Indian Geography (ભારતની ભૂગોળ) MCQ Question Banks
Showing 45 curated MCQ test series question papers with authentic offline exam formatting.
જળ પરિવહન (મુખ્ય બંદરો અને રાષ્ટ્રીય જળમાર્ગો NW) અને હવાઈ પરિવહન
૧. જળ પરિવહન અને બંદરો (ભારતમાં ૧૩ મુખ્ય/મેજર બંદરો અને ૨૦૦+ નાના/મધ્યમ બંદરો; પશ્ચિમ તટના બંદરો: કંડલા/દીનદયાળ પોર્ટ ગુજરાત - મુક્ત વેપાર ક્ષેત્ર/ટાઇડલ પોર્ટ, મુંબઈ પોર્ટ સૌથી મોટું કુદરતી બંદર, જેએનપીટી/ન્હાવા શેવા ભારતનું સૌથી મોટું કન્ટેનર બંદર, મોર્મુગાઓ ગોવા લોખંડ નિકાસ, ન્યુ મેંગલોર કર્ણાટક, કોચીન કેરળ કુદરતી બંદર; પૂર્વ તટના બંદરો: તુતીકોરીન/વી.ઓ. ચિદમ્બરનાર તમિલનાડુ, ચેન્નાઈ સૌથી જૂનું કૃત્રિમ બંદર, એન્નોર/કામરાજાર પ્રથમ કોર્પોરેટાઇઝ્ડ બંદર, વિશાખાપટ્ટનમ સૌથી ઊંડું કુદરતી બંદર/ડોલ્ફિન નોઝ, પારાદીપ ઓડિશા લોખંડ નિકાસ, કોલકાતા/શ્યામાપ્રસાદ મુખર્જી નદીય બંદર, પોર્ટ બ્લેયર); સાગરમાલા પરિયોજના; ૨. રાષ્ટ્રીય જળમાર્ગો (National Waterways - IWAI નોઇડા ૧૯૮૬; NW 1 સૌથી લાંબો ૧,૬૨૦ કિમી ગંગા-ભાગીરથી-હુગલી પ્રયાગરાજ થી હલ્દિયા; NW 2 બ્રહ્મપુત્રા સાદિયા થી ધુબરી ૮૯૧ કિમી; NW 3 પશ્ચિમ તટીય નહેર કોલ્લમ થી કોટ્ટપુરમ કેરળ; NW 4 કૃષ્ણા-ગોદાવરી કાકીનાડા થી પુડુચેરી; NW 5 બ્રાહ્મણી-મહાનદી); ૩. હવાઈ પરિવહન (AAI ૧૯૯૫; ઉડાન UDAN યોજના 'ઉડે દેશ કા આમ નાગરિક'; પ્રમુખ આંતરરાષ્ટ્રીય એરપોર્ટ્સ: ઇન્દિરા ગાંધી નવી દિલ્હી, છત્રપતિ શિવાજી મુંબઈ, કેમ્પેગૌડા બેંગલુરુ, સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ અમદાવાદ) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભારતનું ભૌગોલિક સ્થાન, વિસ્તાર, અક્ષાંશ-રેખાંશ અને પ્રમાણભૂત સમયરેખા (IST)
ભારતનું વિશ્વ અને એશિયામાં સ્થાન (ઉત્તર-પૂર્વી ગોળાર્ધ); અક્ષાંશીય વિસ્તાર (૮°૪' ઉ. થી ૩૭°૬' ઉ. અક્ષાંશ, મુખ્ય ભૂમિ; અંદમાન ૬°૪૫' ઇન્દિરા પોઇન્ટ); રેખાંશીય વિસ્તાર (૬૮°૭' પૂ. થી ૯૭°૨૫' પૂ. રેખાંશ); કુલ ક્ષેત્રફળ (૩૨,૮૭,૨૬૩ ચો.કિમી - વિશ્વના ૨.૪૨%, વિશ્વમાં ૭મો ક્રમ); ઉત્તર-દક્ષિણ લંબાઈ (૩,૨૧૪ કિમી - ઇન્દિરા કોલ થી કન્યાકુમારી), પૂર્વ-પશ્ચિમ પહોળાઈ (૨,૯૩૩ કિમી - કિબિથુ/અરુણાચલ થી ગુહારમોતી/ગુજરાત); ૮૨°૩૦' પૂર્વ રેખાંશ (IST પ્રમાણભૂત સમયરેખા - પાંચ રાજ્યો: યુપી (મિર્ઝાપુર/પ્રયાગરાજ), એમપી, છત્તીસગઢ, ઓડિશા, આંધ્રપ્રદેશ; GMT થી ૫:૩૦ કલાક આગળ); કર્કવૃત (૨૩°૩૦' ઉ. અક્ષાંશ - ૮ રાજ્યો: ગુજરાત, રાજસ્થાન, એમપી, છત્તીસગઢ, ઝારખંડ, પશ્ચિમ બંગાળ, ત્રિપુરા, મિઝોરમ; માહી નદી ૨ વાર ઓળંગે છે) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભારતની જમીની અને દરિયાઈ સીમાઓ, પડોશી દેશો અને આંતરરાષ્ટ્રીય સીમારેખાઓ
