Indian Constitution (ભારતનું બંધારણ) MCQ Question Banks
Showing 45 curated MCQ test series question papers with authentic offline exam formatting.
ભાગ-૫: સંસદના અધિકારીઓ – સ્પીકર, ડેપ્યુટી સ્પીકર અને પ્રોટેમ સ્પીકર (અનુચ્છેદ ૮૯ થી ૯૮)
રાજ્યસભાના સભાપતિ (ઉપરાષ્ટ્રપતિ) અને ઉપસભાપતિ (અનુચ્છેદ ૮૯-૯૨); લોકસભા અધ્યક્ષ (સ્પીકર) અને ઉપાધ્યક્ષ (અનુચ્છેદ ૯૩-૯૭): સ્પીકરની ચૂંટણી લોકસભાના સભ્યોમાંથી સાદી બહુમતીથી, શપથ સામાન્ય સાંસદ તરીકે લે છે (અલગ શપથ નહીં), રાજીનામું ડેપ્યુટી સ્પીકરને આપે છે, સદનની કાર્યવાહીનું સંચાલન, નિર્ણાયક મત (Casting Vote - અનુચ્છેદ ૧૦૦) આપવાની સત્તા, કોઈ ખરડો નાણાં ખરડો છે કે નહીં તે નક્કી કરવાની આખરી સત્તા (અનુચ્છેદ ૧૧૦), બંને ગૃહોની સંયુક્ત બેઠકની અધ્યક્ષતા (અનુચ્છેદ ૧૧૮), પક્ષપલટા વિરોધી ધારા હેઠળ ગેરલાયકાતનો નિર્ણય (૧૦મી અનુસૂચિ); પ્રથમ લોકસભા સ્પીકર (જી.વી. માવળંકર - ગુજરાતના), પ્રથમ મહિલા સ્પીકર (મીરા કુમાર); પ્રોટેમ સ્પીકર (Pro-tem Speaker - વરિષ્ઠ સભ્યની રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા નિમણૂક, નવા સાંસદોને શપથ લેવડાવવા) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભાગ-૫: સંસદીય કાર્યવાહી – કોરમ, પ્રશ્નકાળ, શૂન્યકાળ અને પ્રસ્તાવો (Parliamentary Rules)
કોરમ (Quorum - ગૃહની કુલ સભ્યસંખ્યાના ૧/૧૦ સભ્યોની હાજરી અનિવાર્ય, લોકસભામાં ૫૫ અને રાજ્યસભામાં ૨૫); પ્રશ્નકાળ (Question Hour - સત્રનો પ્રથમ કલાક ૧૧ થી ૧૨): તારાંકિત પ્રશ્નો (Starred Questions - મૌખિક જવાબ અને પૂરક પ્રશ્નો પૂછી શકાય), અતારાંકિત પ્રશ્નો (Unstarred Questions - લેખિત જવાબ, પૂરક પ્રશ્નો નહીં), અલ્પસૂચના પ્રશ્નો (Short Notice Questions); શૂન્યકાળ (Zero Hour - ૧૨ થી ૧ વાગ્યાનો સમય, ભારતીય સંસદીય શોધ ૧૯૬૨); સંસદીય પ્રસ્તાવો: અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવ (No-Confidence Motion - માત્ર લોકસભામાં, ૫૦ સભ્યોનું સમર્થન, સરકાર બહુમતી ગુમાવે તો રાજીનામું), વિશ્વાસ પ્રસ્તાવ (Confidence Motion), સ્થગન પ્રસ્તાવ (Adjournment Motion), નિંદા પ્રસ્તાવ (Censure Motion), ધ્યાન આકર્ષક પ્રસ્તાવ (Calling Attention Motion), આભાર પ્રસ્તાવ (Motion of Thanks - રાષ્ટ્રપતિના અભિભાષણ પર) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભાગ-૫: સંસદીય ખરડાઓ, સંયુક્ત બેઠક અને બજેટ પ્રક્રિયા (અનુચ્છેદ ૧૦૭ થી ૧૧૭)
ખરડાઓના પ્રકારો: ૧. સામાન્ય ખરડો (Ordinary Bill - અનુચ્છેદ ૧૦૭-૧૦૮, કોઈપણ ગૃહમાં રજૂ થઈ શકે, સાદી બહુમતી, ૬ મહિનાનો ગતિરોધ થાય તો રાષ્ટ્રપતિ અનુચ્છેદ ૧૦૮ હેઠળ સંયુક્ત બેઠક Joint Sitting બોલાવે, અધ્યક્ષતા લોકસભા સ્પીકર કરે); ૨. નાણાં ખરડો (Money Bill - અનુચ્છેદ ૧૧૦, માત્ર લોકસભામાં રાષ્ટ્રપતિની પૂર્વમંજૂરીથી રજૂ થાય, સ્પીકરનું પ્રમાણપત્ર જરૂરી, રાજ્યસભા માત્ર ૧૪ દિવસ રોકી શકે સુધારો કરી શકે નહીં, સંયુક્ત બેઠકની જોગવાઈ નથી); ૩. નાણાકીય ખરડો (Financial Bill I & II - અનુચ્છેદ ૧૧૭); ૪. બંધારણીય સુધારા ખરડો (અનુચ્છેદ ૩૬૮); કેન્દ્રીય બજેટ (વાર્ષિક નાણાકીય પત્રક Annual Financial Statement - અનુચ્છેદ ૧૧૨): બજેટ રજૂઆત, સામાન્ય ચર્ચા, ખાતાવાર સમિતિઓ દ્વારા