગણાવાયો); સુપ્રીમ કોર્ટ (અનુચ્છેદ ૩૨) અને હાઈકોર્ટ (અનુચ્છેદ ૨૨૬) ની રિટ સત્તાઓની સરખામણી; ૫ મુખ્ય રિટ્સ: ૧. બંદી પ્રત્યક્ષીકરણ (Habeas Corpus - શરીરને હાજર કરો, ગેરકાયદેસર અટકાયત સામે), ૨. પરમાદેશ (Mandamus - અમે આદેશ આપીએ છીએ, જાહેર અધિકારીને ફરજ પાલનનો આદેશ), ૩. પ્રતિષેધ (Prohibition - મનાઈ હુકમ, નીચલી અદાલતને અધિકારક્ષેત્ર બહાર જતા રોકવા), ૪. ઉત્પ્રેષણ (Certiorari - પ્રમાણિત કરવું, નીચલી અદાલતના કેસ ઉપલી અદાલતમાં મંગાવવા), ૫. અધિકાર પૃચ્છા (Quo-Warranto - ક્યા અધિકારથી, ગેરકાયદેસર જાહેર હોદ્દો ધારણ કરવા સામે); અનુચ્છેદ ૩૩ (સશસ્ત્ર દળો, ગુપ્તચર સંસ્થાઓ માટે મૂળભૂત અધિકારો પર સંસદીય નિયંત્રણ); અનુચ્છેદ ૩૪ (માર્શલ લો / લશ્કરી શાસન વખતે મૂળભૂત અધિકારો પર નિયંત્રણ); અનુચ્છેદ ૩૫ (મૂળભૂત અધિકારોના અમલ માટે કાયદા બનાવવાની સંસદની વિશિષ્ટ સત્તા) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભાગ-૪: રાજ્યનીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો – DPSP (અનુચ્છેદ ૩૬ થી ૫૧)
વિભાવના (આયર્લેન્ડ પાસેથી, કલ્યાણકારી રાજ્ય Welfare State ની સ્થાપના, બિન-ન્યાયિક Non-justiciable); અનુચ્છેદ ૩૬ ('રાજ્ય'ની વ્યાખ્યા); અનુચ્છેદ ૩૭ (ન્યાયાલય દ્વારા અમલ કરાવી શકાશે નહીં પરંતુ શાસનમાં પાયારૂપ); વર્ગીકરણ: ૧. સમાજવાદી સિદ્ધાંતો: અનુચ્છેદ ૩૮ (સામાજિક, આર્થિક, રાજકીય ન્યાય દ્વારા લોકકલ્યાણ), અનુચ્છેદ ૩૯ (આજીવિકાના પૂરતા સાધનો, સંપત્તિનું સમાન વિતરણ, સમાન કામ માટે સમાન વેતન), અનુચ્છેદ ૩૯(A) (મફત કાનૂની સહાય અને સમાન ન્યાય - ૪૨મો સુધારો, NALSA), અનુચ્છેદ ૪૧ (કામ, શિક્ષણ અને જાહેર સહાય મેળવવાનો અધિકાર), અનુચ્છેદ ૪૨ (પ્રસૂતિ સહાય અને ન્યાયી કાર્યસ્થળ), અનુચ્છેદ ૪૩ (જીવનનિર્વાહ વેતન), અનુચ્છેદ ૪૩(A) (ઉદ્યોગોના સંચાલનમાં કામદારોની ભાગીદારી); ૨. ગાંધીવાદી સિદ્ધાંતો: અનુચ્છેદ ૪૦ (ગ્રામ પંચાયતોની સ્થાપના), અનુચ્છેદ ૪૩ (કુટીર ઉદ્યોગોને પ્રોત્સાહન), અનુચ્છેદ ૪૩(B) (સહકારી મંડળીઓ - ૯૭મો સુધારો), અનુચ્છેદ ૪૬ (SC, ST અને નબળા વર્ગોના શૈક્ષણિક-આર્થિક હિતોનું રક્ષણ), અનુચ્છેદ ૪૭ (માદક દ્રવ્યો/દારૂબંધી અને જાહેર આરોગ્ય સુધારણા), અનુચ્છેદ ૪૮ (કૃષિ, પશુપાલન અને ગૌવંશ હત્યા પર પ્રતિબંધ); ૩. ઉદારમતવાદી/બૌદ્ધિક સિદ્ધાંતો: અનુચ્છેદ ૪૪ (સમાન નાગરિક સંહિતા - Uniform Civil Code UCC), અનુચ્છેદ ૪૫ (૬ વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકોની સંભાળ), અનુચ્છેદ ૪૮(A) (પર્યાવરણ, વન અને વન્યજીવોનું રક્ષણ - ૪૨મો સુધારો), અનુચ્છેદ ૪૯ (રાષ્ટ્રીય સ્મારકો અને ઐતિહાસિક સ્થળોનું રક્ષણ), અનુચ્છેદ ૫૦ (કારોબારીથી ન્યાયતંત્રનું અલગિકરણ), અનુચ્છેદ ૫૧ (આંતરરાષ્ટ્રીય શાંતિ અને સલામતીની અભિવૃદ્ધિ); મૂળભૂત અધિકારો અને DPSP વચ્ચેનો વિવાદ (ચંપકમ દોરાઈરાજન, ગોલકનાથ, કેશવાનંદ ભારતી, મિનર્વા મિલ્સ કેસ) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભાગ-૪(A): મૂળભૂત ફરજો – અનુચ્છેદ ૫૧(A), સ્વર્ણસિંહ સમિતિ અને સુધારાઓ
