Educational Psychology (શૈક્ષણિક મનોવિજ્ઞાન) MCQ Question Banks
Showing 40 curated MCQ test series question papers with authentic offline exam formatting.
શૈક્ષણિક મનોવિજ્ઞાન – અર્થ, સ્વરૂપ, ક્ષેત્ર અને અધ્યાપનમાં મહત્વ (વિભાવના અને પદ્ધતિઓ)
શૈક્ષણિક મનોવિજ્ઞાનની વિભાવના, વ્યાખ્યાઓ (સ્કિનર, ક્રો એન્ડ ક્રો), સ્વરૂપ, શિક્ષણમાં મનોવિજ્ઞાનનું પ્રદાન, આંતરનિરીક્ષણ, પ્રાયોગિક અને નિરીક્ષણ પદ્ધતિ.
માનવ વિકાસના સિદ્ધાંતો – વૃદ્ધિ અને વિકાસનો તુલનાત્મક અભ્યાસ (વિકાસની દિશા)
વૃદ્ધિ અને વિકાસ વચ્ચેનો તફાવત, વિકાસના સાર્વત્રિક સિદ્ધાંતો, મસ્તકાધોમુખી સિદ્ધાંત (Cephalocaudal), સમીપ-દૂરવર્તી સિદ્ધાંત (Proximodistal).
વારસો અને વાતાવરણ – બાળ વિકાસ પર જનીનિક અને પર્યાવરણીય પરિબળોનો પ્રભાવ
વારસાગત પરિબળો (જનીન તત્વો, રંગસૂત્રો), કુટુંબ, શાળા અને સામાજિક વાતાવરણનો પ્રભાવ, કુદરત વિરુદ્ધ સંવર્ધન (Nature vs Nurture) ની ચર્ચા.
બાળપણ અને પૂર્વ-શાળા અવસ્થા – શારીરિક, ભાષાકીય અને આવેગિક વિકાસના લક્ષણો
શૈશવાવસ્થા અને પ્રારંભિક બાળપણ (૨ થી ૬ વર્ષ), સ્નાયુબદ્ધ હલનચલન, ભાષા વિકાસના તબક્કા, આત્મ-કેન્દ્રી વર્તન અને આવેગિક અસ્થિરતા.
ઉત્તર બાળપણ (શાળાકીય વય) – સામાજિકીકરણ, ટોળી વય અને નૈતિક મૂલ્યોનો પ્રારંભ
ઉત્તર બાળપણ (૬ થી ૧૨ વર્ષ), ટોળી વય (Gang Age), શાળામાં અનુકૂલન, સામાજિકીકરણની પ્રક્રિયા, પ્રાથમિક શાળાના બાળકોમાં નૈતિક ખ્યાલો.
તરુણાવસ્થા અને કિશોરાવસ્થા – શારીરિક-માનસિક ફેરફારો, તણાવ અને ઓળખનું સંકટ
તરુણાવસ્થાના લક્ષણો, સ્ટેનલી હોલનું કથન ('તોફાન અને તણાવનો કાળ'), એરિક્સનનું ઓળખ સંકટ (Identity vs Role Confusion), કારકિર્દી પસંદગી.
જીન પિયાજેનો જ્ઞાનાત્મક વિકાસ સિદ્ધાંત – ૪ અવસ્થાઓ અને શૈક્ષણિક ફલિતાર્થો
પિયાજેના ૪ તબક્કા: સંવેદનાત્મક-કારક, પૂર્વ-ક્રિયાત્મક, મૂર્ત-ક્રિયાત્મક અને અમૂર્ત-ક્રિયાત્મક અવસ્થા; સ્કીમા, આત્મસાતીકરણ અને સમાયોજન.
લેવ વાયગોત્સ્કીનો સામાજિક-સાંસ્કૃતિક સિદ્ધાંત – ZPD અને સ્કેફોલ્ડિંગ ખ્યાલ
સામાજિક રચનાવાદ, સમીપસ્થ વિકાસ ક્ષેત્ર (Zone of Proximal Development - ZPD), સ્કેફોલ્ડિંગ (ટેકો આપવો), વધુ જ્ઞાની અન્ય (MKO), ભાષા અને વિચાર.
લોરેન્સ કોહલબર્ગનો નૈતિક વિકાસ સિદ્ધાંત – ૩ સ્તરો અને ૬ તબક્કાઓ (હિન્ઝ દુવિધા)
કોહલબર્ગના ૩ સ્તર (પૂર્વ-પરંપરાગત, પરંપરાગત, ઉત્તર-પરંપરાગત), ૬ તબક્કાઓ, નૈતિક દુવિધા (Heinz Dilemma), કાયદો અને વ્યવસ્થા અભિગમ.
અધ્યયનની વિભાવના – લક્ષણો, પરિબળો, વક્રરેખાઓ અને ઉચ્ચ પ્રદેશો (Learning Plateaus)
અધ્યયનનો અર્થ અને લક્ષણો, અધ્યયનને અસર કરતા પરિબળો (પરિપક્વતા, પ્રેરણા, થાક), અધ્યયન વક્રના પ્રકારો, ઉચ્ચપ્રદેશ (Plateau) ના કારણો અને નિવારણ.
ઇવાન પાવલોવનું પ્રશિષ્ટ અભિસંધાન – કૂતરા પર પ્રયોગ અને શૈક્ષણિક વિનિયોગ
પાવલોવનો પ્રયોગ (કૂતરો, ખોરાક, ઘંટડી), અનઅભિસંધિત ઉદ્દીપક (UCS), અભિસંધિત ઉદ્દીપક (CS), વિલોપન, સામાન્યીકરણ, ભેદબોધન અને વર્ગખંડ ઉપયોગ.