ભારતની કુલ જમીની સીમા (૧૫,૨૦૦ કિમી); દરિયાકિનારો (મુખ્ય ભૂમિ ૬,૧૦૦ કિમી, ટાપુઓ સહિત ૭,૫૧૬.૬ કિમી); ૭ પડોશી જમીની દેશો: બાંગ્લાદેશ (સૌથી લાંબી સીમા ૪,૦૯૬.૭ કિમી - ૫ રાજ્યો), ચીન (૩,૪૮૮ કિમી - મેકમોહન લાઈન), પાકિસ્તાન (૩,૩૨૩ કિમી - રેડક્લિફ લાઈન, સર ક્રિક), નેપાળ (૧,૭૫૧ કિમી), મ્યાનમાર (૧,૬૪૩ કિમી), ભૂતાન (૬૯૯ કિમી), અફઘાનિસ્તાન (સૌથી ટૂંકી ૧૦૬ કિમી - ડ્યુરન્ડ લાઈન); દરિયાઈ પડોશી દેશો: શ્રીલંકા (પાકની સામુદ્રધુની અને મન્નારનો અખાત), માલદીવ્સ (૮° ચેનલ); ૯ દરિયાકાંઠો ધરાવતા રાજ્યો (ગુજરાત ૧,૬૦૦ કિમી સૌથી લાંબો, આંધ્રપ્રદેશ ૨જો, તમિલનાડુ, મહારાષ્ટ્ર, કેરળ, ઓડિશા, કર્ણાટક, પશ્ચિમ બંગાળ, ગોવા સૌથી ટૂંકો) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભારતના રાજ્યો, કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો, રાજધાનીઓ અને પુનર્ગઠન ઇતિહાસ
ભારતના ૨૮ રાજ્યો અને ૮ કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો (UTs); રાજ્ય પુનર્ગઠન અધિનિયમ ૧૯૫૬ (ફઝલ અલી કમિશન, ૧૪ રાજ્યો અને ૬ કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો); ભાષા આધારિત પ્રથમ રાજ્ય આંધ્રપ્રદેશ (૧૯૫૩); ગુજરાત-મહારાષ્ટ્ર વિભાજન (૧ મે ૧૯૬૦); નાગાલેન્ડ (૧૯૬૩), હરિયાણા-પંજાબ (૧૯૬૬), હિમાચલ પ્રદેશ (૧૯૭૧), સિક્કિમ (૩૬મો સુધારો ૧૯૭૫); ગોવા-અરુણાચલ-મિઝોરમ (૧૯૮૭); છત્તીસગઢ, ઉત્તરાખંડ, ઝારખંડ (૨૦૦૦); તેલંગાણા (૨ જૂન ૨૦૧૪ - ૨૯મું રાજ્ય); જમ્મુ અને કાશ્મીર પુનર્ગઠન અધિનિયમ ૨૦૧૯ (J&K અને લદ્દાખ બે અલગ UT બન્યા - ૩૧ ઓક્ટોબર ૨૦૧૯); દાદરા-નગર હવેલી અને દમણ-દીવ મર્જર (૨૬ જાન્યુઆરી ૨૦૨૦); લેન્ડલોક્ડ રાજ્યો (હરિયાણા, એમપી, છત્તીસગઢ, ઝારખંડ, તેલંગાણા) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભારતના દ્વીપસમૂહો (અંદમાન-નિકોબાર અને લક્ષદ્વીપ) અને દરિયાઈ ચેનલો
અંદમાન અને નિકોબાર દ્વીપસમૂહ (બંગાળની ખાડી, નિમગ્ન પર્વતોના શિખરો, પોર્ટ બ્લેયર રાજધાની, સેલ્યુલર જેલ, ઉત્તર/મધ્ય/દક્ષિણ અંદમાન અને લિટલ અંદમાન; બેરન ટાપુ - ભારતનો એકમાત્ર સક્રિય જ્વાળામુખી, નારકોન્ડમ - સુષુપ્ત જ્વાળામુખી, સેડલ પીક - સર્વોચ્ચ શિખર ૭૩૨ મીટર); ૧૦ ડિગ્રી ચેનલ (અંદમાન અને નિકોબાર વચ્ચે); ડંકન પેસેજ (સાઉથ અંદમાન અને લિટલ અંદમાન વચ્ચે); ગ્રેટ ચેનલ (ગ્રેટ નિકોબાર અને સુમાત્રા ઇન્ડોનેશિયા વચ્ચે); લક્ષદ્વીપ દ્વીપસમૂહ (અરબી સમુદ્ર, પરવાળા/કોરલ રીફ દ્વીપ, કવરત્તી રાજધાની, મિનિકોય દક્ષિણતમ ટાપુ); ૯ ડિગ્રી ચેનલ (લક્ષદ્વીપ/કાલ્પેની અને મિનિકોય વચ્ચે); ૮ ડિગ્રી ચેનલ (મિનિકોય અને માલદીવ્સ વચ્ચે); શ્રીહરિકોટા (ઇસરો સતીશ ધવન સ્પેસ સેન્ટર - પુલીકટ સરોવર); પમ્બન દ્વીપ/રામેશ્વરમ, અબ્દુલ કલામ દ્વીપ (વ્હીલર આઇલેન્ડ - મિસાઇલ ટેસ્ટિંગ ઓડિશા), મજુલી દ્વીપ (વિશ્વનો સૌથી મોટો નદી ટાપુ - બ્રહ્મપુત્રા નદી અસમ) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભારતની ભૂસ્તરીય સંરચના અને ખડક પ્રણાલી (આર્કિયન, ધારવાડ, કુડ્ડપાહ, વિંધ્યન, ગોંડવાના)