ચકાસણી, અનુદાનની માંગણીઓ પર મતદાન (Demands for Grants), કાપ પ્રસ્તાવ (Cut Motions - નીતિ કાપ Policy Cut, કરકસર કાપ Economy Cut, ટોકન કાપ Token Cut), વિનિયોગ ખરડો (Appropriation Bill - અનુચ્છેદ ૧૧૪), લેખાનુંદાન (Vote on Account - અનુચ્છેદ ૧૧૬), નાણા ખરડો (Finance Bill); સંચિત નિધિ (Consolidated Fund of India - અનુચ્છેદ ૨૬૬), આકસ્મિક નિધિ (Contingency Fund of India - અનુચ્છેદ ૨૬૭) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભાગ-૫: સંસદીય સમિતિઓ – PAC, અંદાજ સમિતિ અને જાહેર સાહસો સમિતિ
સંસદીય સમિતિઓનું મહત્વ અને પ્રકારો (સ્થાયી સમિતિઓ Standing Committees અને એડહોક સમિતિઓ Ad-hoc Committees); જાહેર હિસાબ સમિતિ (Public Accounts Committee - PAC: રચના ૧૯૨૧, કુલ ૨૨ સભ્યો - ૧૫ લોકસભા + ૭ રાજ્યસભા, કાર્યકાળ ૧ વર્ષ, અધ્યક્ષ વિરોધ પક્ષના નેતા, CAG ના અહેવાલની ચકાસણી કરે છે, 'સંસદની ત્રીજી આંખ' અને CAG ની મિત્ર/માર્ગદર્શક); અંદાજ સમિતિ (Estimates Committee: રચના ૧૯૫૦ જોન મથાઈ ભલામણ, સૌથી મોટી સમિતિ - કુલ ૩૦ સભ્યો તમામ માત્ર લોકસભામાંથી, સરકારી ખર્ચમાં કરકસર અને સુધારા સૂચવે છે, 'સતત કરકસર સમિતિ'); જાહેર સાહસ સમિતિ (Committee on Public Undertakings - COPU: રચના ૧૯૬૪ કૃષ્ણ મેનન સમિતિ ભલામણ, ૨૨ સભ્યો - ૧૫ લોકસભા + ૭ રાજ્યસભા, PSU ના ઓડિટ તપાસ); ખાતાકીય સ્થાયી સમિતિઓ (Departmentally Related Standing Committees - DRSCs: ૨૪ સમિતિઓ, પ્રત્યેકમાં ૩૧ સભ્યો - ૨૧ લોકસભા + ૧૦ રાજ્યસભા); વિશેષાધિકાર સમિતિ, પિટિશન સમિતિ ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભાગ-૫: સર્વોચ્ચ અદાલત – રચના, કોલેજિયમ અને અધિકારક્ષેત્રો (અનુચ્છેદ ૧૨૪ થી ૧૪૭)
સર્વોચ્ચ અદાલતની સ્થાપના (૨૮ જાન્યુઆરી ૧૯૫૦ નવી દિલ્હી, પ્રથમ મુખ્ય ન્યાયાધીશ એચ.જે. કણિયા - ગુજરાતના); ન્યાયાધીશોની સંખ્યા (હાલમાં ૧ CJI + ૩૩ અન્ય = ૩૪ ન્યાયાધીશો); નિમણૂક પદ્ધતિ (કોલેજિયમ સિસ્ટમ Collegium System - CJI + ૪ વરિષ્ઠ જજ); લાયકાતો (ભારતના નાગરિક, હાઈકોર્ટમાં ૫ વર્ષ જજ અથવા ૧૦ વર્ષ વકીલાત અથવા રાષ્ટ્રપતિની નજરમાં પ્રતિષ્ઠિત ન્યાયશાસ્ત્રી); નિવૃત્તિ વય ૬૫ વર્ષ; હટાવવાની પ્રક્રિયા (સંસદના બંને ગૃહોમાં સાબિત થયેલ ગેરવર્તણૂક કે અસમર્થતા બદલ ૨/૩ વિશેષ બહુમતીથી મહાભિયોગ જેવી પ્રક્રિયા); અધિકારક્ષેત્રો: ૧. મૂળ અધિકારક્ષેત્ર (Original Jurisdiction - અનુચ્છેદ ૧૩૧: કેન્દ્ર-રાજ્ય કે આંતરરાજ્ય વિવાદો), ૨. રિટ અધિકારક્ષેત્ર (અનુચ્છેદ ૩૨), ૩. અપીલીય અધિકારક્ષેત્ર (Appellate Jurisdiction - અનુચ્છેદ ૧૩૨-૧૩૪), ૪. વિશેષ રજા અરજી (Special Leave Petition SLP - અનુચ્છેદ ૧૩૬), ૫. સલાહકારી અધિકારક્ષેત્ર (Advisory Jurisdiction - અનુચ્છેદ ૧૪૩), ૬. અભિલેખ અદાલત (Court of Record - અનુચ્છેદ ૧૨૯), ૭. ન્યાયિક પુનરાવલોકન (Judicial Review - અનુચ્છેદ ૧૩૭), જનહિત યાચિકા (PIL - પી.એન. ભગવતી અને વી.આર. કૃષ્ણ ઐયર) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભાગ-૫: ભારતના નિયંત્રક અને મહાલેખાપરીક્ષક – CAG (અનુચ્છેદ ૧૪૮ થી ૧૫૧)