મૂળ બંધારણમાં ફરજો ન હતી; સોવિયેત સંઘ (USSR) પ્રેરિત; સરદાર સ્વર્ણસિંહ સમિતિની ભલામણો; ૪૨મો બંધારણીય સુધારો ૧૯૭૬ દ્વારા ભાગ-૪(A) અને અનુચ્છેદ ૫૧(A) હેઠળ ૧૦ મૂળભૂત ફરજો ઉમેરાઈ; ૮૬મો બંધારણીય સુધારો ૨૦૦૨ દ્વારા ૧૧મી ફરજ (૬ થી ૧૪ વર્ષના બાળકને શિક્ષણની તક પૂરી પાડવી માતા-પિતા/વાલીની ફરજ) ઉમેરાઈ; ૧૧ મૂળભૂત ફરજોની વિગતો: ૧. બંધારણ, રાષ્ટ્રધ્વજ અને રાષ્ટ્રગીતનું સન્માન, ૨. સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામના ઉમદા આદર્શોને હૃદયમાં સ્થાન, ૩. ભારતનું સાર્વભૌમત્વ, એકતા અને અખંડિતતા જાળવવી, ૪. દેશનું રક્ષણ અને રાષ્ટ્રસેવા, ૫. સદ્ભાવના અને સ્ત્રીઓના ગૌરવને હાનિ પહોંચાડતા વ્યવહારોનો ત્યાગ, ૬. સમૃદ્ધ સાંસ્કૃતિક વારસાનું જતન, ૭. જંગલો, સરોવરો, નદીઓ અને વન્યજીવો સહિત કુદરતી પર્યાવરણનું રક્ષણ, ૮. વૈજ્ઞાનિક અભિગમ, માનવતાવાદ અને સુધારણાની ભાવના, ૯. જાહેર મિલકતોનું રક્ષણ અને હિંસાનો ત્યાગ, ૧૦. વ્યક્તિગત અને સામૂહિક પ્રવૃત્તિમાં ઉત્કૃષ્ટતા, ૧૧. બાળ શિક્ષણની તક; જે.એસ. વર્મા સમિતિ (૧૯૯૯) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભાગ-૫: ભારતના રાષ્ટ્રપતિ – ચૂંટણી પદ્ધતિ, લાયકાતો અને શપથ (અનુચ્છેદ ૫૨ થી ૬૧)
અનુચ્છેદ ૫૨ (ભારતના એક રાષ્ટ્રપતિ રહેશે - દેશના પ્રથમ નાગરિક, રાજ્યના વડા); અનુચ્છેદ ૫૩ (સંઘની કારોબારી સત્તા રાષ્ટ્રપતિમાં નિહિત); અનુચ્છેદ ૫૪ (રાષ્ટ્રપતિનું મતદારમંડળ Electoral College - સંસદના બંને ગૃહોના ચૂંટાયેલા સભ્યો, રાજ્યોની વિધાનસભાઓના ચૂંટાયેલા સભ્યો, દિલ્હી-પુડુચેરી અને J&K ના ચૂંટાયેલા ધારાસભ્યો, વિધાનપરિષદ અને નામાંકિત સભ્યો ભાગ લેતા નથી); અનુચ્છેદ ૫૫ (રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી પદ્ધતિ - પ્રમાણસર પ્રતિનિધિત્વની એકલ સંક્રમણીય મત પદ્ધતિ Single Transferable Vote, ધારાસભ્ય અને સાંસદના મત મૂલ્યની ગણતરી); અનુચ્છેદ ૫૬ (કાર્યકાળ ૫ વર્ષ); અનુચ્છેદ ૫૭ (પુનઃચૂંટણી માટે પાત્રતા); અનુચ્છેદ ૫૮ (લાયકાતો: ભારતના નાગરિક, ૩૫ વર્ષની ઉંમર, લોકસભાના સભ્ય બનવાની પાત્રતા, લાભનું પદ ન હોવું જોઈએ, ૫૦ પ્રસ્તાવક અને ૫૦ સમર્થક, ૧૫,૦૦૦ ડિપોઝિટ RBI માં); અનુચ્છેદ ૬૦ (મુખ્ય ન્યાયાધીશ CJI સમક્ષ શપથ); અનુચ્છેદ ૬૧ (મહાભિયોગ Impeachment પ્રક્રિયા - બંધારણના ઉલ્લંઘન બદલ, સંસદના કોઈપણ ગૃહમાં ૧/૪ સભ્યોની સહીવાળી ૧૪ દિવસની નોટિસ, બંને ગૃહોમાં ૨/૩ કુલ સભ્યસંખ્યાની વિશેષ બહુમતી) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભાગ-૫: રાષ્ટ્રપતિની સત્તાઓ – કારોબારી, ધારાકીય, વીટો, વટહુકમ અને ક્ષમાદાન
કારોબારી સત્તાઓ (વડાપ્રધાન, મંત્રીઓ, એટર્ની જનરલ, CAG, CEC, UPSC અધ્યક્ષ, રાજ્યપાલો, સુપ્રીમ/હાઈકોર્ટ જજની નિમણૂક); લશ્કરી સત્તાઓ (ત્રણેય પાંખોના સર્વોચ્ચ સેનાપતિ); રાજદ્વારી સત્તાઓ (રાજદૂતોની નિમણૂક, આંતરરાષ્ટ્રીય સંધિઓ); ધારાકીય સત્તાઓ (સંસદ બોલાવવી, સત્રાવસાન, લોકસભાનું વિસર્જન, રાજ્યસભામાં ૧૨ સભ્યોનું નામાંકન); વીટો સત્તાઓ (Veto Powers - Absolute Veto આત્યંતિક વીટો, Suspensive Veto નિલંબનકારી વીટો, Pocket Veto પોકેટ વીટો - જ્ઞાની ઝેલસિંહ ૧૯૮૬ પોસ્ટલ બિલ); અનુચ્છેદ ૧૨૩ (વટહુકમ બહાર પાડવાની સત્તા Ordinance Making Power - સંસદ શરૂ થયેથી ૬ અઠવાડિયા સુધી માન્ય); અનુચ્છેદ ૭૨ (ક્ષમાદાનની સત્તા Pardoning Power - માફી Pardon, લઘુકરણ Commutation, હળવી કરવી Remission, મોકૂફી Respite, વિલંબ Reprieve); અનુચ્છેદ ૧૪૩ (સુપ્રીમ કોર્ટ પાસેથી કાનૂની સલાહ મેળવવાની સત્તા) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભાગ-૫: ભારતના ઉપરાષ્ટ્રપતિ અને કેન્દ્રીય મંત્રીપરિષદ (અનુચ્છેદ ૬૩ થી ૭૫)
ભારતના ઉપરાષ્ટ્રપતિ (અનુચ્છેદ ૬૩-૭૧): અનુચ્છેદ ૬૩ (ઉપરાષ્ટ્રપતિ પદ); અનુચ્છેદ ૬૪ (રાજ્યસભાના હોદ્દાની રૂએ સભાપતિ Ex-officio Chairman); અનુચ્છેદ ૬૫ (રાષ્ટ્રપતિ તરીકે કાર્યભાર સંભાળવો - મહત્તમ ૬ મહિના); અનુચ્છેદ ૬૬ (ચૂંટણી - સંસદના બંને ગૃહોના તમામ ચૂંટાયેલા + નામાંકિત સભ્યો, ૨૦ પ્રસ્તાવક અને ૨૦ સમર્થક, લાયકાત ૩૫ વર્ષ, રાજ્યસભાના સભ્ય બનવાની પાત્રતા); અનુચ્છેદ ૬૭ (કાર્યકાળ ૫ વર્ષ, રાજ્યસભાની પ્રભાવી બહુમતી અને લોકસભાની સંમતિથી હટાવવા); કેન્દ્રીય મંત્રીપરિષદ (અનુચ્છેદ ૭૪-૭૫): અનુચ્છેદ ૭૪ (રાષ્ટ્રપતિને સહાય અને સલાહ આપવા મંત્રીપરિષદ, જેની સલાહ રાષ્ટ્રપતિ માટે બંધનકર્તા - ૪૨મો અને ૪૪મો સુધારો); અનુચ્છેદ ૭૫ (વડાપ્રધાનની નિમણૂક રાષ્ટ્રપતિ કરશે અને અન્ય મંત્રીઓની નિમણૂક વડાપ્રધાનની સલાહથી થશે, મંત્રીપરિષદ લોકસભાને સામૂહિક રીતે જવાબદાર Collective Responsibility, વ્યક્તિગત રીતે રાષ્ટ્રપતિને જવાબદાર, ૯૧મો સુધારો ૨૦૦૩ - મંત્રીઓની સંખ્યા લોકસભાની કુલ સભ્યસંખ્યાના મહત્તમ ૧૫% રહેશે) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભાગ-૫: વડાપ્રધાન, કેબિનેટ પ્રણાલી અને એટર્ની જનરલ ઓફ ઈન્ડિયા (અનુચ્છેદ ૭૬ થી ૭૮)