ભારતીય પ્લેટ ટેક્ટોનિક્સ, પેન્જિયા અને ગોંડવાનાલેન્ડનું વિભાજન, ટેથિસ સમુદ્ર; ૬ મુખ્ય ખડક પ્રણાલીઓ: ૧. આર્કિયન ખડકો (સૌથી પ્રાચીન, અગ્નિકૃત નાઇસ અને શિસ્ટ, જીવાશ્મ રહિત); ૨. ધારવાડ ખડકો (ભારતની સૌથી સમૃદ્ધ ખનિજયુક્ત પ્રણાલી - લોખંડ, સોનું, મેંગેનીઝ, કર્ણાટક ધારવાડ); ૩. કુડ્ડપાહ ખડકો (આંધ્રપ્રદેશ કુડ્ડપાહ, ચુનાનો પથ્થર, રેતીયો પથ્થર); ૪. વિંધ્યન ખડકો (લાલ રેતીયો પથ્થર, હીરાની ખાણો - પન્ના અને ગોલકોંડા); ૫. ગોંડવાના ખડકો (ભારતના ૯૮% કોલસાનો સ્ત્રોત - દામોદર, સોન, મહાનદી અને ગોદાવરી ખીણ); ૬. ડેક્કન ટ્રેપ / દખ્ખણનો લાવા પ્રદેશ (ક્રિટેશિયસ યુગમાં લાવાના પ્રસ્ફોટનથી બેસાલ્ટ ખડકો, કાળી રેગુર જમીન) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ઉત્તરનો હિમાલય પર્વતીય પ્રદેશ – રચના, સમાંતર શ્રેણીઓ (ટ્રાન્સ, બૃહદ, લઘુ અને શિવાલિક)
હિમાલયની ઉત્પત્તિ (ટેથિસ ભૂ-અભિનતિ અને ભારતીય-યુરેશિયન પ્લેટ અથડામણ, નવો ગડીદાર/મોડદાર પર્વત); ૪ સમાંતર શ્રેણીઓ: ૧. ટ્રાન્સ હિમાલય (તિબેટિયન હિમાલય - કારાકોરમ, લદ્દાખ, ઝાસ્કર, કૈલાસ શ્રેણી; K2/ગોડવિન ઓસ્ટિન ૮,૬૧૧ મી ભારતનું સર્વોચ્ચ શિખર); ૨. બૃહદ હિમાલય / હિમાદ્રી (સૌથી ઊંચી શ્રેણી - સરેરાશ ૬,૧૦૦ મી; માઉન્ટ એવરેસ્ટ ૮,૮૪૮.૮૬ મી નેપાળ 'સાગરમથ્થા', કંચનજંગા ૮,૫૮૬ મી સિક્કિમ ભારતનું હિમાલયમાં સર્વોચ્ચ શિખર, નંગા પર્વત, નંદા દેવી, અન્નપૂર્ણા, મકાલુ, ધોળાગિરી, નામચા બરવા); ૩. લઘુ/મધ્ય હિમાલય / હિમાચલ (પીર પંજાલ, ધોળાધર, નાગટિબ્બા, મહાભારત શ્રેણી; હિલ સ્ટેશનો: શિમલા, મનાલી, મસૂરી, નૈનીતાલ, દાર્જિલિંગ; ઘાસના મેદાનો: કાશ્મીરમાં મર્ગ - ગુલમર્ગ/સોનમર્ગ, ઉત્તરાખંડમાં બુગ્યાલ/પયાર); ૪. શિવાલિક હિમાલય / બાહ્ય હિમાલય (સૌથી નવીન દક્ષિણ શ્રેણી, દૂન અને દ્વાર ખીણો - દહેરાદૂન, પતલીદૂન, હરિદ્વાર) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
હિમાલયનું પ્રાદેશિક વિભાજન, મુખ્ય ઘાટ (Passes) અને હિમનદીઓ (Glaciers)
સિડની બુરાર્ડનું નદીઓ આધારિત પ્રાદેશિક વિભાજન: પંજાબ/કાશ્મીર હિમાલય (સિંધુ અને સતલજ વચ્ચે), કુમાઉ હિમાલય (સતલજ અને કાલી વચ્ચે - નંદા દેવી, કામત), નેપાળ હિમાલય (કાલી અને તિસ્તા વચ્ચે - સૌથી લાંબો ૮૦૦ કિમી), અસમ હિમાલય (તિસ્તા અને દિહાંગ/બ્રહ્મપુત્રા વચ્ચે); મુખ્ય ઘાટ (Passes): જમ્મુ-કાશ્મીર/લદ્દાખ (બનિહાલ - જવાહર ટનલ, ઝોઝિલા, બુરઝીલ, પીર પંજાલ, ખારદુંગ લા - સૌથી ઊંચો મોટરેબલ પાસ, કારાકોરમ, ઉમલિંગ લા); હિમાચલ પ્રદેશ (રોહતાંગ - અટલ ટનલ, બારાલાચા લા, શિપકી લા - સતલજ પ્રવેશ); ઉત્તરાખંડ (લિપુલેખ - કૈલાસ માનસરોવર યાત્રા, માણા લા, નીતિ લા, મુલિંગ લા); સિક્કિમ (નાથુ લા - જૂનો રેશમ માર્ગ, જેલેપ લા); અરુણાચલ પ્રદેશ (બોમડિલા, યાંગ્યાપ - બ્રહ્મપુત્રા પ્રવેશ, દીફુ); મુખ્ય હિમનદીઓ: સિયાચીન (નુબ્રા ખીણ, વિશ્વનું સૌથી ઊંચું યુદ્ધક્ષેત્ર ૭૬ કિમી), બિયાફો, બાલ્તોરો, હિસ્પર, ગંગોત્રી, યમુનોત્રી, ઝેમુ (સિક્કિમ) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ઉત્તર ભારતનું વિશાળ મેદાન – ભાભર, તરાઈ, બાંગર, ખાદર અને ડેલ્ટા પ્રદેશ