CAG નું પદ (જાહેર નાણાંના વાલી Guardian of Public Purse, ડૉ. આંબેડકર અનુસાર 'બંધારણ હેઠળનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ પદ'); અનુચ્છેદ ૧૪૮ (CAG ની નિમણૂક રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા, શપથ ત્રીજી અનુસૂચિ મુજબ, કાર્યકાળ ૬ વર્ષ અથવા ૬૫ વર્ષની ઉંમર જે વહેલું હોય તે, સુપ્રીમ કોર્ટના જજની જેમ જ હોદ્દા પરથી હટાવી શકાય, નિવૃત્તિ બાદ ભારત સરકાર કે રાજ્ય સરકાર હેઠળ કોઈ લાભનું પદ ધારણ કરી શકતા નથી); અનુચ્છેદ ૧૪૯ (CAG ની સત્તાઓ અને ફરજો - કેન્દ્ર અને રાજ્યોના તમામ આવક-ખર્ચ, સંચિત નિધિ, આકસ્મિક નિધિ, સરકારી કંપનીઓનું ઓડિટ); અનુચ્છેદ ૧૫૦ (કેન્દ્ર અને રાજ્યોના હિસાબોનું ફોર્મેટ રાષ્ટ્રપતિને સૂચવવું); અનુચ્છેદ ૧૫૧ (ઓડિટ અહેવાલો: કેન્દ્રનો અહેવાલ રાષ્ટ્રપતિને સોંપે જે સંસદમાં રજૂ થાય અને PAC તપાસે, રાજ્યનો અહેવાલ રાજ્યપાલને સોંપે જે વિધાનસભામાં રજૂ થાય); ભારતના પ્રથમ CAG (વી. નરહરિ રાવ) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભાગ-૬: રાજ્ય કારોબારી – રાજ્યપાલની નિમણૂક, સત્તાઓ અને કાર્યો (અનુચ્છેદ ૧૫૨ થી ૧૬૨)
અનુચ્છેદ ૧૫૩ (દરેક રાજ્ય માટે એક રાજ્યપાલ રહેશે, ૭મો સુધારો ૧૯૫૬ - એક જ વ્યક્તિ બે કે વધુ રાજ્યોના રાજ્યપાલ બની શકે); અનુચ્છેદ ૧૫૪ (રાજ્યની કારોબારી સત્તા રાજ્યપાલમાં નિહિત); અનુચ્છેદ ૧૫૫ (રાજ્યપાલની નિમણૂક રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા સીલબંધ વોરંટથી); અનુચ્છેદ ૧૫૬ (કાર્યકાળ ૫ વર્ષ પરંતુ રાષ્ટ્રપતિની મરજી સુધી Pleasure of the President હોદ્દો ધારણ કરે); અનુચ્છેદ ૧૫૭ (લાયકાત: ભારતના નાગરિક, ૩૫ વર્ષની ઉંમર); અનુચ્છેદ ૧૫૯ (શપથ સંબંધિત હાઈકોર્ટના મુખ્ય ન્યાયાધીશ સમક્ષ); સત્તાઓ: કારોબારી સત્તાઓ (મુખ્યમંત્રી, મંત્રીઓ, એડવોકેટ જનરલ, રાજ્ય ચૂંટણી કમિશનર, GPSC અધ્યક્ષની નિમણૂક); ધારાકીય સત્તાઓ (વિધાનસભા સત્ર બોલાવવું, વિસર્જન, ૧/૬ સભ્યો વિધાનપરિષદમાં નામાંકિત કરવા, ખરડાને રાષ્ટ્રપતિના વિચારણા અર્થે અનામત રાખવો - અનુચ્છેદ ૨૦૦-૨૦૧); અનુચ્છેદ ૨૧૩ (રાજ્યપાલની વટહુકમ બહાર પાડવાની સત્તા); અનુચ્છેદ ૧૬૧ (ક્ષમાદાનની સત્તા - મૃત્યુદંડ માફ કરી શકતા નથી); સ્વેચ્છાધીન સત્તાઓ (Discretionary Powers - સરકારની રચના, ત્રિશંકુ વિધાનસભા, રાષ્ટ્રપતિ શાસનની ભલામણ અનુચ્છેદ ૩૫૬); સરકારીયા પંચ અને પુંછી પંચની ભલામણો ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભાગ-૬: મુખ્યમંત્રી, રાજ્ય મંત્રીપરિષદ અને એડવોકેટ જનરલ (અનુચ્છેદ ૧૬૩ થી ૧૬૭)
મુખ્યમંત્રી (રાજ્યના વાસ્તવિક વડા De Facto Executive, રાજ્ય આયોજન બોર્ડના અધ્યક્ષ, મંત્રીપરિષદના વડા); અનુચ્છેદ ૧૬૩ (રાજ્યપાલને સહાય અને સલાહ આપવા મંત્રીપરિષદ); અનુચ્છેદ ૧૬૪ (મુખ્યમંત્રીની નિમણૂક રાજ્યપાલ કરશે અને અન્ય મંત્રીઓની નિમણૂક મુખ્યમંત્રીની સલાહથી થશે, મંત્રીપરિષદ વિધાનસભાને સામૂહિક રીતે જવાબદાર, ૯૧મો સુધારો ૨૦૦૩ - રાજ્ય મંત્રીપરિષદની સંખ્યા વિધાનસભાની કુલ સંખ્યાના મહત્તમ ૧૫% અને ઓછામાં ઓછા ૧૨ મંત્રીઓ); અનુચ્છેદ ૧૬૭ (રાજ્યપાલને વહીવટી અને ધારાકીય નિર્ણયોની માહિતી આપવાની મુખ્યમંત્રીની ફરજ); અનુચ્છેદ ૧૬૫: એડવોકેટ જનરલ (રાજ્યના સર્વોચ્ચ કાયદા અધિકારી, હાઈકોર્ટના જજ બનવાની લાયકાત, રાજ્યપાલની મરજી સુધી હોદ્દો, વિધાનસભામાં બોલવાનો અને બેસવાનો અધિકાર પરંતુ મતદાનનો નહીં - અનુચ્છેદ ૧૭૭) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભાગ-૬: રાજ્ય વિધાનમંડળ – વિધાનસભા અને વિધાનપરિષદ (અનુચ્છેદ ૧૬૮ થી ૨૧૨)