બી. એફ. સ્કિનરનું કારક અભિસંધાન – ઓપરેન્ટ કન્ડીશનીંગ અને પ્રબલન અનુસૂચિ
સ્કિનર બોક્સ પ્રયોગ, હકારાત્મક અને નકારાત્મક પ્રબલન, શિક્ષા (Punishment), સતત અને આંશિક પ્રબલન અનુસૂચિ, પ્રોગ્રામ્ડ લર્નિંગ (અભિક્રમિત અધ્યયન).
એડવર્ડ થોર્નડાઈકનો પ્રયત્ન અને ભૂલનો સિદ્ધાંત – અધ્યયનના ૩ મુખ્ય અને ગૌણ નિયમો
બિલાડી પર પ્રયોગ (પઝલ બોક્સ), અધ્યયનના ૩ મુખ્ય નિયમો: તત્પરતાનો નિયમ, અભ્યાસનો નિયમ, પરિણામ/સંતોષનો નિયમ અને ૫ ગૌણ નિયમો.
કોહલરનો આંતરસૂઝ દ્વારા અધ્યયન સિદ્ધાંત – ગેસ્ટાલ્ટવાદ અને સુલતાન ચિમ્પાન્ઝી પ્રયોગ
ગેસ્ટાલ્ટ મનોવિજ્ઞાન (સમગ્રતાવાદ), કોહલરનો ચિમ્પાન્ઝી 'સુલતાન' પર પ્રયોગ (લાકડી અને કેળાં), આકસ્મિક આંતરસૂઝ (Aha moment) અને સર્જનાત્મક ઉકેલ.
અલ્બર્ટ બાન્દુરાનો સામાજિક અધ્યયન સિદ્ધાંત – બોબો ડોલ પ્રયોગ અને અનુકરણ
અવલોકનાત્મક અધ્યયન (Observational Learning), મોડેલિંગ, બોબો ડોલ પ્રયોગ, ૪ તબક્કા: ધ્યાન (Attention), ધારણ (Retention), પુનઃઉત્પાદન, પ્રેરણા.
અધ્યયન સંક્રમણ – હકારાત્મક, નકારાત્મક અને શૂન્ય સંક્રમણ (તુલનાત્મક વિશ્લેષણ)
અધ્યયન સંક્રમણનો અર્થ, હકારાત્મક સંક્રમણ, નકારાત્મક સંક્રમણ, શૂન્ય સંક્રમણ, દ્વિપાર્શ્વીય સંક્રમણ, સમાન તત્વોનો સિદ્ધાંત (થોર્નડાઈક).
બુદ્ધિની વિભાવના – અર્થ, સ્વરૂપ અને આલ્ફ્રેડ બિનેની પ્રથમ બુદ્ધિ કસોટી
બુદ્ધિની વ્યાખ્યાઓ, માનસિક વય (Mental Age) નો ખ્યાલ, આલ્ફ્રેડ બિને અને સાયમનની ૧૯૦૫ની પ્રથમ બુદ્ધિ કસોટી, બુદ્ધિ કસોટીના પ્રકારો (વૈયક્તિક-જૂથ).
બુદ્ધિ આંક (IQ) ની ગણતરી – ટર્મનનું સૂત્ર અને વસ્તીમાં IQ વર્ગીકરણ વિતરણ
વિલિયમ સ્ટર્ન અને ટર્મનનું IQ સૂત્ર (IQ = MA/CA * 100), સામાન્ય સંભાવ્યતા વક્ર (NPC), પ્રતિભાશાળી (140+), સામાન્ય (90-110), મંદબુદ્ધિ વર્ગીકરણ.
બુદ્ધિના સિદ્ધાંતો – સ્પિયરમેનનો દ્વિ-ઘટક અને થર્સ્ટનનો પ્રાથમિક માનસિક શક્તિ સિદ્ધાંત
સ્પિયરમેનનો 'g' (સામાન્ય) અને 's' (વિશિષ્ટ) ઘટક સિદ્ધાંત, થર્સ્ટનનો ૭ પ્રાથમિક માનસિક શક્તિઓ (PMA) સિદ્ધાંત, ગિલ્ફર્ડનું SOI ત્રિ-પરિમાણીય મોડેલ.
હાવર્ડ ગાર્ડનરનો બહુવિધ બુદ્ધિ સિદ્ધાંત – ૮ પ્રકારની બુદ્ધિ પ્રતિભાઓ
ભાષાકીય, તાર્કિક-ગાણિતિક, અવકાશી, શારીરિક-ગતિશીલ, સંગીતમય, આંતરવૈયક્તિક, અંતઃવૈયક્તિક અને પ્રકૃતિવાદી બુદ્ધિ પ્રતિભાઓ.
Answer Key & Guide
How to Solve & UnlockWhat You Get in MCQ Series:
- Complete syllabus question papers with clean layout.
- Zero answer hints for authentic offline exam practice.
- Unique serial paper code stamped on every paper.
Answer Key & Guide
How to Solve & UnlockWhat You Get in MCQ Series:
- Complete syllabus question papers with clean layout.
- Zero answer hints for authentic offline exam practice.
- Unique serial paper code stamped on every paper.
Frequently Asked Questions (FAQ)
Official guidance for Educational Psychology (શૈક્ષણિક મનોવિજ્ઞાન) MCQ Practice Series