ઉત્તરના મેદાનોની ઉત્પત્તિ (સિંધુ, ગંગા અને બ્રહ્મપુત્રા નદીઓ દ્વારા કાંપના નિક્ષેપણથી); ભૌગોલિક પ્રદેશો: ૧. ભાભર (શિવાલિકની તળેટીમાં ૮-૧૬ કિમી પહોળો પટ્ટો, મોટા ગોળાશ્મો/કાંકરા, નદીઓ લુપ્ત/અદ્રશ્ય થાય છે); ૨. તરાઈ (ભાભરની દક્ષિણે દલદલીય ભેજવાળો ગાઢ જંગલોવાળો પટ્ટો, નદીઓ પુનઃ પ્રગટ થાય છે, મચ્છરોનો ઉપદ્રવ); ૩. બાંગર (જૂનો કાંપ ધરાવતો ઊંચો મેદાની પ્રદેશ જ્યાં પૂરનું પાણી પહોંચતું નથી, ચુનાયુક્ત 'કાંકર' ગાંઠો, રેહ/કલ્લર ક્ષારીય જમીન); ૪. ખાદર (નવો કાંપ ધરાવતો નીચો પ્રદેશ જ્યાં દર વર્ષે પૂરનું નવું પાણી ફેલાય છે, અત્યંત ફળદ્રુપ, પંજાબમાં 'બેટ' કહેવાય છે); ચો / ધાયા (પંજાબ મેદાન); સુંદરવન ડેલ્ટા (ગંગા-બ્રહ્મપુત્રા - વિશ્વનો સૌથી મોટો સક્રિય ડેલ્ટા, મેન્ગ્રોવ્સ અને રોયલ બેંગાલ ટાઈગર); મેદાનોનું કૃષિ અને જનસંખ્યા ઘનતામાં મહત્વ ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
દ્વીપકલ્પીય ઉચ્ચપ્રદેશ – મધ્યવર્તી ઉચ્ચભૂમિ (માળવા, બુંદેલખંડ, છોટાનાગપુર) અને દખ્ખણનો ઉચ્ચપ્રદેશ
દ્વીપકલ્પીય ઉચ્ચપ્રદેશ (ભારતનો સૌથી પ્રાચીન અને સ્થિર ભૂભાગ, ત્રિકોણાકાર, સરેરાશ ઊંચાઈ ૬૦૦-૯૦૦ મીટર, ઉત્તર-પૂર્વ ઢોળાવ); ૧. મધ્યવર્તી ઉચ્ચભૂમિ: માળવાનો ઉચ્ચપ્રદેશ (ચંબલ, બેતવા, કાલીસિંધ નદીઓ, બેસાલ્ટ લાવા); બુંદેલખંડ અને બઘેલખંડ (યુપી-એમપી સીમા); છોટાનાગપુરનો ઉચ્ચપ્રદેશ (ઝારખંડ - 'ભારતનો રૂર પ્રદેશ', ખનિજોનો ભંડાર, પારસનાથ ૧,૩૬૫ મી સર્વોચ્ચ શિખર, દામોદર નદી રિફ્ટ વેલી); મેઘાલય/શિલોંગનો ઉચ્ચપ્રદેશ (ગારો, ખાસી, જૈંતિયા ટેકરીઓ, શિલોંગ પીક - માલદા ગેપ/રાજમહાલ-ગારો ગેપ દ્વારા અલગ); ૨. દખ્ખણનો ઉચ્ચપ્રદેશ (નર્મદાની દક્ષિણે ત્રિકોણાકાર લાવા પ્લેટો - મહારાષ્ટ્ર, કર્ણાટક/મૈસુર, તેલંગાણા અને દંડકારણ્ય ઉચ્ચપ્રદેશ) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
દ્વીપકલ્પીય પર્વતમાળાઓ – અરવલ્લી, વિંધ્યાચલ, સાતપુડા અને પશ્ચિમ-પૂર્વ ઘાટ
૧. અરવલ્લી પર્વતમાળા (વિશ્વની સૌથી પ્રાચીન અવશિષ્ટ/ઘસાયેલી પર્વતમાળા - દિલ્હીથી ગુજરાત પાલનપુર ૮૦૦ કિમી, સર્વોચ્ચ શિખર: ગુરુ શિખર ૧,૭૨૨ મી માઉન્ટ આબુ રાજસ્થાન); ૨. વિંધ્યાચલ પર્વતમાળા (ઉત્તર અને દક્ષિણ ભારતની કુદરતી જળવિભાજક સીમા, લાલ રેતીયો પથ્થર, સદ્ભાવના શિખર/ગુડવિલ પીક); ૩. સાતપુડા પર્વતમાળા (બ્લોક પર્વત - નર્મદા અને તાપીની રિફ્ટ વેલી વચ્ચે, રાજપીપળા, મહાદેવ અને મૈકલ ટેકરીઓ; સર્વોચ્ચ શિખર: ધૂપગઢ ૧,૩૫૦ મી પંચમઢી મહાદેવ ટેકરી; અમરકંટક - મૈકલ ટેકરી, નર્મદા-સોનનું ઉદ્ગમ); પશ્ચિમ ઘાટ અને પૂર્વ ઘાટનું ભૌતિક બંધારણ ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