અનુચ્છેદ ૧૬૮ (રાજ્ય વિધાનમંડળની રચના: રાજ્યપાલ + વિધાનસભા [+ વિધાનપરિષદ જ્યાં હોય ત્યાં]); અનુચ્છેદ ૧૬૯ (વિધાનપરિષદની રચના અથવા નાબૂદી - વિધાનસભાની ૨/૩ વિશેષ બહુમતી અને સંસદની સાદી બહુમતી); વિધાનપરિષદ ધરાવતા ૬ રાજ્યો (ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર, મહારાષ્ટ્ર, કર્ણાટક, આંધ્રપ્રદેશ, તેલંગાણા - ગુજરાતમાં એકગૃહી વિધાનસભા છે); અનુચ્છેદ ૧૭૦: વિધાનસભા (મહત્તમ ૫૦૦, લઘુત્તમ ૬૦ બેઠકો - અપવાદ ગોવા ૪૦, મિઝોરમ ૪૦, સિક્કિમ ૩૨; ગુજરાત વિધાનસભાની ૧૮૨ બેઠકો - SC ૧૩, ST ૨૭, સામાન્ય ૧૪૨; લાયકાત ૨૫ વર્ષ, કાર્યકાળ ૫ વર્ષ); અનુચ્છેદ ૧૭૧: વિધાનપરિષદ (મહત્તમ વિધાનસભાના ૧/૩, લઘુત્તમ ૪૦ સભ્યો, લાયકાત ૩૦ વર્ષ, કાર્યકાળ ૬ વર્ષ, ચૂંટણી: ૧/૩ ધારાસભ્યો દ્વારા, ૧/૩ સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાઓ દ્વારા, ૧/૧૨ સ્નાતકો દ્વારા, ૧/૧૨ શિક્ષકો દ્વારા, ૧/૬ રાજ્યપાલ દ્વારા નામાંકિત); વિધાનસભા અધ્યક્ષ (સ્પીકર) અને ઉપાધ્યક્ષ; રાજ્ય બજેટ પ્રક્રિયા (અનુચ્છેદ ૨૦૨) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભાગ-૬: વડી અદાલત અને તાબાની અદાલતો (અનુચ્છેદ ૨૧૪ થી ૨૩૭)
અનુચ્છેદ ૨૧૪ (દરેક રાજ્ય માટે એક વડી અદાલત રહેશે); અનુચ્છેદ ૨૩૧ (સંસદ કાયદા દ્વારા બે કે વધુ રાજ્યો માટે એક સામાન્ય હાઈકોર્ટ સ્થાપી શકે - હાલમાં ભારતમાં કુલ ૨૫ હાઈકોર્ટ); ગુજરાત હાઈકોર્ટ (સ્થાપના ૧ મે ૧૯૬૦ અમદાવાદ, પ્રથમ મુખ્ય ન્યાયાધીશ જે.એમ. શેલાત); ન્યાયાધીશોની નિમણૂક (રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા CJI અને સંબંધિત રાજ્યપાલ તથા HC ના CJ સાથે પરામર્શ કરીને); લાયકાતો (ભારતના નાગરિક, ભારતમાં ૧૦ વર્ષ ન્યાયિક હોદ્દો અથવા HC માં ૧૦ વર્ષ વકીલાત); નિવૃત્તિ વય ૬૨ વર્ષ; હટાવવાની પ્રક્રિયા સુપ્રીમ કોર્ટના જજ સમાન; સત્તાઓ: મૂળ અધિકારક્ષેત્ર, અપીલીય અધિકારક્ષેત્ર, રિટ અધિકારક્ષેત્ર (અનુચ્છેદ ૨૨૬ - મૂળભૂત અધિકારો ઉપરાંત અન્ય કાનૂની અધિકારો માટે પણ, SC કરતા વ્યાપક), સુપરવાઇઝરી અધિકારક્ષેત્ર (અનુચ્છેદ ૨૨૭), અભિલેખ અદાલત (અનુચ્છેદ ૨૧૫); તાબાની અદાલતો (Subordinate Courts - જિલ્લા જજની નિમણૂક રાજ્યપાલ દ્વારા હાઈકોર્ટના પરામર્શથી અનુચ્છેદ ૨૩૩); લોક અદાલતો અને ગ્રામ ન્યાયાલય અધિનિયમ ૨૦૦૮ ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભાગ-૮ અને ૯/૯A: કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો અને સ્થાનિક સ્વરાજ્યની બંધારણીય જોગવાઈઓ
કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો (ભાગ-૮, અનુચ્છેદ ૨૩૯-૨૪૨: રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા વહીવટદાર/લેફ્ટનન્ટ ગવર્નર LG ની નિમણૂક, ૬૯મો સુધારો ૧૯૯૧ - દિલ્હીને રાષ્ટ્રીય રાજધાની ક્ષેત્ર NCT નો દરજ્જો અને વિધાનસભા અનુચ્છેદ ૨૩૯AA); પંચાયતી રાજ બંધારણીય જોગવાઈઓ (ભાગ-૯, અનુચ્છેદ ૨૪૩ થી ૨૪૩-O, ૭૩મો સુધારો ૧૯૯૨, ૧૧મી અનુસૂચિના ૨૯ વિષયો, ત્રિસ્તરીય માળખું, ગ્રામસભા અનુચ્છેદ ૨૪૩A, મહિલાઓ માટે ઓછામાં ઓછી ૧/૩ બેઠકો અનામત - ગુજરાતમાં ૫૦%, રાજ્ય ચૂંટણી પંચ અનુચ્છેદ ૨૪૩K, રાજ્ય નાણાંપંચ અનુચ્છેદ ૨૪૩I); નગરપાલિકાઓ (ભાગ-૯A, અનુચ્છેદ ૨૪૩-P થી ૨૪૩-ZG, ૭૪મો સુધારો ૧૯૯૨, ૧૨મી અનુસૂચિના ૧૮ કાર્યો, વોર્ડ સમિતિઓ, જિલ્લા આયોજન સમિતિ DPC અનુચ્છેદ ૨૪૩ZD); સહકારી મંડળીઓ (ભાગ-૯B, અનુચ્છેદ ૨૪૩-ZH થી ૨૪૩-ZT, ૯૭મો સુધારો ૨૦૧૧) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભાગ-૧૦ અને ૧૧: અનુસૂચિત-આદિજાતિ વિસ્તારો અને કેન્દ્ર-રાજ્ય સંબંધો (અનુચ્છેદ ૨૪૪ થી ૨૬૩)