વડાપ્રધાન (દેશના વાસ્તવિક વડા De Facto Head, કેબિનેટના વડા, નીતિ આયોગ, NDC, રાષ્ટ્રીય એકતા પરિષદ, આંતર-રાજ્ય પરિષદ અને રાષ્ટ્રીય જળ સંસાધન પરિષદના અધ્યક્ષ); અનુચ્છેદ ૭૮ (રાષ્ટ્રપતિને વહીવટી નિર્ણયો અને ધારાકીય બાબતોની માહિતી આપવાની વડાપ્રધાનની ફરજ); કેબિનેટના પ્રકારો (કેબિનેટ મંત્રી, રાજ્ય કક્ષાના મંત્રી સ્વતંત્ર હવાલો, રાજ્ય કક્ષાના મંત્રી, નાયબ મંત્રી, કિચન કેબિનેટ/શેડો કેબિનેટ); અનુચ્છેદ ૭૬: એટર્ની જનરલ ઓફ ઈન્ડિયા (ભારતના સર્વોચ્ચ કાયદાકીય અધિકારી, સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયાધીશ બનવાની લાયકાત, રાષ્ટ્રપતિની મરજી સુધી હોદ્દો ધારણ કરે, સંસદના બંને ગૃહોમાં બોલવાનો અને કાર્યવાહીમાં ભાગ લેવાનો અધિકાર પરંતુ મતદાનનો અધિકાર નથી - અનુચ્છેદ ૮૮), સોલિસિટર જનરલ ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભાગ-૫: ભારતીય સંસદનું માળખું – લોકસભા અને રાજ્યસભા (અનુચ્છેદ ૭૯ થી ૮૮)
અનુચ્છેદ ૭૯ (સંસદની રચના: રાષ્ટ્રપતિ, રાજ્યસભા અને લોકસભા); અનુચ્છેદ ૮૦: રાજ્યસભા (ઉપલું ગૃહ, કાયમી ગૃહ, મહત્તમ ૨૫૦ બેઠકો - ૨૩૮ ચૂંટાયેલા + ૧૨ રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા સાહિત્ય, વિજ્ઞાન, કલા, સમાજસેવામાંથી નામાંકિત, હાલમાં ૨૪૫ બેઠકો, ગુજરાતની ૧૧ બેઠકો, લાયકાત ૩૦ વર્ષ, સભ્યોનો કાર્યકાળ ૬ વર્ષ, દર ૨ વર્ષે ૧/૩ સભ્યો નિવૃત્ત); અનુચ્છેદ ૮૧: લોકસભા (નીચલું ગૃહ, લોકોનું ગૃહ, મહત્તમ ૫૫૨ બેઠકો - હાલમાં ૫૪૩ ચૂંટાયેલા, ૧૦૪મો સુધારો ૨૦૧૯ દ્વારા એંગ્લો-ઇન્ડિયન બેઠકો રદ, ગુજરાતની ૨૬ બેઠકો, લાયકાત ૨૫ વર્ષ, સામાન્ય કાર્યકાળ ૫ વર્ષ, કટોકટી વખતે ૧ વર્ષ વધારી શકાય); અનુચ્છેદ ૮૨ (દરેક વસ્તી ગણતરી પછી પુનર્ગઠન - ૮૪મો સુધારો ૨૦૦૧ દ્વારા ૨૦૨૬ સુધી બેઠકો ફ્રીઝ); અનુચ્છેદ ૮૩-૮૫ (સંસદના સત્રો: બજેટ સત્ર, ચોમાસુ સત્ર, શિયાળુ સત્ર, બે સત્રો વચ્ચે મહત્તમ ૬ મહિનાથી વધુ અંતર ન હોવું જોઈએ) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
Answer Key & Guide
How to Solve & UnlockWhat You Get in MCQ Series:
- Complete syllabus question papers with clean layout.
- Zero answer hints for authentic offline exam practice.
- Unique serial paper code stamped on every paper.
Answer Key & Guide
How to Solve & UnlockWhat You Get in MCQ Series:
- Complete syllabus question papers with clean layout.
- Zero answer hints for authentic offline exam practice.
- Unique serial paper code stamped on every paper.
Frequently Asked Questions (FAQ)
Official guidance for Indian Constitution (ભારતનું બંધારણ) MCQ Practice Series