પશ્ચિમ ઘાટ (સહ્યાદ્રિ) અને પૂર્વ ઘાટ – શિખરો, ઘાટ (Passes) અને જૈવવિવિધતા
પશ્ચિમ ઘાટ / સહ્યાદ્રિ (સતત પર્વતશ્રેણી ૧,૬૦૦ કિમી - તાપીથી કન્યાકુમારી, UNESCO વર્લ્ડ નેચરલ હેરિટેજ સાઈટ, જૈવવિવિધતા હોટસ્પોટ, ઉત્તરીય સહ્યાદ્રિ સર્વોચ્ચ: કળસુબાઈ ૧,૬૪૬ મી મહારાષ્ટ્ર, મહાબળેશ્વર; મધ્ય સહ્યાદ્રિ: કુદ્રેમુખ, બાબા બુદાન ટેકરીઓ - ભારતની પ્રથમ કોફી); નીલગિરી ટેકરીઓ (પશ્ચિમ અને પૂર્વ ઘાટનું મિલન બિંદુ, દોડ્ડાબેટ્ટા ૨,૬૩૭ મી, ઉટી/ઉદગમંડલમ); અન્નામલાઈ ટેકરીઓ (અનાઈમુડી ૨,૬૯૫ મી - દક્ષિણ ભારત અને પશ્ચિમ ઘાટનું સર્વોચ્ચ શિખર); કાવ્યાચી/ઇલાયચી (કાર્ડામમ) ટેકરીઓ - ભારતની દક્ષિણતમ પર્વતમાળા; પશ્ચિમ ઘાટના મુખ્ય ઘાટ: થાળ ઘાટ (મુંબઈ-નાસિક), ભોર ઘાટ (મુંબઈ-પુણે), પાલ ઘાટ (પાલક્કાડ - કેરળ-કોયમ્બતૂર તમિલનાડુ), સેનકોટા ગેપ (તિરુવનંતપુરમ-મદુરાઈ); પૂર્વ ઘાટ (તૂટક શ્રેણી - મહાનદીથી વૈગઈ, જિંદાગડા ૧,૬૯૦ મી આંધ્રપ્રદેશ સર્વોચ્ચ શિખર, અરમાકોંડા, મહેન્દ્રગિરિ ઓડિશા, જાવાડી, શેવરોય ટેકરીઓ તમિલનાડુ) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભારતના દરિયાકિનારાના મેદાનો (પશ્ચિમી અને પૂર્વીય તટ) અને ભારતીય રણ પ્રદેશ (થાર)
૧. પશ્ચિમી તટીય મેદાન (સાંકડું મેદાન, ખારા પાણીના સરોવરો/કયાલ, એસ્ચ્યુઅરી/મુખત્રિકોણ વિના નદીઓ): કાઠિયાવાડ તટ (ગુજરાત), કોંકણ તટ (દમણથી ગોવા - મહારાષ્ટ્ર/ગોવા), કન્નડ/કેનેરા તટ (કર્ણાટક), મલબાર તટ (કેરળ - કયાલ/લેગૂન: વેમ્બનાડ, અષ્ટમુડી); ૨. પૂર્વીય તટીય મેદાન (પહોળું મેદાન, વિશાળ ડેલ્ટા - મહાનદી, ગોદાવરી, કૃષ્ણા, કાવેરી): ઉત્તરી સરકાર તટ (ઓડિશા-આંધ્રપ્રદેશ), ઉત્કલ તટ (ઓડિશા), કોરોમંડળ તટ (તમિલનાડુ અને આંધ્રપ્રદેશ - શિયાળુ ઉત્તર-પૂર્વી ચોમાસાથી વરસાદ); ૩. થારનું રણ / ભારતીય મહામરુસ્થલ (રાજસ્થાન, અરાવલ્લીની પશ્ચિમે, લૂણી નદી - અંતઃસ્થ નદી, બરખાન્સ - અર્ધચંદ્રાકાર રેતીના ઢૂવા, સંભાર ખારા પાણીનું સરોવર, પ્લાયા અને ધાંડ) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
સિંધુ નદી પ્રણાલી – સિંધુ, ઝેલમ, ચિનાબ, રાવી, બિયાસ, સતલજ અને સિંધુ જળ સંધિ ૧૯૬૦
સિંધુ નદી (ઉદ્ગમ: તિબેટ બોખરચુ હિમનદી માનસરોવર નજીક, લંબાઈ ૨,૮૮૦ કિમી - ભારતમાં ૧,૧૧૪ કિમી, અરબી સમુદ્રમાં કરાચી પાસે સંગમ, લદ્દાખ અને ઝાસ્કર શ્રેણી વચ્ચે વહેણ, લેહ શહેર સિંધુના જમણા કાંઠે); સહાયક નદીઓ: ૧. ઝેલમ (વેરીનાગ કાશ્મીર, વુલર સરોવરમાંથી પસાર થાય છે, શ્રીનગર ઝેલમ કાંઠે, ભારત-પાક સીમા બનાવે છે); ૨. ચિનાબ / ચંદ્રભાગા (હિમાચલ પ્રદેશ બારાલાચા લા - સિંધુની સૌથી મોટી સહાયક નદી); ૩. રાવી / પારુષ્ણી (રોહતાંગ પાસ કુલ્લુ હિમાચલ); ૪. બિયાસ / વિપાશા (રોહતાંગ પાસ પાસે બિયાસ કુંડ, સંપૂર્ણ ભારતમાં વહેતી નદી, હરિકે બેરેજ પાસે સતલજમાં સંગમ); ૫. સતલજ / શતુદ્રી (તિબેટ રાક્ષસતાલ સરોવર, શિપકી લા પાસથી ભારતમાં પ્રવેશ, ભાખરા-નાંગલ ડેમ); પંચનદ; સિંધુ જળ સંધિ ૧૯૬૦ (વિશ્વ બેંકની મધ્યસ્થી - પશ્ચિમી નદીઓ: સિંધુ, ઝેલમ, ચિનાબ પર પાકિસ્તાનનો ૮૦% હક; પૂર્વીય નદીઓ: રાવી, બિયાસ, સતલજ પર ભારતનો હક); દોઆબ પ્રદેશો (બારી, રચના, ચજ, સિંધ સાગર, બિસ્ત દોઆબ) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ગંગા નદી પ્રણાલી – પંચપ્રયાગ, મુખ્ય ધારા અને ડાબા કાંઠાની સહાયક નદીઓ (રામગંગા, ગોમતી, ઘાઘરા, ગંડક, કોસી)
ગંગા નદી (ભારતની સૌથી લાંબી નદી ૨,૫૨૫ કિમી, ૨૦૦૮માં રાષ્ટ્રીય નદી જાહેર, ગંગા ડોલ્ફિન રાષ્ટ્રીય જળચર જીવ); પંચપ્રયાગ: ૧. વિષ્ણુપ્રયાગ (અલકનંદા + ધૌલીગંગા), ૨. નંદપ્રયાગ (અલકનંદા + નંદાકિની), ૩. કર્ણપ્રયાગ (અલકનંદા + પિંડાર), ૪. રુદ્રપ્રયાગ (અલકનંદા + મંદાકિની), ૫. દેવપ્રયાગ (અલકનંદા + ભાગીરથી = ગંગા બને છે); હરિદ્વાર ખાતે ગંગા મેદાનમાં પ્રવેશે છે; ડાબા કાંઠાની સહાયક નદીઓ: રામગંગા (જિમ કોર્બેટ પાર્કમાંથી), ગોમતી (ફુલહર સરોવર પીલીભીત યુપી - મેદાનમાંથી ઉદ્ભવતી એકમાત્ર નદી, લખનૌ/જૌનપુર કાંઠે), ઘાઘરા / સરયૂ (તિબેટ માપચાચુંગો - ગંગાની જળજથ્થાની દ્રષ્ટિએ સૌથી મોટી સહાયક, અયોધ્યા સરયૂ કાંઠે), ગંડક (નેપાળ શાલીગ્રામી/નારાયણી), બુઢી ગંડક, કોસી (તિબેટ/નેપાળ 'સપ્તકોશી' - 'બિહારનો શોક' માર્ગ બદલવા માટે કુખ્યાત), મહાનંદા (દાર્જિલિંગ ટેકરીઓ - ડાબા કાંઠાની છેલ્લી સહાયક નદી) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ગંગા નદી પ્રણાલી – જમુના/યમુના અને જમણા કાંઠાની સહાયક નદીઓ (ચંબલ, બેતવા, કેન, સોન અને દામોદર)
યમુના નદી (યમુનોત્રી હિમનદી બંદરપૂંચ શિખર ઉત્તરાખંડ, ગંગાની સૌથી લાંબી સહાયક નદી ૧,૩૭૬ કિમી, પ્રયાગરાજ/અલ્હાબાદ ખાતે ગંગા સાથે સંગમ 'ત્રિવેણી સંગમ', દિલ્હી, મથુરા, આગ્રા યમુના કાંઠે); યમુનાની સહાયક નદીઓ: ચંબલ (જનાપાવ ટેકરીઓ એમપી - કોતરો/Ravines અને ઘડિયાળ મગર અભયારણ્ય માટે જાણીતી; ડેમ્સ: ગાંધીસાગર, રાણા પ્રતાપસાગર, જવાહરસાગર, કોટા બેરેજ; સહાયક: બનાસ, કાલીસિંધ, પાર્વતી), સિંધ, બેતવા (કુમરા ગામ રાયસેન એમપી - માતાટીલા અને રાજઘાટ ડેમ, ઓરછા અને સાંચી બેતવા કાંઠે), કેન; કેન-બેતવા નદી જોડાણ પ્રોજેક્ટ (ભારતનો પ્રથમ રિવર ઇન્ટરલિંકિંગ પ્રોજેક્ટ); ગંગાના જમણા કાંઠાની સીધી સહાયક નદીઓ: સોન નદી (અમરકંટક ટેકરીઓ એમપી - પટના પાસે ગંગામાં મળે છે, બાણસાગર ડેમ, સહાયક: રિહંદ - ગોવિંદ વલ્લભ પંત સાગર કૃત્રિમ સરોવર); પુનપુન, ટોન્સ (તમસા); હુગલી નદી (પશ્ચિમ બંગાળમાં ગંગાની વિતરિકા/ડિસ્ટ્રીબ્યુટરી, કોલકાતા હુગલી કાંઠે); દામોદર નદી (છોટાનાગપુર - 'બંગાળનો શોક', હુગલીની સહાયક, DVC પ્રોજેક્ટ ૧૯૪૮) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
બ્રહ્મપુત્રા નદી પ્રણાલી – ઉદ્ગમ, ભારતમાં પ્રવાહ, સહાયક નદીઓ અને પદ્મા-મેઘના સંગમ