અનુચ્છેદ ૨૪૪ (૫મી અને ૬ઠી અનુસૂચિના આદિજાતિ વિસ્તારોનું વહીવટ, PESA Act ૧૯૯૬ - દિલીપ સિંહ ભૂરિયા સમિતિ); કેન્દ્ર-રાજ્ય સંબંધો: ૧. ધારાકીય સંબંધો (Legislative Relations - અનુચ્છેદ ૨૪૫-૨૫૫: સંઘ સૂચિ ૯૭/૧૦૦ વિષયો, રાજ્ય સૂચિ ૬૬/૬૧ વિષયો, સમવર્તી સૂચિ ૪૭/૫૨ વિષયો - ૪૨મા સુધારા દ્વારા શિક્ષણ, વન, વજન-માપ, વન્યજીવ રક્ષણ, ન્યાય વહીવટ સમવર્તીમાં ખસેડાયા; શેષ સત્તાઓ કેન્દ્ર પાસે અનુચ્છેદ ૨૪૮; રાજ્ય સૂચિ પર સંસદની કાયદો બનાવવાની સત્તા અનુચ્છેદ ૨૪૯ રાજ્યસભા ૨/૩ ઠરાવ, અનુચ્છેદ ૨૫૦ કટોકટી વખતે, અનુચ્છેદ ૨૫૨ બે કે વધુ રાજ્યોની વિનંતીથી, અનુચ્છેદ ૨૫૩ આંતરરાષ્ટ્રીય સંધિઓના અમલ માટે); ૨. વહીવટી સંબંધો (Administrative Relations - અનુચ્છેદ ૨૫૬-૨૬૩: કેન્દ્રના નિર્દેશો, અનુચ્છેદ ૨૬૨ આંતરરાજ્ય જળ વિવાદ અધિનિયમ, અનુચ્છેદ ૨૬૩ આંતર-રાજ્ય પરિષદ Inter-State Council - અધ્યક્ષ વડાપ્રધાન); કેન્દ્ર-રાજ્ય પંચો: સરકારીયા આયોગ (૧૯૮૩), પુંછી આયોગ (૨૦૦૭) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભાગ-૧૨: નાણાકીય સંબંધો, કરવેરા, નાણાંપંચ અને મિલકત (અનુચ્છેદ ૨૬૪ થી ૩૦૦A)
કેન્દ્ર-રાજ્ય નાણાકીય સંબંધો (અનુચ્છેદ ૨૬૮-૨૯૩: કરવેરાની વહેંચણી, GST ૧૦૧મો બંધારણીય સુધારો ૨૦૧૬, અનુચ્છેદ ૨૪૬A GST ની સત્તા, અનુચ્છેદ ૨૬૯A આંતરરાજ્ય GST, અનુચ્છેદ ૨૭૯A GST કાઉન્સિલ - અધ્યક્ષ કેન્દ્રીય નાણામંત્રી); અનુચ્છેદ ૨૭૫ (કેન્દ્ર દ્વારા રાજ્યોને વૈધાનિક અનુદાન Statutory Grants); અનુચ્છેદ ૨૮૦: નાણાંપંચ (Finance Commission - રચના દર ૫ વર્ષે રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા, ૧ અધ્યક્ષ + ૪ સભ્યો, કેન્દ્ર અને રાજ્યો વચ્ચે કરવેરાની વહેંચણીની ભલામણ, પ્રથમ નાણાંપંચ અધ્યક્ષ કે.સી. નિયોગી, ૧૫મું નાણાંપંચ એન.કે. સિંહ, ૧૬મું નાણાંપંચ ડૉ. અરવિંદ પનગઢિયા); અનુચ્છેદ ૨૬૬ (સંચિત નિધિ અને જાહેર હિસાબ Public Account); અનુચ્છેદ ૨૬૭ (આકસ્મિક નિધિ); અનુચ્છેદ ૩૦૦(A) (મિલકતનો કાનૂની અધિકાર - કાયદાની સત્તા વિના કોઈ વ્યક્તિને મિલકતથી વંચિત રાખી શકાશે નહીં) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભાગ-૧૪: સંઘ અને રાજ્યો હેઠળની સેવાઓ – UPSC અને GPSC (અનુચ્છેદ ૩૦૮ થી ૩૨૩)
અખિલ ભારતીય સેવાઓ (All India Services - અનુચ્છેદ ૩૧૨: IAS, IPS, IFS; રાજ્યસભાની ૨/૩ બહુમતીથી નવી અખિલ ભારતીય સેવા બનાવવાની વિશેષ સત્તા); અનુચ્છેદ ૩૦૯-૩૧૧ (સનદી સેવાઓની ભરતી, શરતો અને રક્ષણ - અનુચ્છેદ ૩૧૧ સનદી સેવકોને મનસ્વી રીતે બરતરફી કે હોદ્દા પરથી ઉતારી પાડવા સામે રક્ષણ); જાહેર સેવા આયોગ (Public Service Commissions - અનુચ્છેદ ૩૧૫-૩૨૩): અનુચ્છેદ ૩૧૫ (સંઘ માટે UPSC અને રાજ્યો માટે SPSC/GPSC ની રચના); અનુચ્છેદ ૩૧૬ (UPSC અધ્યક્ષ અને સભ્યોની નિમણૂક રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા, કાર્યકાળ ૬ વર્ષ અથવા ૬૫ વર્ષ; GPSC અધ્યક્ષ અને સભ્યોની નિમણૂક રાજ્યપાલ દ્વારા, કાર્યકાળ ૬ વર્ષ અથવા ૬૨ વર્ષ); અનુચ્છેદ ૩૧૭ (હટાવવાની પ્રક્રિયા - માત્ર રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા સુપ્રીમ કોર્ટની તપાસ બાદ); અનુચ્છેદ ૩૨૦ (જાહેર સેવા આયોગના કાર્યો); અનુચ્છેદ ૩૨૩ (વાર્ષિક અહેવાલ - UPSC રાષ્ટ્રપતિને અને GPSC રાજ્યપાલને સોંપે) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભાગ-૧૪(A) અને ૧૫: વહીવટી ટ્રિબ્યુનલ અને ચૂંટણી પંચ (અનુચ્છેદ ૩૨૩A થી ૩૨૯)
વહીવટી ટ્રિબ્યુનલ (ભાગ-૧૪A, ૪૨મો સુધારો ૧૯૭૬ - સ્વર્ણસિંહ સમિતિ ભલામણ): અનુચ્છેદ ૩૨૩(A) (કેન્દ્રીય અને રાજ્ય વહીવટી ટ્રિબ્યુનલ - CAT/SAT, સનદી સેવકોના સેવા વિવાદો), અનુચ્છેદ ૩૨૩(B) (અન્ય બાબતો જેમ કે કરવેરા, જમીન સુધારણા, વિદેશી હૂંડિયામણ માટેના ટ્રિબ્યુનલ્સ); ચૂંટણી પંચ (ભાગ-૧૫, અનુચ્છેદ ૩૨૪-૩૨૯): અનુચ્છેદ ૩૨૪ (ભારતનું ચૂંટણી પંચ ECI - રાષ્ટ્રપતિ, ઉપરાષ્ટ્રપતિ, સંસદ અને રાજ્ય વિધાનમંડળોની ચૂંટણીઓનું સંચાલન, અધિક્ષણ અને નિયંત્રણ; સ્થાપના ૨૫ જાન્યુઆરી ૧૯૫૦ - રાષ્ટ્રીય મતદાતા દિવસ); રચના (૧ મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર CEC + ૨ અન્ય કમિશનરો, કાર્યકાળ ૬ વર્ષ અથવા ૬૫ વર્ષ, હટાવવાની પદ્ધતિ સુપ્રીમ કોર્ટના જજ સમાન); અનુચ્છેદ ૩૨૫ (ધર્મ, જાતિ, જ્ઞાતિ કે લિંગના આધારે મતદાર યાદીમાં કોઈ ભેદભાવ નહીં); અનુચ્છેદ ૩૨૬ (પુખ્ત વય મતાધિકાર Universal Adult Suffrage - ૬૧મો સુધારો ૧૯૮૮ દ્વારા મતદાન વય ૨૧ થી ઘટાડી ૧૮ વર્ષ કરાઈ); આદર્શ આચારસંહિતા (Model Code of Conduct), ઈવીએમ (EVM) અને VVPAT નો ઉપયોગ ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભાગ-૧૬: અમુક વર્ગો સંબંધી ખાસ જોગવાઈઓ – SC, ST, OBC અને EWS આયોગ (અનુચ્છેદ ૩૩૦ થી ૩૪૨A)
લોકસભા અને વિધાનસભાઓમાં અનામત: અનુચ્છેદ ૩૩૦ (લોકસભામાં SC અને ST માટે બેઠકો અનામત - SC ૮૪, ST ૪૭ બેઠકો); અનુચ્છેદ ૩૩૨ (રાજ્ય વિધાનસભાઓમાં SC અને ST માટે અનામત); અનુચ્છેદ ૩૩૪ (અનામતની મુદત - ૧૦૪મો સુધારો ૨૦૧૯ દ્વારા ૨૦૩૦ સુધી વધારાઈ); રાષ્ટ્રીય આયોગો: અનુચ્છેદ ૩૩૮: રાષ્ટ્રીય અનુસૂચિત જાતિ આયોગ (NCSC - ૬૫મો સુધારો ૧૯૯૦ અને ૮૯મો સુધારો ૨૦૦૩); અનુચ્છેદ ૩૩૮(A): રાષ્ટ્રીય અનુસૂચિત જનજાતિ આયોગ (NCST - ૮૯મો સુધારો ૨૦૦૩); અનુચ્છેદ ૩૩૮(B): રાષ્ટ્રીય પછાત વર્ગ આયોગ (NCBC - ૧૦૨મો બંધારણીય સુધારો ૨૦૧૮ દ્વારા બંધારણીય દરજ્જો); અનુચ્છેદ ૩૪૦ (પછાત વર્ગોની સ્થિતિની તપાસ માટે પંચ - કાકા કાલેલકર પંચ ૧૯૫૩, મંડલ પંચ ૧૯૭૯ - ૨૭% OBC અનામત); અનુચ્છેદ ૩૪૧ (અનુસૂચિત જાતિઓની યાદી જાહેર કરવાની રાષ્ટ્રપતિની સત્તા); અનુચ્છેદ ૩૪૨ (અનુસૂચિત જનજાતિઓની યાદી); અનુચ્છેદ ૩૪૨(A) (સામાજિક અને શૈક્ષણિક રીતે પછાત વર્ગો SEBC ની યાદી - ૧૦૫મો સુધારો ૨૦૨૧) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભાગ-૧૭: સત્તાવાર ભાષાઓ – અનુચ્છેદ ૩૪૩ થી ૩૫૧ અને ૮મી અનુસૂચિની ૨૨ ભાષાઓ