બ્રહ્મપુત્રા નદી (કુલ લંબાઈ ૨,૯૦૦ કિમી - ભારતમાં ૯૧૬ કિમી, ઉદ્ગમ: તિબેટ ચેમાયુંગડુંગ હિમનદી માનસરોવર નજીક; તિબેટમાં 'ત્સાંગપો' / યાર્લુંગ ઝાંગબો કહેવાય છે); અરુણાચલ પ્રદેશમાં યાંગ્યાપ પાસથી નામચા બરવા પર્વત ફરતે 'U-ટર્ન' લઈ 'દિહાંગ/સિઆંગ' તરીકે ભારતમાં પ્રવેશે છે; સાદિયા પાસે દિબાંગ અને લોહિત નદી મળતાં 'બ્રહ્મપુત્રા' નામ બને છે; અસમ ખીણમાં વિશાળ પ્રવાહ, મજુલી નદી દ્વીપ (વિશ્વનો સૌથી મોટો આઇલેન્ડ જિલ્લો); ડાબા કાંઠાની સહાયકો: દિબાંગ, લોહિત (ભૂપેન હજારિકા / ઢોલા-સાદિયા પુલ ૯.૧૫ કિમી), ધનસિરી, કપિલી; જમણા કાંઠાની સહાયકો: સુબનસિરી (સૌથી મોટી સહાયક), કામેંગ/જિયાભરેલી, માનસ (માનસ નેશનલ પાર્ક), સંકોષ (અસમ-પશ્ચિમ બંગાળ સીમા), તિસ્તા (સિક્કિમ ચોલામુ સરોવર/ઝેમુ હિમનદી); બાંગ્લાદેશમાં પ્રવેશતાં 'જમુના' કહેવાય છે; ગંગા (બાંગ્લાદેશમાં 'પદ્મા') અને જમુનાનો સંગમ; બાદમાં મેઘના/બરાક નદી મળી 'મેઘના' તરીકે બંગાળની ખાડીમાં મુખત્રિકોણ રચે છે ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
દક્ષિણ ભારતની પૂર્વ વહેતી નદીઓ – મહાનદી, ગોદાવરી, કૃષ્ણા, કાવેરી અને તેમની સહાયક નદીઓ
૧. મહાનદી (સિહાવા ટેકરીઓ છત્તીસગઢ રાયપુર, ૮૫૧ કિમી, ઓડિશામાં હીરાકુડ ડેમ - ભારતનો સૌથી લાંબો ડેમ ૪.૮ કિમી/૨૫.૮ કિમી, સહાયક: શિયોનાથ, હસદેવ, માંડ, ઇબ, જોંક, તેલ); ૨. ગોદાવરી / વૃદ્ધ ગંગા / દક્ષિણ ગંગા (ત્ર્યંબકેશ્વર નાસિક મહારાષ્ટ્ર, દક્ષિણ ભારતની સૌથી લાંબી નદી ૧,૪૬૫ કિમી, સહાયક: પ્રવરા, પૂર્ણા, મંજિરા, પેનગંગા, વર્ધા, વેનગંગા/પ્રાણહિતા - સૌથી મોટી સહાયક, ઇન્દ્રાવતી - ચિત્રકૂટ જળધોધ 'ભારતનો નાયગ્રા', સબરી); ૩. કૃષ્ણા નદી (મહાબળેશ્વર મહારાષ્ટ્ર, ૧,૪૦૧ કિમી, સહાયક: તુંગભદ્રા - સૌથી મોટી, ભીમા, ઘાટપ્રભા, મલપ્રભા, પંચગંગા, દૂધગંગા, કોયના, મુસી - હૈદરાબાદ કાંઠે); ૪. કાવેરી / દક્ષિણ ભારતની ગંગા (બ્રહ્મગિરિ ટેકરીઓ કુર્ગ કર્ણાટક, ૮૦૦ કિમી, બારેમાસ વહેતી નદી, શિવસમુદ્રમ અને શ્રીરંગપટ્ટનમ નદી દ્વીપ, સહાયક: હેમાવતી, હારંગી, શિમશા, અર્કવતી, લક્ષ્મણતીર્થ, કબીની, સુવર્ણવતી, ભવાની, અમરાવતી); ૫. અન્ય: સુવર્ણરેખા, બ્રાહ્મણી, પેન્નાર, વૈગઈ (મદુરાઈ), તામ્રપર્ણી ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
દક્ષિણ ભારતની પશ્ચિમ વહેતી નદીઓ – નર્મદા, તાપી, સાબરમતી, માહી, પેરિયાર, શરાવતી, માંડવી, ઝુઆરી
પશ્ચિમ વહેતી નદીઓ (અરબી સમુદ્રમાં મળે છે, એસ્ચ્યુઅરી/નદીમુખ બનાવે છે, ડેલ્ટા બનાવતી નથી): ૧. નર્મદા / રેવા (અમરકંટક એમપી, ૧,૩૧૨ કિમી - ગુજરાતમાં ૧૬૧ કિમી, વિંધ્ય અને સાતપુડા વચ્ચે ભ્રંશખીણ/રિફ્ટ વેલીમાં વહેણ, જબલપુર ભેડાઘાટ ખાતે ધુઆંધાર જળધોધ / સંગેમરમર ખડકો, સરદાર સરોવર ડેમ કેવડિયા, સ્ટેચ્યુ ઓફ યુનિટી, ઇન્દિરા સાગર ડેમ, સહાયક: ઓરસંગ, કરજણ, તવા, હિરણ, બરનાર); ૨. તાપી / સૂર્યપુત્રી (મુલતાઈ બેતુલ એમપી, ૭૨૪ કિમી, સાતપુડાની દક્ષિણે રિફ્ટ વેલી, ઉકાઈ અને કાકરાપાર ડેમ, સુરત શહેર કાંઠે, સહાયક: પૂર્ણા, ગિરણા, વાઘુર); ૩. સાબરમતી (ઢેબર સરોવર અરાવલ્લી રાજસ્થાન, ૩૭૧ કિમી, અમદાવાદ/ગાંધીનગર કાંઠે, ધરોઈ ડેમ); ૪. માહી (મેહદ સરોવર ધાર એમપી, ૫૮૩ કિમી, કર્કવૃતને બે વાર કાપે છે, કડાણા/વણાકબોરી ડેમ); ૫. ગોવા: માંડવી (દૂધસાગર ધોધ, પણજી કાંઠે) અને ઝુઆરી; ૬. કર્ણાટક: શરાવતી (જોગ/ગેરસપ્પા/મહાત્મા ગાંધી ધોધ), કાલી, નેત્રાવતી; ૭. કેરળ: પેરિયાર (કેરળની જીવાદોરી, ઇડુક્કી ડેમ), ભારતપુઝા/પોન્નાની, પમ્બા ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
ભારતના મુખ્ય સરોવરો (Lakes) – કુદરતી, મીઠા-ખારા પાણીના, ક્રેટર અને માનવસર્જિત સરોવરો
૧. મીઠા પાણીના સરોવરો: વુલર સરોવર (જમ્મુ-કાશ્મીર - ટેક્ટોનિક ઉત્પત્તિ, ભારતનું સૌથી મોટું મીઠા પાણીનું સરોવર), ડલ સરોવર (શ્રીનગર - શિકારા અને ચાર ચિનાર), લોકતક સરોવર (મણિપુર - ઉત્તર-પૂર્વ ભારતનું સૌથી મોટું મીઠા પાણીનું સરોવર, કૈબુલ લામજાઓ વિશ્વનો એકમાત્ર તરતો નેશનલ પાર્ક, ફુમડીસ), કોલ્લેરુ સરોવર (આંધ્રપ્રદેશ - કૃષ્ણા-ગોદાવરી ડેલ્ટા વચ્ચે), નૈનીતાલ/ભીમતાલ (ઉત્તરાખંડ); ૨. ખારા પાણીના / લેગૂન સરોવરો: ચિલ્કા સરોવર (ઓડિશા - ભારતનું સૌથી મોટું દરિયાઈ લેગૂન/ખારા પાણીનું સરોવર, પ્રથમ રામસર સાઈટ ૧૯૮૧, નલબાના પક્ષી અભયારણ્ય), પુલીકટ સરોવર (આંધ્રપ્રદેશ-તમિલનાડુ સીમા, શ્રીહરિકોટા દ્વારા બંગાળની ખાડીથી અલગ), સાંભર સરોવર (રાજસ્થાન - ભારતનું સૌથી મોટું અંતઃસ્થલીય ખારા પાણીનું સરોવર), પચપદ્રા, ડીડવાના (રાજસ્થાન), પેંગોંગ ત્સો અને ત્સો મોરીરી (લદ્દાખ); ૩. ક્રેટર સરોવર: લોનાર સરોવર (બુલઢાણા મહારાષ્ટ્ર - ઉલ્કાપાતથી બનેલું બેસાલ્ટિક ક્રેટર લેક); ૪. કયાલ/લેગૂન: વેમ્બનાડ સરોવર (કેરળ - ભારતનું સૌથી લાંબુ સરોવર ૯૬ કિમી, નેહરુ ટ્રોફી વલ્લમકલી બોટ રેસ વેલિંગ્ટન આઇલેન્ડ), અષ્ટમુડી (કેરળ); ૫. માનવસર્જિત કૃત્રિમ સરોવરો: ગોવિંદ વલ્લભ પંત સાગર (રિહંદ ડેમ યુપી - ભારતનું સૌથી મોટું કૃત્રિમ સરોવર), ગોવિંદ સાગર (ભાખરા ડેમ હિમાચલ), નાગાર્જુન સાગર (કૃષ્ણા આંધ્ર/તેલંગાણા), ધેબર/જયસમંદ સરોવર (રાજસ્થાન) ના ૧૦૦ પ્રશ્નો.
Answer Key & Guide
How to Solve & UnlockWhat You Get in MCQ Series:
- Complete syllabus question papers with clean layout.
- Zero answer hints for authentic offline exam practice.
- Unique serial paper code stamped on every paper.
Answer Key & Guide
How to Solve & UnlockWhat You Get in MCQ Series:
- Complete syllabus question papers with clean layout.
- Zero answer hints for authentic offline exam practice.
- Unique serial paper code stamped on every paper.
Frequently Asked Questions (FAQ)
Official guidance for Indian Geography (ભારતની ભૂગોળ) MCQ Practice Series