અનુચ્છેદ ૩૪૩ (સંઘની રાજભાષા દેવનાગરી લિપિમાં હિન્દી રહેશે અને અંકનું સ્વરૂપ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્વરૂપ રહેશે); અનુચ્છેદ ૩૪૪ (સત્તાવાર ભાષા પંચ અને સંસદીય સમિતિ - બી.જી. ખેર પંચ ૧૯૫૫); અનુચ્છેદ ૩૪૫ (રાજ્યની સત્તાવાર ભાષા કે ભાષાઓ); અનુચ્છેદ ૩૪૮ (સુપ્રીમ કોર્ટ, હાઈકોર્ટ અને ખરડાઓ-અધિનિયમોની ભાષા અંગ્રેજી રહેશે); અનુચ્છેદ ૩૫૦ (ફરિયાદ નિવારણ માટે વપરાતી ભાષા); અનુચ્છેદ ૩૫૦(A) (પ્રાથમિક તબક્કે માતૃભાષામાં શિક્ષણની સુવિધાઓ); અનુચ્છેદ ૩૫૦(B) (ભાષાકીય લઘુમતીઓ માટે ખાસ અધિકારી - ૭મો સુધારો ૧૯૫૬); અનુચ્છેદ ૩૫૧ (હિન્દી ભાષાના વિકાસ અને પ્રસાર માટે નિર્દેશ); ૮મી અનુસૂચિની ૨૨ માન્ય ભાષાઓ: મૂળ ૧૪ ભાષાઓ (અસમિયા, બંગાળી, ગુજરાતી, હિન્દી, કન્નડ, કાશ્મીરી, મલયાલમ, મરાઠી, ઉડિયા, પંજાબી, સંસ્કૃત, તમિલ, તેલુગુ, ઉર્દૂ); ૨૧મો સુધારો ૧૯૬૭ (સિંધી); ૭૧મો સુધારો ૧૯૯૨ (કોંકણી, મણિપુરી, નેપાળી); ૯૨મો સુધારો ૨૦૦૩ (બોડો, ડોગરી, મૈથિલી, સંથાલી); શાસ્ત્રીય ભાષાઓ (Classical Languages - તમિલ ૨૦૦૪, સંસ્કૃત ૨૦૦૫, તેલુગુ ૨૦૦૮, કન્નડ ૨૦૦૮, મલયાલમ ૨૦૧૩, ઓડિયા ૨૦૧૪ અને તાજેતરમાં મરાઠી, પાલી, પ્રાકૃત, અસમિયા, બંગાળી) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભાગ-૧૮: કટોકટી સંબંધી જોગવાઈઓ – રાષ્ટ્રીય, રાજ્ય અને નાણાકીય કટોકટી (અનુચ્છેદ ૩૫૨, ૩૫૬, ૩૬૦)
કટોકટીની જોગવાઈઓ (જર્મનીના વેઇમર બંધારણ અને ૧૯૩૫ ના કાયદામાંથી); ૧. રાષ્ટ્રીય કટોકટી (National Emergency - અનુચ્છેદ ૩૫૨: યુદ્ધ, બાહ્ય આક્રમણ કે સશસ્ત્ર વિદ્રોહના આધારે - ૪૪મા સુધારા દ્વારા 'આંતરિક અશાંતિ' શબ્દ બદલી 'સશસ્ત્ર વિદ્રોહ' કરાયો, કેબિનેટની લેખિત ભલામણ ફરજિયાત, સંસદના બંને ગૃહો દ્વારા ૧ મહિનામાં ૨/૩ વિશેષ બહુમતીથી મંજૂરી, દર ૬ મહિને મંજૂરીથી અનિશ્ચિત કાળ સુધી લંબાવી શકાય; ભારતમાં ૩ વાર લાદવામાં આવી: ૧૯૬૨ ભારત-ચીન યુદ્ધ, ૧૯૭૧ ભારત-પાકિસ્તાન યુદ્ધ, ૧૯૭૫ આંતરિક અશાંતિ); અસરો (અનુચ્છેદ ૩૫૮ - અનુચ્છેદ ૧૯ આપોઆપ મોકૂફ, અનુચ્છેદ ૩૫૯ - રાષ્ટ્રપતિના આદેશથી અન્ય અધિકારો મોકૂફ પરંતુ અનુચ્છેદ ૨૦ અને ૨૧ ક્યારેય મોકૂફ થતા નથી); ૨. રાષ્ટ્રપતિ શાસન / બંધારણીય કટોકટી (President's Rule - અનુચ્છેદ ૩૫૬ અને ૩૬૫: રાજ્યમાં બંધારણીય તંત્ર નિષ્ફળ જવા પર, સંસદ દ્વારા ૨ મહિનામાં સાદી બહુમતીથી મંજૂરી, મહત્તમ ૩ વર્ષ સુધી; પ્રથમ પંજાબ ૧૯૫૧, ગુજરાતમાં પ્રથમ ૧૯૭૪); ૩. નાણાકીય કટોકટી (Financial Emergency - અનુચ્છેદ ૩૬૦: ભારતમાં એકપણ વાર લાદવામાં આવી નથી, ૨ મહિનામાં સાદી બહુમતીથી મંજૂરી) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભાગ-૨૦: બંધારણીય સુધારાની પ્રક્રિયા અને બહુમતીના પ્રકારો (અનુચ્છેદ ૩૬૮)
અનુચ્છેદ ૩૬૮ (બંધારણમાં સુધારો કરવાની સંસદની સત્તા અને પ્રક્રિયા - દક્ષિણ આફ્રિકા પાસેથી); બંધારણીય સુધારાની પ્રક્રિયા: સંસદના કોઈપણ ગૃહમાં રજૂ થઈ શકે (રાજ્ય વિધાનમંડળમાં નહીં), મંત્રી કે ખાનગી સભ્ય રજૂ કરી શકે, રાષ્ટ્રપતિની પૂર્વમંજૂરી જરૂરી નથી, બંને ગૃહોમાં અલગ અલગ પસાર થવો જરૂરી (સંયુક્ત બેઠકની કોઈ જોગવાઈ નથી), રાષ્ટ્રપતિએ સહી કરવી ફરજિયાત છે (૨૪મો સુધારો ૧૯૭૧ - રાષ્ટ્રપતિ વીટો વાપરી શકતા નથી); સુધારાની ૩ પદ્ધતિઓ: ૧. સંસદની સાદી બહુમતીથી (Simple Majority - અનુચ્છેદ ૩૬૮ બહાર: નવા રાજ્યોની રચના, નાગરિકતા, સત્તાવાર ભાષા, વિધાનપરિષદ રચના/નાબૂદી, બીજી અનુસૂચિ પગાર-ભથ્થાં); ૨. સંસદની વિશેષ બહુમતીથી (Special Majority - ગૃહની કુલ સભ્યસંખ્યાની બહુમતી + હાજર રહી મતદાન કરનારના ૨/૩ સભ્યો: મૂળભૂત અધિકારો, DPSP); ૩. સંસદની વિશેષ બહુમતી + ઓછામાં ઓછા અડધા રાજ્યોની સાદી બહુમતીથી બહાલી (Special Majority + 50% States Ratification: રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી પદ્ધતિ, સંઘ અને રાજ્યોની કારોબારી/ધારાકીય સત્તાઓ, સુપ્રીમ કોર્ટ અને હાઈકોર્ટ, ૭મી અનુસૂચિ, સંસદમાં રાજ્યોનું પ્રતિનિધિત્વ, અનુચ્છેદ ૩૬૮ પોતે, GST સુધારો) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
મહત્વપૂર્ણ ઐતિહાસિક બંધારણીય સુધારાઓ – ૧ થી ૧૦૬ માં સુધારા સુધી (Landmark Amendments)
૧લો સુધારો ૧૯૫૧ (૯મી અનુસૂચિ, વાણી સ્વતંત્રતા પર વ્યાજબી નિયંત્રણો); ૭મો સુધારો ૧૯૫૬ (રાજ્યોનું પુનર્ગઠન ૧૪ રાજ્યો ૬ UT, એક જ વ્યક્તિ બે રાજ્યોના રાજ્યપાલ, સામાન્ય હાઈકોર્ટ); ૨૪મો સુધારો ૧૯૭૧ (સંસદને મૂળભૂત અધિકાર સહિત બંધારણના કોઈપણ ભાગમાં સુધારો કરવાની સત્તા); ૪૨મો સુધારો ૧૯૭૬ (મિની કોન્સ્ટીટ્યુશન Mini Constitution - આમુખમાં ૩ શબ્દો, ભાગ-૪A મૂળભૂત ફરજો, ભાગ-૧૪A ટ્રિબ્યુનલ, લોકસભા/વિધાનસભા મુદત ૬ વર્ષ કરાઈ, ૫ વિષયો સમવર્તીમાં મૂકાયા); ૪૪મો સુધારો ૧૯૭૮ (મિલકતનો અધિકાર મૂળભૂત અધિકારમાંથી રદ, આંતરિક અશાંતિ બદલે સશસ્ત્ર વિદ્રોહ, અનુચ્છેદ ૨૦ અને ૨૧ કટોકટીમાં પણ મોકૂફ નહીં થાય, લોકસભા મુદત પુનઃ ૫ વર્ષ); ૫૨મો સુધારો ૧૯૮૫ (૧૦મી અનુસૂચિ - પક્ષપલટા વિરોધી ધારો); ૬૧મો સુધારો ૧૯૮૮ (મતદાન વય ૨૧ થી ૧૮ વર્ષ); ૬૯મો સુધારો ૧૯૯૧ (દિલ્હીને NCT દરજ્જો); ૭૩મો અને ૭૪મો સુધારો ૧૯૯૨ (પંચાયતી રાજ અને નગરપાલિકાઓને બંધારણીય દરજ્જો); ૮૬મો સુધારો ૨૦૦૨ (અનુચ્છેદ ૨૧A શિક્ષણનો મૂળભૂત અધિકાર, ૧૧મી ફરજ); ૯૧મો સુધારો ૨૦૦૩ (મંત્રીઓની સંખ્યા ૧૫% મર્યાદિત, પક્ષપલટો કરનાર મંત્રી બની શકે નહીં); ૯૭મો સુધારો ૨૦૧૧ (સહકારી મંડળીઓ ભાગ-૯B); ૯૯મો સુધારો ૨૦૧૪ (NJAC - સુપ્રીમ કોર્ટે અસંવૈધાનિક ઠેરવ્યો); ૧૦૦મો સુધારો ૨૦૧૫ (ભારત-બાંગ્લાદેશ જમીન સીમા કરાર LBA); ૧૦૧મો સુધારો ૨૦૧૬ (વસ્તુ અને સેવા કર GST); ૧૦૨મો સુધારો ૨૦૧૮ (રાષ્ટ્રીય પછાત વર્ગ આયોગ NCBC ને બંધારણીય દરજ્જો); ૧૦૩મો સુધારો ૨૦૧૯ (EWS ને શિક્ષણ અને નોકરીમાં ૧૦% અનામત); ૧૦૪મો સુધારો ૨૦૧૯ (SC/ST અનામત ૨૦૩૦ સુધી લંબાવવી, એંગ્લો-ઇન્ડિયન બેઠકો રદ); ૧૦૫મો સુધારો ૨૦૨૧ (રાજ્યોને SEBC/OBC યાદી બનાવવાની સત્તા પુનઃસ્થાપિત); ૧૦૬મો સુધારો ૨૦૨૩ (નારી શક્તિ વંદન અધિનિયમ - લોકસભા અને વિધાનસભાઓમાં મહિલાઓ માટે ૩૩% બેઠકો અનામત) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
Answer Key & Guide
How to Solve & UnlockWhat You Get in MCQ Series:
- Complete syllabus question papers with clean layout.
- Zero answer hints for authentic offline exam practice.
- Unique serial paper code stamped on every paper.
Answer Key & Guide
How to Solve & UnlockWhat You Get in MCQ Series:
- Complete syllabus question papers with clean layout.
- Zero answer hints for authentic offline exam practice.
- Unique serial paper code stamped on every paper.
Frequently Asked Questions (FAQ)
Official guidance for Indian Constitution (ભારતનું બંધારણ) MCQ Practice Series